स वर्तमान एवेह जन्मनि त्व् अविवेकिनि । स योगभूमिष्व् एतासु विषयो विशदाशयः
तो या जन्मात विवेक नसलेल्या लोकांमध्येच राहतो; पण योगाच्या या अवस्थांमध्ये त्याची मनोवृत्ती स्वच्छ आणि ठाम असते.
कथं विरागवान् भूत्वा संसाराब्धिं तराम्य् अहम् । एवंविचारणपरो यदा भवति सन्मतिः
मी कसा विरक्त होऊन या संसाराच्या समुद्रातून पार जाईन? अशी विचार करण्याची चांगली बुद्धी जेव्हा निर्माण होते,
साधुसङ्गमम् आदत्ते सच्छास्त्रम् अपि वीक्षते । विरागम् उपयात्य् अन्तर् भावनास्व् अनुवासरम्
ती सत्पुरुषांचा संग शोधते, खरी शास्त्रे पाहते आणि वारंवार चिंतन करून मनात हळूहळू विरक्ती प्राप्त करते.
क्रियासूदाररूपासु रमते मानम् ईहते । ग्राम्यासु जडचेष्टासु चलासु विचिकित्सते
ती उत्तम कर्मांमध्ये रमते, मान मिळवण्याची इच्छा करते आणि सामान्य जगातील स्थूल, जड आणि चंचल कृतींबद्दल साशंक राहते.
नोदाहरति मर्माणि पुण्यशर्माणि चेष्टते । अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते
तो कधीही दुसऱ्यांना दुखावणारी वाणी बोलत नाही, नेहमी पुण्य आणि आनंद देणारे वर्तन करतो, आणि इतरांना त्रास न होईल अशी मृदू कृत्येच करतो.
स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलान्य् उचितानि च । देशकालोपपन्नानि वचनान्य् अभिभाषते
तो नेहमी प्रेमळ आणि मैत्रीपूर्ण, योग्य आणि मनाला भावणारी, वेळेप्रमाणे आणि जागेप्रमाणे सुसंगत अशीच वाणी बोलतो.
तदासौ प्रथमाम् एकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । वक्ष्यमाणस्वभावो ऽथ तत्र रूढिम् उपेष्यति
त्या वेळी तो पहिल्या अवस्थेत पोहोचतो आणि पुढे सांगितलेल्या गुणांनी युक्त होऊन त्या अवस्थेत स्थिर होतो.
देवायतनदेशेषु ब्राह्मणावसथेषु च । वनेषु रमते नित्यं प्रथमां भूमिकाम् इतः
तो देवळांमध्ये, ब्राह्मणांच्या घरांमध्ये आणि वनात नेहमी रमतो, कारण या पहिल्या अवस्थेला तो गाठतो.
शास्त्रसज्जनसम्पर्कैḫ प्रज्ञां वर्धयति स्वयम् । शुक्लपक्षẖ कलाम् इन्दोर् इव सौन्दर्यशालिनीम्
शास्त्रांचा आणि सज्जनांचा सहवास मिळाल्याने तो आपली बुद्धी आपोआप वाढवतो, जशी वाढत्या चंद्राची शोभा दिवसेंदिवस फुलत जाते.
सर्वास्तिवादनिरतḫ पेशलḫ प्रणयान्वितः । मनसा कर्मणा वाचा सज्जनान् उपसेवते
सर्वत्र अस्तित्व असते या विचाराशी एकनिष्ठ, मृदू आणि प्रेमळ असा तो मनाने, कृतीने आणि वाणीने सतत सज्जनांची सेवा करतो.
कदर्थलब्धांल् लभ्यांश् च तज्ज्ञान् अनुसरंश् चिरम् । यतẖ कुतश्चिद् आनीय नित्यं शास्त्राण्य् अवेक्षते
सोप्या किंवा कठीण अशा सर्व प्रकारच्या शास्त्रांचा तो शोध घेतो, जिथे मिळतील तिथून त्यांना आणतो आणि ज्ञानी लोकांचे ज्ञान दीर्घकाळ आचरणात आणतो.
व्यालापध्वंसनशिखी धर्माब्देशोच्चकन्धरः । स्नानदानतपोध्यानविभवान् अभिवाञ्छति
अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या ज्वाळेसारखा तो धर्माच्या महासागरात उभा आहे आणि स्नान, दान, तप, ध्यान यांचा खजिना मिळावा अशी त्याची मनापासून इच्छा असते.
प्रथमाम् इत्य् उपारुह्य द्वितीयाम् आश्रयेद् बलात् । पुरुषार्थाद् ऋते नान्या सङ्कटोत्तरणे गतिः
पहिल्या पायरीवर चढून, दुसऱ्या पायरीकडे जोराने वळावे लागते; ठरवून केलेल्या प्रयत्नांशिवाय कठीण अडचणींमधून बाहेर पडण्याचा दुसरा मार्ग नाही.
एवं विचारवान् यस् स्यात् संसारोत्तरणं प्रति । स भूमिकावान् इत्य् उक्तश् शेषस् त्व् आर्य इति स्मृतः
जो माणूस संसारातून पार जाण्याबद्दल विचारपूर्वक वागतो, त्याला या पायऱ्या गाठलेल्या आहेत असे म्हणतात; बाकीचे फक्त सज्जन म्हणून ओळखले जातात.
