एकाम् अथ द्वितीयां वा तृतीयां चेतरां च वा । आरूढस्य मृतस्य स्यात् कीदृशी भगवन् गतिः
भगवन्, जो पहिल्या, दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या किंवा इतर कुठल्याही अवस्थेला पोहोचून मरण पावतो, त्याची पुढची स्थिती कशी असते?
मूढस्यारूढदोषस्य तावत् संसृतिर् आतता । यावज् जन्मान्तरशतैश् काकतालीययोगतः
जो अज्ञानी आहे आणि ज्याने काहीही साधना केलेली नाही, त्याची संसारयात्रा चालूच राहते, जोपर्यंत शेकडो जन्मांमध्ये एखाद्या दुर्मिळ योगाने त्याला मुक्ती मिळत नाही.
अथ वा साधुसङ्गत्या प्रवृत्तस्य नरस्य नो । उदेति वैराग्यमतिर् मरौ पुष्पलता यथा
किंवा, जेव्हा माणूस सज्जनांच्या संगतीत राहतो, तेव्हा त्याच्या मनात वैराग्याची भावना निर्माण होत नाही — जशी वाळवंटात फुलांची वेल वाढत नाही.
वैराग्यमतिर् एवं सा प्रवृद्धा भूमिकाक्रमे । नियोजयति संसारे तटीम् इव तरङ्गिणी
अशा रीतीने, जेव्हा वैराग्याची भावना मनात वाढते, तेव्हा ती साधनेच्या टप्प्यांतून पुढे नेते, जशी एखादी नदीची काठ लाटांना मार्गदर्शन करते.
केचिज् जन्ममहायोगैर् अप्य् अलब्धविचारणाः । अरघट्टघटीयन्त्रम् इवोर्ध्वाधḫपरास् स्थिताः
काही लोक अनेक जन्मांच्या कठोर प्रयत्नांनंतरही विवेक साधू शकत नाहीत, जसे पाण्याच्या चाकाचे वरचे आणि खालचे भाग फक्त वरखाली फिरतात.
प्रथमां वेतरां वापि योगभूमिं तु यो ऽभ्यसेत् । आयुẖक्षयम् अवाप्नोति पुनḫपाश्चात्यजन्मने
जो कोणी योगाची पहिली किंवा दुसरी कुठलीही पायरी साधतो, तो आपले आयुष्य संपवतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही.
स तम् अभ्यस्तम् एवान्तर् बुद्धौ परिकरं वरम् । वहन् याति मृतेḫ पार्श्वं यथा स्रोतस् सरिद्रयम्
माणूस आपल्या मनात जे उत्तम गुण आणि साधना अंगीकारलेले असतात, तेच घेऊन मृत्यूनंतर पुढच्या अवस्थेकडे जातो, जसं एखादं नदीचं पाणी वाहत वाहत शेवटी समुद्रात मिळतं.
तत्र तैश् शुभसङ्कल्पैḫ पवित्रकलनात्मकः । तादृग्गुणमयैर् एव मित्रबन्धुभिर् अन्वितः
तेथे शुद्ध आणि पवित्र संकल्पांनी युक्त होऊन, तसेच गुण असलेल्या मित्र-नातेवाईकांसोबत, तो त्या सद्गुणांनी घडलेला असतो.
अदीनात्मा जगद्भावान् अखिलान् अपरामृशन् । संस्मरन् परया भक्त्या जगत्तरणकारणम्
ज्याचं मन खंबीर असतं, जो या जगातील सर्व अवस्था टाळतो आणि अत्यंत भक्तीभावाने जगातून पार होण्याचं कारण आठवत राहतो.
सद्वासनामनोरूपो विजहाति शरीरकम् । वातावधूननाधूतम् आमोदẖ कुसुमं यथा
सद्गुणी वासना आणि चांगल्या इच्छांच्या रूपात तो आपलं शरीर सोडतो, जसं वाऱ्याने हलवलेलं सुगंधी फूल झाडावरून खाली पडतं.
