कदर्थलब्धांल् लभ्यांश् च तज्ज्ञान् अनुसरंश् चिरम् । यतẖ कुतश्चिद् आनीय नित्यं शास्त्राण्य् अवेक्षते
सोप्या किंवा कठीण अशा सर्व प्रकारच्या शास्त्रांचा तो शोध घेतो, जिथे मिळतील तिथून त्यांना आणतो आणि ज्ञानी लोकांचे ज्ञान दीर्घकाळ आचरणात आणतो.
व्यालापध्वंसनशिखी धर्माब्देशोच्चकन्धरः । स्नानदानतपोध्यानविभवान् अभिवाञ्छति
अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या ज्वाळेसारखा तो धर्माच्या महासागरात उभा आहे आणि स्नान, दान, तप, ध्यान यांचा खजिना मिळावा अशी त्याची मनापासून इच्छा असते.
प्रथमाम् इत्य् उपारुह्य द्वितीयाम् आश्रयेद् बलात् । पुरुषार्थाद् ऋते नान्या सङ्कटोत्तरणे गतिः
पहिल्या पायरीवर चढून, दुसऱ्या पायरीकडे जोराने वळावे लागते; ठरवून केलेल्या प्रयत्नांशिवाय कठीण अडचणींमधून बाहेर पडण्याचा दुसरा मार्ग नाही.
एवं विचारवान् यस् स्यात् संसारोत्तरणं प्रति । स भूमिकावान् इत्य् उक्तश् शेषस् त्व् आर्य इति स्मृतः
जो माणूस संसारातून पार जाण्याबद्दल विचारपूर्वक वागतो, त्याला या पायऱ्या गाठलेल्या आहेत असे म्हणतात; बाकीचे फक्त सज्जन म्हणून ओळखले जातात.
आर्यतातुल्यतां याता प्रथमैकैव भूमिका । भूमिकानां तु शेषाणाम् आर्यता दास्यम् अर्हति
पहिलीच पायरी खरी सज्जनतेच्या बरोबरीला पोहोचते; उरलेल्या पायऱ्या मात्र सज्जनतेची सेवा करायला योग्य आहेत.
विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् । उदारमतिर् आदत्ते स्वभावं महताम् इति
जो दुसरी योगाची पायरी, म्हणजे विचार करण्याची अवस्था, गाठतो, तो उदार मनाचा माणूस थोर लोकांचा स्वभाव अंगीकारतो.
श्रुतिस्मृतिसमाचारधारणाध्यानकर्मणाम् । मुख्यया व्याख्यया ख्यातं श्रयति श्रेष्ठपण्डितम्
श्रुती, स्मृती, आचार, लक्ष ठेवणे, ध्यान आणि कर्म यांचा मुख्य अर्थ समजून घेणारा श्रेष्ठ पंडित म्हणून ओळखला जातो.
इच्छाकुतुकबन्धेषु जयतीन्द्रियशत्रुषु । आदेहं प्रहरत्स्व् अन्तर् वीरेष्व् इव सुदारुणः
इच्छा आणि कुतूहल यांच्या बंधनात असलेल्या इंद्रियद्वेषांना तो आपल्या शरीरात जणू एखाद्या पराक्रमी वीरासारखा कठोरपणे जिंकतो.
किम् अपूर्वां झगित्य् एनां संश्रयाम्य् अनुरागिणीम् । इति ह्रीमान् इव ह्रियं दयां चैष न मुञ्चति
‘ही अद्भुत आणि प्रिय गोष्ट मी पटकन मिळवू या’ असे मनात येऊनही, तो लाजाळू असल्यासारखा नेहमीच दया सोडत नाही.
पदार्थप्रविभागज्ञẖ कार्याकार्यविनिश्चयम् । जानात्य् अधिगतश्रव्यो गृहं गृहपतिर् यथा
जगातील वस्तूंचे भेद आणि काय करावे, काय करू नये याचे नीट ज्ञान असलेला, शिकण्यासारखे काय आहे हे समजतो, जसे गृहस्थ आपल्या घराचे नीट जाणतो.
मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिर् अप्य् आस्थिताम् ईषत् त्यजत्य् अहिर् इव त्वचम्
गर्व, अहंकार, मत्सर, लोभ आणि मोह — हे सगळे जरी बाहेरून मनात आले तरी, तो साप जसा सहजपणे आपली कात टाकतो तसा, हलक्याने त्यांना दूर करतो.
चन्दनागुरुगन्धीनि वनितालिङ्गनान्य् अपि । अप्रार्थितोपयातानि सेवते स्वान्य् अनादरम्
चंदन, अगरु यांचा सुगंध किंवा स्त्रियांचे आलिंगन — हे सगळे अनाहूतपणे त्याच्याकडे आले तरी, तो त्यांना आपले म्हणून जास्त महत्त्व देत नाही.
मातृवत् परदाराणि परद्रव्याणि लोष्टवत् । स्वात्मवत् सर्वभूतानि कारुण्येनाभिपश्यति
तो दुसऱ्यांच्या पत्नींकडे आईसारखे, दुसऱ्याच्या संपत्तींकडे मातीसारखे आणि सर्व जीवांकडे स्वतःच्या आत्म्यासारखे, करुणेने पाहतो.
यत् करोति यद् अश्नाति स्पन्दते यद् यद् ईहते । तद् आदौ बुद्धिभेदेन चिरं चारु परीक्षते
तो जे काही करतो, खातो, हलतो किंवा इच्छितो, ते सर्व प्रथम बुद्धीने नीट विचार करून, काळजीपूर्वक तपासतो.
अविचारात्मकं नैति न गच्छति न वक्ति च । न ददाति न चादत्ते न चिनोति न चोपति
जो विचार न करता कुठलंच काम करत नाही, कुठेही जात नाही, बोलत नाही, देत नाही, घेत नाही, गोळा करत नाही किंवा जवळ जात नाही.
व्यवहारानुवृत्त्यर्थम् अविरुद्धं क्षणक्षयि । हर्षामर्षांशम् आदत्ते गन्तेवालातकं निशि
सामान्य व्यवहारासाठी, तो हानी न करणारे आणि क्षणभर टिकणारे आनंद किंवा रागाचे थोडेसे अंश स्वीकारतो, जसा एखादा नोकर रात्री दिवा घेतो.
दुर्देशं दुरधिष्ठानं दुस्सङ्गं दुरुपाश्रयम् । आलोक्यम् अपि देहादि लिप्तं तृणम् इवोज्झति
वाईट जागा, वाईट संगत किंवा अशुद्ध आधार दिसला तरी, तो देह वगैरेशी असलेली आसक्ती गवतासारखी टाकून देतो.
यद् उदर्कहितं लोक्यं यद् अनाधि गतभ्रमम् । तद् एव हरिणो वातम् इव मौनी विधावति
जे शेवटी हितकारक आहे आणि ज्यात गोंधळ नाही, त्याकडे तो हरिण वाऱ्याकडे धावतो तसा, शांतपणे आणि जलदपणे धाव घेतो.
हारिहासविलासासु हावभाववतीषु च । वीक्षते भाविनाशासु स्त्रीषु शुष्कलतास्व् इव
हसण्या-खेळण्याच्या गोड चालींनी आणि भावनांनी भरलेल्या स्त्रियांकडे तो जसा नशिबी नाश असलेल्या कोरड्या वेलीकडे पाहतो, तसंच पाहतो.
इत्थम्भूतमतिश् शास्त्रं गुरुसज्जनसेवनात् । सरहस्यम् अशेषेण यथावद् अधिगच्छति
अशा मनाने गुरु आणि सज्जनांची सेवा केल्याने, सर्व रहस्यांसह आणि पूर्णपणे, शास्त्राचा खरा अर्थ समजतो.
असंसङ्गात्मिकाम् अन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततḫ पतत्य् असौ कान्तḫ पुष्पशय्याम् इवामलाम्
निष्कामपणाने ओतप्रोत असलेल्या तिसऱ्या योगाच्या अवस्थेत तो जसा प्रियकर शुद्ध फुलांच्या पलंगावर अलगद विसावतो, तसा प्रवेश करतो.
