असंसङ्गात्मिकाम् अन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततḫ पतत्य् असौ कान्तḫ पुष्पशय्याम् इवामलाम्
निष्कामपणाने ओतप्रोत असलेल्या तिसऱ्या योगाच्या अवस्थेत तो जसा प्रियकर शुद्ध फुलांच्या पलंगावर अलगद विसावतो, तसा प्रवेश करतो.
दुर्व्याख्याम् अधिकव्याख्याम् ऊनव्याख्यां विहाय धीः । यथावच् छास्त्रवाक्यार्थम् आदत्ते ऽस्यात्र पावनी
शुद्ध बुद्धी कठीण, जास्त किंवा अपुरी अशी स्पष्टीकरणं सोडून देऊन, शास्त्रातील वचनांचा खरा अर्थ तसाच स्वीकारते.
फलत्य् अत्रास्य शास्त्रार्थẖ कुर्वन्न् अन्तर् असङ्गताम् । शिक्षितस् सूपकारस्य सम्यक् सूपो रसेष्व् इव
ज्याप्रमाणे एखादा कुशल स्वयंपाकी वेगवेगळ्या चवींमध्ये उत्तम सूप तयार करतो, त्याचप्रमाणे जो मनाने अलिप्त राहतो, त्याला शास्त्राचा अर्थ प्रत्यक्ष फळ देतो.
तापसाश्रमविश्रामैḫ पावनाध्यात्मसङ्कथैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्य् आयुर् आततम्
तो तापस्वी आश्रमात विश्रांती घेतो, शुद्ध आत्मविषयक चर्चा करतो, कधी खडकांवर बसतो किंवा झोपतो, आणि अशा प्रकारे आपले आयुष्य हळूहळू संपवतो.
वनावनिविहारेण चित्तोपशमशोभिना । असङ्गसुखसोम्येन कालं नयति नीतिमान्
वनात किंवा बागेत मुक्तपणे फिरताना, मनःशांती आणि अलिप्ततेच्या गोड आनंदाने सजलेला तो ज्ञानी आपला काळ शांतपणे घालवतो.
न तथा रमयन्त्य् एनं ज्योत्स्नाप्रसरहासिनः । निवासाẖ कुसुमाकीर्णा यथा गिरिगुहालयाः
फुलांनी सजलेली आणि चंद्रप्रकाशात हास्याने उजळलेली घरं त्याला तितकी आनंद देत नाहीत, जितका आनंद त्याला पर्वताच्या गुहेत राहून मिळतो.
देवद्विजगुरुप्राज्ञपण्डितार्चनभोजनैः । अपराह्णं क्षपयति पूर्वाह्णं श्रुतसज्जनैः
तो दुपारी देव, ब्राह्मण, गुरु, ज्ञानी आणि पंडित यांची पूजा व त्यांना अन्न देण्यात वेळ घालवतो; सकाळचा वेळ तो विद्वान आणि सज्जन लोकांच्या संगतीत घालवतो.
अन्तरान्तरसम्पन्नधर्म्यार्थोपार्जनक्रमः । सन्तोषामृततृप्तात्मा साध्वाचारेण राजते
तो योग्य वेळी धर्माने संपत्ती मिळवण्याचा मार्ग अनुसरतो, समाधानाच्या अमृताने त्याचे मन तृप्त असते, आणि सच्चरित्रतेने तो तेजस्वी दिसतो.
सरसीष्व् अच्छतोयासु फुल्लासु नलिनीषु च । सरित्सु बहुपुण्यासु वापीषु च निमज्जति
तो स्वच्छ पाण्याच्या सरोवरांत, फुललेल्या कमळांच्या तलावांत, पुण्यवान नद्यांत आणि पवित्र विहिरींमध्ये स्नान करतो.
आसन्नचन्द्रकरकीर्णसुधारसासु पुष्पोपकारसमसोम्यजलस्थलासु । गुञ्जद्गुहासु रतम् एनम् अधित्यकासु वन्याḫ फलैर् उपचरन्ति महानुभावम्
जिथे चंद्रकिरणांनी अमृत सांडले आहे, जिथे फुलांनी सुशोभित गोड पाणी आहे, आणि गुंजारव करणाऱ्या मधमाश्यांनी भरलेल्या गुंफा आहेत, अशा डोंगर उतारांवर रमताना, वनातील फळे या महान पुरुषाची सेवा करतात.
