मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिर् अप्य् आस्थिताम् ईषत् त्यजत्य् अहिर् इव त्वचम्
गर्व, अहंकार, मत्सर, लोभ आणि मोह — हे सगळे जरी बाहेरून मनात आले तरी, तो साप जसा सहजपणे आपली कात टाकतो तसा, हलक्याने त्यांना दूर करतो.
चन्दनागुरुगन्धीनि वनितालिङ्गनान्य् अपि । अप्रार्थितोपयातानि सेवते स्वान्य् अनादरम्
चंदन, अगरु यांचा सुगंध किंवा स्त्रियांचे आलिंगन — हे सगळे अनाहूतपणे त्याच्याकडे आले तरी, तो त्यांना आपले म्हणून जास्त महत्त्व देत नाही.
मातृवत् परदाराणि परद्रव्याणि लोष्टवत् । स्वात्मवत् सर्वभूतानि कारुण्येनाभिपश्यति
तो दुसऱ्यांच्या पत्नींकडे आईसारखे, दुसऱ्याच्या संपत्तींकडे मातीसारखे आणि सर्व जीवांकडे स्वतःच्या आत्म्यासारखे, करुणेने पाहतो.
यत् करोति यद् अश्नाति स्पन्दते यद् यद् ईहते । तद् आदौ बुद्धिभेदेन चिरं चारु परीक्षते
तो जे काही करतो, खातो, हलतो किंवा इच्छितो, ते सर्व प्रथम बुद्धीने नीट विचार करून, काळजीपूर्वक तपासतो.
अविचारात्मकं नैति न गच्छति न वक्ति च । न ददाति न चादत्ते न चिनोति न चोपति
जो विचार न करता कुठलंच काम करत नाही, कुठेही जात नाही, बोलत नाही, देत नाही, घेत नाही, गोळा करत नाही किंवा जवळ जात नाही.
व्यवहारानुवृत्त्यर्थम् अविरुद्धं क्षणक्षयि । हर्षामर्षांशम् आदत्ते गन्तेवालातकं निशि
सामान्य व्यवहारासाठी, तो हानी न करणारे आणि क्षणभर टिकणारे आनंद किंवा रागाचे थोडेसे अंश स्वीकारतो, जसा एखादा नोकर रात्री दिवा घेतो.
दुर्देशं दुरधिष्ठानं दुस्सङ्गं दुरुपाश्रयम् । आलोक्यम् अपि देहादि लिप्तं तृणम् इवोज्झति
वाईट जागा, वाईट संगत किंवा अशुद्ध आधार दिसला तरी, तो देह वगैरेशी असलेली आसक्ती गवतासारखी टाकून देतो.
यद् उदर्कहितं लोक्यं यद् अनाधि गतभ्रमम् । तद् एव हरिणो वातम् इव मौनी विधावति
जे शेवटी हितकारक आहे आणि ज्यात गोंधळ नाही, त्याकडे तो हरिण वाऱ्याकडे धावतो तसा, शांतपणे आणि जलदपणे धाव घेतो.
हारिहासविलासासु हावभाववतीषु च । वीक्षते भाविनाशासु स्त्रीषु शुष्कलतास्व् इव
हसण्या-खेळण्याच्या गोड चालींनी आणि भावनांनी भरलेल्या स्त्रियांकडे तो जसा नशिबी नाश असलेल्या कोरड्या वेलीकडे पाहतो, तसंच पाहतो.
इत्थम्भूतमतिश् शास्त्रं गुरुसज्जनसेवनात् । सरहस्यम् अशेषेण यथावद् अधिगच्छति
अशा मनाने गुरु आणि सज्जनांची सेवा केल्याने, सर्व रहस्यांसह आणि पूर्णपणे, शास्त्राचा खरा अर्थ समजतो.
असंसङ्गात्मिकाम् अन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततḫ पतत्य् असौ कान्तḫ पुष्पशय्याम् इवामलाम्
निष्कामपणाने ओतप्रोत असलेल्या तिसऱ्या योगाच्या अवस्थेत तो जसा प्रियकर शुद्ध फुलांच्या पलंगावर अलगद विसावतो, तसा प्रवेश करतो.