दुर्व्याख्याम् अधिकव्याख्याम् ऊनव्याख्यां विहाय धीः । यथावच् छास्त्रवाक्यार्थम् आदत्ते ऽस्यात्र पावनी
शुद्ध बुद्धी कठीण, जास्त किंवा अपुरी अशी स्पष्टीकरणं सोडून देऊन, शास्त्रातील वचनांचा खरा अर्थ तसाच स्वीकारते.
फलत्य् अत्रास्य शास्त्रार्थẖ कुर्वन्न् अन्तर् असङ्गताम् । शिक्षितस् सूपकारस्य सम्यक् सूपो रसेष्व् इव
ज्याप्रमाणे एखादा कुशल स्वयंपाकी वेगवेगळ्या चवींमध्ये उत्तम सूप तयार करतो, त्याचप्रमाणे जो मनाने अलिप्त राहतो, त्याला शास्त्राचा अर्थ प्रत्यक्ष फळ देतो.
तापसाश्रमविश्रामैḫ पावनाध्यात्मसङ्कथैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्य् आयुर् आततम्
तो तापस्वी आश्रमात विश्रांती घेतो, शुद्ध आत्मविषयक चर्चा करतो, कधी खडकांवर बसतो किंवा झोपतो, आणि अशा प्रकारे आपले आयुष्य हळूहळू संपवतो.
वनावनिविहारेण चित्तोपशमशोभिना । असङ्गसुखसोम्येन कालं नयति नीतिमान्
वनात किंवा बागेत मुक्तपणे फिरताना, मनःशांती आणि अलिप्ततेच्या गोड आनंदाने सजलेला तो ज्ञानी आपला काळ शांतपणे घालवतो.
न तथा रमयन्त्य् एनं ज्योत्स्नाप्रसरहासिनः । निवासाẖ कुसुमाकीर्णा यथा गिरिगुहालयाः
फुलांनी सजलेली आणि चंद्रप्रकाशात हास्याने उजळलेली घरं त्याला तितकी आनंद देत नाहीत, जितका आनंद त्याला पर्वताच्या गुहेत राहून मिळतो.
देवद्विजगुरुप्राज्ञपण्डितार्चनभोजनैः । अपराह्णं क्षपयति पूर्वाह्णं श्रुतसज्जनैः
तो दुपारी देव, ब्राह्मण, गुरु, ज्ञानी आणि पंडित यांची पूजा व त्यांना अन्न देण्यात वेळ घालवतो; सकाळचा वेळ तो विद्वान आणि सज्जन लोकांच्या संगतीत घालवतो.
अन्तरान्तरसम्पन्नधर्म्यार्थोपार्जनक्रमः । सन्तोषामृततृप्तात्मा साध्वाचारेण राजते
तो योग्य वेळी धर्माने संपत्ती मिळवण्याचा मार्ग अनुसरतो, समाधानाच्या अमृताने त्याचे मन तृप्त असते, आणि सच्चरित्रतेने तो तेजस्वी दिसतो.
सरसीष्व् अच्छतोयासु फुल्लासु नलिनीषु च । सरित्सु बहुपुण्यासु वापीषु च निमज्जति
तो स्वच्छ पाण्याच्या सरोवरांत, फुललेल्या कमळांच्या तलावांत, पुण्यवान नद्यांत आणि पवित्र विहिरींमध्ये स्नान करतो.
आसन्नचन्द्रकरकीर्णसुधारसासु पुष्पोपकारसमसोम्यजलस्थलासु । गुञ्जद्गुहासु रतम् एनम् अधित्यकासु वन्याḫ फलैर् उपचरन्ति महानुभावम्
जिथे चंद्रकिरणांनी अमृत सांडले आहे, जिथे फुलांनी सुशोभित गोड पाणी आहे, आणि गुंजारव करणाऱ्या मधमाश्यांनी भरलेल्या गुंफा आहेत, अशा डोंगर उतारांवर रमताना, वनातील फळे या महान पुरुषाची सेवा करतात.