अभ्यासाज् ज्ञानशास्त्राणां करणात् पुण्यकर्मणाम् । जन्तोर् यथावद् एवेयं वस्तुदृष्टिḫ प्रसीदति
ज्ञानशास्त्रांचा वारंवार अभ्यास आणि सत्कर्मे केल्याने, माणसाची वस्तुस्थितीची समज जशी आहे तशीच स्पष्ट होते.
तृतीयां भूमिकां प्राप्य बुद्धो ऽनुभवति स्वयम् । द्विप्रकारम् असंसङ्गं तस्य भेदम् इमं शृणु
तिसऱ्या अवस्थेला पोहोचल्यानंतर जागृत झालेला मनुष्य दोन प्रकारच्या असंगतेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतो; त्यातील फरक मी सांगतो, नीट ऐक.
असंसङ्गस्य भगवन् प्रथमं ब्रूहि लक्षणम् । कथयिष्यसि मे पश्चाद् अस्यैव द्विप्रकारताम्
भगवन्, कृपया प्रथम असंगतेची लक्षणे मला सांग; नंतर त्याचे दोन प्रकार काय आहेत तेही समजावून सांग.
द्विप्रकारत्वकथनप्रसङ्गेनैव लक्षणम् । असंसक्तेश् शृणुतरां दुरितं येन नश्यति
दोन प्रकार सांगताना असंगतेची लक्षणे अधिक स्पष्ट होतील; ते नीट ऐक, ज्यामुळे सर्व दु:ख नाहीसे होते.
द्विविधो ऽयम् असंसङ्गस् सामान्यश् श्रेष्ठ एव च । शृणु सामान्यम् एवादौ स एव श्रैष्ठ्यम् एष्यति
हा विरक्तपणा दोन प्रकारचा असतो — एक सर्वसामान्य आणि दुसरा श्रेष्ठ. आधी सर्वसामान्य प्रकार ऐक, कारण हाच पुढे श्रेष्ठतेकडे नेतो.
नाहं कर्तेश्वरẖ कर्ता न कश्चिद् वाथ को ऽपि वा । इत्य् अमज्जनम् अर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम्
'मी कर्ता नाही, मी स्वामी नाही, आणि कुणीच कर्ता नाही,' अशी गोष्टींमध्ये गुंतवणूक न होणे यालाच सर्वसामान्य विरक्तपणा म्हणतात.
सम्पद्यत इदं किञ्चित् कयाप्य् एवेश्वरेच्छया । भावनाभावनम् इति सामान्यासङ्गनामकम्
काही घडत असेल तर ते केवळ कुठल्या तरी ईश्वराच्या इच्छेनेच होते; 'ते व्होऊ दे किंवा नको' अशी भावना ठेवणे, हेच सर्वसामान्य विरक्तपणा आहे.
अजो ऽहम् अव्ययात्माहम् अनन्तो ऽहम् अनामयः । अकर्तास्मीत्य् अनिच्छत्वं सामान्यासङ्गनामकम्
'मी अजन्मा आहे, माझे स्वरूप अविनाशी आहे, मी अनंत आहे, मला कुठलाही त्रास नाही, मी कर्ता नाही' — अशी इच्छा नसणे हेच सर्वसामान्य विरक्तपणा आहे.
एवम् एव प्रवर्तन्ते प्रेमाणि च धनानि च । एवम् एवावहीयन्ते कस्य केवात्र कर्तृता
अशाच आपुलकी आणि संपत्ती येतात आणि जातात. त्या कधी मिळतात, कधी हरवतात. यात खरं तर कोणाचं काहीच चालत नाही, यात कोणाचा खरा सहभाग असतो?
आपातरमणीयानि विमर्दविरसानि च । काकतालीययोगेन सुखान्य् आयान्ति यान्ति च
सुरुवातीला सुखद वाटणारी सुखं नंतर भांडणात नीरस होतात. ती अगदी कावळा आणि नारळाचं योग जसा योगायोगाने येतात आणि जातात.