दुर्व्याख्याम् अधिकव्याख्याम् ऊनव्याख्यां विहाय धीः । यथावच् छास्त्रवाक्यार्थम् आदत्ते ऽस्यात्र पावनी
शुद्ध बुद्धी कठीण, जास्त किंवा अपुरी अशी स्पष्टीकरणं सोडून देऊन, शास्त्रातील वचनांचा खरा अर्थ तसाच स्वीकारते.
फलत्य् अत्रास्य शास्त्रार्थẖ कुर्वन्न् अन्तर् असङ्गताम् । शिक्षितस् सूपकारस्य सम्यक् सूपो रसेष्व् इव
ज्याप्रमाणे एखादा कुशल स्वयंपाकी वेगवेगळ्या चवींमध्ये उत्तम सूप तयार करतो, त्याचप्रमाणे जो मनाने अलिप्त राहतो, त्याला शास्त्राचा अर्थ प्रत्यक्ष फळ देतो.
तापसाश्रमविश्रामैḫ पावनाध्यात्मसङ्कथैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्य् आयुर् आततम्
तो तापस्वी आश्रमात विश्रांती घेतो, शुद्ध आत्मविषयक चर्चा करतो, कधी खडकांवर बसतो किंवा झोपतो, आणि अशा प्रकारे आपले आयुष्य हळूहळू संपवतो.
वनावनिविहारेण चित्तोपशमशोभिना । असङ्गसुखसोम्येन कालं नयति नीतिमान्
वनात किंवा बागेत मुक्तपणे फिरताना, मनःशांती आणि अलिप्ततेच्या गोड आनंदाने सजलेला तो ज्ञानी आपला काळ शांतपणे घालवतो.
न तथा रमयन्त्य् एनं ज्योत्स्नाप्रसरहासिनः । निवासाẖ कुसुमाकीर्णा यथा गिरिगुहालयाः
फुलांनी सजलेली आणि चंद्रप्रकाशात हास्याने उजळलेली घरं त्याला तितकी आनंद देत नाहीत, जितका आनंद त्याला पर्वताच्या गुहेत राहून मिळतो.
देवद्विजगुरुप्राज्ञपण्डितार्चनभोजनैः । अपराह्णं क्षपयति पूर्वाह्णं श्रुतसज्जनैः
तो दुपारी देव, ब्राह्मण, गुरु, ज्ञानी आणि पंडित यांची पूजा व त्यांना अन्न देण्यात वेळ घालवतो; सकाळचा वेळ तो विद्वान आणि सज्जन लोकांच्या संगतीत घालवतो.
अन्तरान्तरसम्पन्नधर्म्यार्थोपार्जनक्रमः । सन्तोषामृततृप्तात्मा साध्वाचारेण राजते
तो योग्य वेळी धर्माने संपत्ती मिळवण्याचा मार्ग अनुसरतो, समाधानाच्या अमृताने त्याचे मन तृप्त असते, आणि सच्चरित्रतेने तो तेजस्वी दिसतो.
सरसीष्व् अच्छतोयासु फुल्लासु नलिनीषु च । सरित्सु बहुपुण्यासु वापीषु च निमज्जति
तो स्वच्छ पाण्याच्या सरोवरांत, फुललेल्या कमळांच्या तलावांत, पुण्यवान नद्यांत आणि पवित्र विहिरींमध्ये स्नान करतो.
आसन्नचन्द्रकरकीर्णसुधारसासु पुष्पोपकारसमसोम्यजलस्थलासु । गुञ्जद्गुहासु रतम् एनम् अधित्यकासु वन्याḫ फलैर् उपचरन्ति महानुभावम्
जिथे चंद्रकिरणांनी अमृत सांडले आहे, जिथे फुलांनी सुशोभित गोड पाणी आहे, आणि गुंजारव करणाऱ्या मधमाश्यांनी भरलेल्या गुंफा आहेत, अशा डोंगर उतारांवर रमताना, वनातील फळे या महान पुरुषाची सेवा करतात.