प्राणवातान्वितो जीवगन्धो देहसरोरुहम् । प्रविहाय समुड्डीनẖ कम् अप्य् आकाशम् आगतः
प्राणाच्या वाऱ्यासोबत जिवंतपणाचा सुगंध घेऊन तो देहरूपी कमळ सोडतो आणि वर जाऊन कुठल्यातरी आकाशात पोहोचतो.
मुहूर्तम् एकं सौषुप्तीम् अवस्थाम् अनुतिष्ठति । देहभारं परित्यज्य गाढां निद्राम् उपागतः
क्षणभर तो देहाचा भार टाकून गाढ झोपेच्या अवस्थेत राहतो आणि खोल निद्रेत प्रवेश करतो.
क्षणात् प्रबोधम् आयातस् सतताभ्यस्तया स्वया । आपूर्यते वासनया सरित्खात इवाम्भसा
क्षणातच तो आपली नेहमीची सवय असल्यामुळे जागा होतो आणि मनातील वासनांनी जणू नदीच्या पात्रात पाणी साचावं तसा भरून जातो.
संस्मृत्य स्वधिया साधुस् स स्वभावनया तया । व्योम्नि व्योमवपुर् यस्मिंस् तिष्ठेत् पुर्यष्टकान्वितः
तो स्वतःच्या मनाने आठवण काढतो, आणि आपल्या स्वभावानुसार तसाच राहतो; आकाशात, आकाशासारख्या देहाने, सूक्ष्म देहासह तिथेच स्थिर राहतो.
न तु दूरे न निकटे व्योम नेदं न चेतरत् । काम् अप्य् अवर्णनायोग्यां ताम् आकाशदशां विदुः
हे आकाश ना दूर आहे, ना जवळ आहे, ना हे आहे, ना दुसरे काही आहे; कोणत्याही विशेषणांनी सांगता न येणारी अशी ही आकाशाची अवस्था ज्ञानी लोक ओळखतात.
ततस् स जीवो व्योम्न्य् अत्र प्राणवातमयात्मकः । शनैḫ प्राग्भावम् आदत्ते मधौ रसम् इवाङ्कुरः
मग हा जीव, या आकाशात, प्राण आणि वाऱ्याच्या स्वरूपाचा असून, हळूहळू पूर्वीची स्थिती घेतो, जसा वसंतात अंकुर रस शोषून घेतो.
भावना या सदाभ्यस्ता ताम् एव मरणावधौ । स्मरञ् जीवो जहातीमं भीमं भारं कलेवरम्
जी भावना नेहमी मनाशी लावली होती, तीच मृत्यूसमयी आठवून, जीव हे भयंकर शरीराचं ओझं सोडून देतो.
यं यं भावं स्मरन् देहात् सदाभावितम् उत्प्लुतः । तस्यैव फलम् आप्नोति स्वपौरुषबलार्जितम्
जो जो भाव नेहमी मनाशी धरलेला असतो आणि देह सोडताना आठवतो, त्याचाच फळ स्वतःच्या प्रयत्नाने मिळवतो.
आदेहं यत् सदाभ्यस्तं जीवेन तद् असौ मृतौ । सर्वान् भावान् अनादृत्य स्मरतीदं कृतं मया
या देहात जीवाने नेहमी जे काही केले, त्याचाच तो मृत्यूसमयी आठवण काढतो. बाकी सर्व गोष्टींना तो विसरतो आणि म्हणतो, 'हे मी केलं आहे.'
युद्धराज्यसुरारामपाठरोदनविभ्रमान् । स्वकर्मफलभीतो ऽसौ नाग्रस्थान् अपि पश्यति
स्वतःच्या कर्मफळाची भीती वाटून, तो युद्ध, राज्य, सुख, वाचन, रडणे आणि गोंधळ यांच्यातच गुंतून राहतो; समोर असलेल्यांनाही तो पाहत नाही.