भोगा विषमसम्भोगा भोगा इव फणावताम् । नाहम् एतेषु नैते मे जागर्म्य् आत्मनि शान्तधीः
सुखं ही नेहमीच अनिश्चित असतात, जणू काही सापाच्या खेळासारखी. मी त्यात नाही आणि ती माझीही नाहीत. माझं मन स्वतःत शांत आहे आणि त्याने कधीच हलचल होत नाही.
भोगा भवमहारोगास् सम्पदḫ परमापदः । वियोगा एव संयोगा आधयो व्याधयो धियः
सुखं म्हणजेच जन्ममरणाच्या जगण्याचा मोठा आजार आहे; संपत्ती हीच खरी मोठी आपत्ती आहे. जिथे वियोग आहे तिथेच संयोग आहे; सगळ्या चिंता आणि आजार मनाचेच आहेत.
कालẖ कवलनोद्युक्तस् सर्वभावान् असन्मयान् । अप्य् अत्ति विप्रलम्भेन स्वात्मानम् अपि मोहयन्
काळ सर्व अशाश्वत गोष्टी गिळून टाकायला नेहमीच तयार असतो. फसवणूक करून तो स्वतःलाही गिळतो आणि स्वतःलाच फसवतो.
अप्य् असत्यानि सन्तीव नान्तवन्त्य् अन्तवन्ति च । चिद्रत्नरश्मिजालानि जगन्त्य् अगणितान्य् अहो
असत्य गोष्टी जणू काही अस्तित्वात आहेत असं वाटतं, आणि जरी त्यांना शेवट असतो, तरी त्या संपत नाहीत. हे जग म्हणजे जणू चैतन्याच्या मौल्यवान किरणांचं जाळं आहे—किती अद्भुत आहे हे!
विचारेण न लभ्यन्ते न सन्त्य् अग्रगतान्य् अलम् । जाग्रति स्वप्नदृष्टानि पुराणीव स्थितान्य् अपि
चिंतन करून त्या मिळत नाहीत; जे निघून गेले आहेत, ते खरंतर अस्तित्वातच नाहीत. जागेपणी स्वप्नात दिसलेल्या गोष्टी जशा जुन्या वाटतात, तशाच राहतात.
सवातवनवल्लीनां छाया इव पुनḫ पुनः । अनारतविलोलानि भवन्ति न भवन्ति च
वाऱ्याने हलणाऱ्या जंगलातील वेलांची सावली जशी सारखी बदलत राहते, तशाच या गोष्टी कधी असतात, कधी नसतात—सतत अस्थिर आणि चंचल.
अनास्थयेति भावानां यद् अभावनम् आन्तरम् । नाहं कर्ता न भोक्तेति सामान्यो ऽसाव् असङ्गमः
ज्या वेळी मन कोणत्याही गोष्टींमध्ये आसक्त राहत नाही, त्याला अंतरंग विरक्ती म्हणतात. 'मी कर्ता नाही, मी भोगणारा नाही'—ही सर्वसाधारण विरक्ती आहे.
न कर्तास्मि न भोक्तास्मि न वक्तास्मि न यामि च । प्रसृतेहेश्वरेच्छेत्थं सामान्यैवम् असङ्गतिः
मी कर्ता नाही, मी भोगणारा नाही, मी बोलणारा नाही, मी कुठेही जात नाही; परमेश्वराच्या इच्छेनुसार अशी सर्वसाधारण विरक्ती असते.
ईश्वरार्पणया यद् यत् क्रियते मुक्तवासनम् । सामान्यासक्तितानाम तद् आहुḫ परमं पदम्
ज्याचे मन मुक्तीच्या भावनेने भरलेले आहे, तो जो काही करतो ते सर्व परमेश्वराला अर्पण करतो, अशी सर्वसाधारण विरक्ती असणाऱ्यांसाठी हेच श्रेष्ठ स्थान मानले जाते.
असंसङ्गो ऽयम् उक्तस् ते सामान्यो रघुनन्दन । इमं श्रेष्ठम् असंसङ्गं शृणु श्रुतिरसायनम्
रघुकुळातील आनंदा, तुला ही सर्वसाधारण विरक्ती सांगितली. आता सर्वश्रेष्ठ विरक्ती ऐक, जी श्रुतीचे अमृत आहे.