अभ्यासाज् ज्ञानशास्त्राणां करणात् पुण्यकर्मणाम् । जन्तोर् यथावद् एवेयं वस्तुदृष्टिḫ प्रसीदति
ज्ञानशास्त्रांचा वारंवार अभ्यास आणि सत्कर्मे केल्याने, माणसाची वस्तुस्थितीची समज जशी आहे तशीच स्पष्ट होते.
तृतीयां भूमिकां प्राप्य बुद्धो ऽनुभवति स्वयम् । द्विप्रकारम् असंसङ्गं तस्य भेदम् इमं शृणु
तिसऱ्या अवस्थेला पोहोचल्यानंतर जागृत झालेला मनुष्य दोन प्रकारच्या असंगतेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतो; त्यातील फरक मी सांगतो, नीट ऐक.
असंसङ्गस्य भगवन् प्रथमं ब्रूहि लक्षणम् । कथयिष्यसि मे पश्चाद् अस्यैव द्विप्रकारताम्
भगवन्, कृपया प्रथम असंगतेची लक्षणे मला सांग; नंतर त्याचे दोन प्रकार काय आहेत तेही समजावून सांग.
द्विप्रकारत्वकथनप्रसङ्गेनैव लक्षणम् । असंसक्तेश् शृणुतरां दुरितं येन नश्यति
दोन प्रकार सांगताना असंगतेची लक्षणे अधिक स्पष्ट होतील; ते नीट ऐक, ज्यामुळे सर्व दु:ख नाहीसे होते.
द्विविधो ऽयम् असंसङ्गस् सामान्यश् श्रेष्ठ एव च । शृणु सामान्यम् एवादौ स एव श्रैष्ठ्यम् एष्यति
हा विरक्तपणा दोन प्रकारचा असतो — एक सर्वसामान्य आणि दुसरा श्रेष्ठ. आधी सर्वसामान्य प्रकार ऐक, कारण हाच पुढे श्रेष्ठतेकडे नेतो.
नाहं कर्तेश्वरẖ कर्ता न कश्चिद् वाथ को ऽपि वा । इत्य् अमज्जनम् अर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम्
'मी कर्ता नाही, मी स्वामी नाही, आणि कुणीच कर्ता नाही,' अशी गोष्टींमध्ये गुंतवणूक न होणे यालाच सर्वसामान्य विरक्तपणा म्हणतात.
सम्पद्यत इदं किञ्चित् कयाप्य् एवेश्वरेच्छया । भावनाभावनम् इति सामान्यासङ्गनामकम्
काही घडत असेल तर ते केवळ कुठल्या तरी ईश्वराच्या इच्छेनेच होते; 'ते व्होऊ दे किंवा नको' अशी भावना ठेवणे, हेच सर्वसामान्य विरक्तपणा आहे.
अजो ऽहम् अव्ययात्माहम् अनन्तो ऽहम् अनामयः । अकर्तास्मीत्य् अनिच्छत्वं सामान्यासङ्गनामकम्
'मी अजन्मा आहे, माझे स्वरूप अविनाशी आहे, मी अनंत आहे, मला कुठलाही त्रास नाही, मी कर्ता नाही' — अशी इच्छा नसणे हेच सर्वसामान्य विरक्तपणा आहे.
एवम् एव प्रवर्तन्ते प्रेमाणि च धनानि च । एवम् एवावहीयन्ते कस्य केवात्र कर्तृता
अशाच आपुलकी आणि संपत्ती येतात आणि जातात. त्या कधी मिळतात, कधी हरवतात. यात खरं तर कोणाचं काहीच चालत नाही, यात कोणाचा खरा सहभाग असतो?
आपातरमणीयानि विमर्दविरसानि च । काकतालीययोगेन सुखान्य् आयान्ति यान्ति च
सुरुवातीला सुखद वाटणारी सुखं नंतर भांडणात नीरस होतात. ती अगदी कावळा आणि नारळाचं योग जसा योगायोगाने येतात आणि जातात.