य आसन्नफलो भावस् स्ववशेनावशेन वा । सर्वभावोपमर्देन स एवाग्रे विलोक्यते
स्वतःच्या इच्छेने किंवा नाईलाजाने, जे काही फळ देण्यास सर्वात जवळ आहे, तेच पुढे दिसते; बाकी सर्व भावनांना तो दडपून टाकतो.
शुभम् अस्तु ममेदानीं चिरं माशुभम् अस्तु मे । आकीटामरम् आशैषा क्षीयते न कदाचन
'आता माझ्यासाठी चांगलं व्हावं, वाईट काही फार काळ होऊ नये'—ही आशा, अगदी लहान किड्यापासून देवांपर्यंत सर्वांमध्ये असते आणि ती कधीच कमी होत नाही.
क्षीयते भावनैषान्तẖ केवलं विदितात्मनः । आकाशविशदश् शान्तो ज्ञḫ प्रनिर्वाति शाम्यति
ही आशा फक्त स्वतःला ओळखणाऱ्या माणसातच कमी होते; तो आकाशासारखा निर्मळ, शांत आणि ज्ञानी होतो, मनाने पूर्णपणे निवांत होऊन विश्रांतीला जातो.
जडश् चेत् तत् पुरो भावान् मृतौ कांश्चिन् न पश्यति । अजडश् चेत् तदभ्यस्तैर् भावैर् आक्रम्यते ऽवशः
जर तो जड असेल, तर मृत्यूनंतर त्याला काहीही जाणवत नाही; पण जर तो सजग असेल, तर ज्या गोष्टींचा सराव त्याने केला आहे, त्या त्याच्यावर आपोआप प्रभाव टाकतात.
एवम् आकाशरूपो ऽसौ जीवस् संवृतवासनः । तं मुहूर्तं जडावस्थो युगं यातं प्रपश्यति
अशा रीतीने, हा जीव आकाशासारखा असून, त्याच्यावर वासनांचे आवरण असते; जड अवस्थेत तो एका क्षणात जणू एक युग उलटून गेल्यासारखे अनुभवतो.
अभवं प्राग् अहं जन्तुर् मृतस् तत्रास्मि बन्धुषु । युगम् अत्र परिक्षीणम् अभिपश्यति स क्षणात्
तो मनाशी म्हणतो, 'पूर्वी मी नव्हतो; आता मरणानंतर मी या नातेवाईकांत आहे,' आणि एका क्षणात तिथे एक युग संपल्याचे त्याला जाणवते.
मुहूर्त एव सञ्जाते स जीवो युगनिश्चये । इह जातु प्रवृत्तो ऽस्मि देश इत्य् अवबुध्यते
जेव्हा ठरलेल्या वेळी एक क्षण सरतो, तेव्हा तो जीव आपल्याला जाणवतो की, 'आता मी इथे या ठिकाणी कृती सुरू केली आहे.'
अभवं प्राग् अहं जन्तुर् मृतस् तत्रास्मि बन्धुषु । ततẖ कृता मे स्वजनैḫ पिण्डदानादिकाẖ क्रियाः
पूर्वी मी माझ्या नातेवाईकांत मरण पावलेला एक जीव होतो; मग माझ्या आप्तांनी माझ्यासाठी पिंडदान वगैरे विधी केले.
ताभिर् लब्धशरीरेण मया सुकृतदुष्कृते । भुक्ते चिरतरं कालं जातो ऽस्म्य् अद्येत्थम् उत्थितः
त्या विधींमुळे मला शरीर मिळाले आणि माझ्या चांगल्या-वाईट कर्मांमुळे मी बऱ्याच काळ आनंद उपभोगला; आता मी अशा प्रकारे जन्म घेतला आहे.
इत्थं मुहूर्त एवासौ गते प्रत्ययवान् भवन् । स्ववासनानुसारेण देहम् आत्मनि पश्यति
अशा रीतीने, एक क्षण गेला की त्याला खात्री वाटते आणि आपल्या इच्छेनुसार तो स्वतःमध्ये शरीर पाहतो.