आर्यतातुल्यतां याता प्रथमैकैव भूमिका । भूमिकानां तु शेषाणाम् आर्यता दास्यम् अर्हति
पहिलीच पायरी खरी सज्जनतेच्या बरोबरीला पोहोचते; उरलेल्या पायऱ्या मात्र सज्जनतेची सेवा करायला योग्य आहेत.
विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् । उदारमतिर् आदत्ते स्वभावं महताम् इति
जो दुसरी योगाची पायरी, म्हणजे विचार करण्याची अवस्था, गाठतो, तो उदार मनाचा माणूस थोर लोकांचा स्वभाव अंगीकारतो.
श्रुतिस्मृतिसमाचारधारणाध्यानकर्मणाम् । मुख्यया व्याख्यया ख्यातं श्रयति श्रेष्ठपण्डितम्
श्रुती, स्मृती, आचार, लक्ष ठेवणे, ध्यान आणि कर्म यांचा मुख्य अर्थ समजून घेणारा श्रेष्ठ पंडित म्हणून ओळखला जातो.
इच्छाकुतुकबन्धेषु जयतीन्द्रियशत्रुषु । आदेहं प्रहरत्स्व् अन्तर् वीरेष्व् इव सुदारुणः
इच्छा आणि कुतूहल यांच्या बंधनात असलेल्या इंद्रियद्वेषांना तो आपल्या शरीरात जणू एखाद्या पराक्रमी वीरासारखा कठोरपणे जिंकतो.
किम् अपूर्वां झगित्य् एनां संश्रयाम्य् अनुरागिणीम् । इति ह्रीमान् इव ह्रियं दयां चैष न मुञ्चति
‘ही अद्भुत आणि प्रिय गोष्ट मी पटकन मिळवू या’ असे मनात येऊनही, तो लाजाळू असल्यासारखा नेहमीच दया सोडत नाही.
पदार्थप्रविभागज्ञẖ कार्याकार्यविनिश्चयम् । जानात्य् अधिगतश्रव्यो गृहं गृहपतिर् यथा
जगातील वस्तूंचे भेद आणि काय करावे, काय करू नये याचे नीट ज्ञान असलेला, शिकण्यासारखे काय आहे हे समजतो, जसे गृहस्थ आपल्या घराचे नीट जाणतो.
मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिर् अप्य् आस्थिताम् ईषत् त्यजत्य् अहिर् इव त्वचम्
गर्व, अहंकार, मत्सर, लोभ आणि मोह — हे सगळे जरी बाहेरून मनात आले तरी, तो साप जसा सहजपणे आपली कात टाकतो तसा, हलक्याने त्यांना दूर करतो.
चन्दनागुरुगन्धीनि वनितालिङ्गनान्य् अपि । अप्रार्थितोपयातानि सेवते स्वान्य् अनादरम्
चंदन, अगरु यांचा सुगंध किंवा स्त्रियांचे आलिंगन — हे सगळे अनाहूतपणे त्याच्याकडे आले तरी, तो त्यांना आपले म्हणून जास्त महत्त्व देत नाही.
मातृवत् परदाराणि परद्रव्याणि लोष्टवत् । स्वात्मवत् सर्वभूतानि कारुण्येनाभिपश्यति
तो दुसऱ्यांच्या पत्नींकडे आईसारखे, दुसऱ्याच्या संपत्तींकडे मातीसारखे आणि सर्व जीवांकडे स्वतःच्या आत्म्यासारखे, करुणेने पाहतो.
यत् करोति यद् अश्नाति स्पन्दते यद् यद् ईहते । तद् आदौ बुद्धिभेदेन चिरं चारु परीक्षते
तो जे काही करतो, खातो, हलतो किंवा इच्छितो, ते सर्व प्रथम बुद्धीने नीट विचार करून, काळजीपूर्वक तपासतो.
अविचारात्मकं नैति न गच्छति न वक्ति च । न ददाति न चादत्ते न चिनोति न चोपति
जो विचार न करता कुठलंच काम करत नाही, कुठेही जात नाही, बोलत नाही, देत नाही, घेत नाही, गोळा करत नाही किंवा जवळ जात नाही.
व्यवहारानुवृत्त्यर्थम् अविरुद्धं क्षणक्षयि । हर्षामर्षांशम् आदत्ते गन्तेवालातकं निशि
सामान्य व्यवहारासाठी, तो हानी न करणारे आणि क्षणभर टिकणारे आनंद किंवा रागाचे थोडेसे अंश स्वीकारतो, जसा एखादा नोकर रात्री दिवा घेतो.
दुर्देशं दुरधिष्ठानं दुस्सङ्गं दुरुपाश्रयम् । आलोक्यम् अपि देहादि लिप्तं तृणम् इवोज्झति
वाईट जागा, वाईट संगत किंवा अशुद्ध आधार दिसला तरी, तो देह वगैरेशी असलेली आसक्ती गवतासारखी टाकून देतो.
यद् उदर्कहितं लोक्यं यद् अनाधि गतभ्रमम् । तद् एव हरिणो वातम् इव मौनी विधावति
जे शेवटी हितकारक आहे आणि ज्यात गोंधळ नाही, त्याकडे तो हरिण वाऱ्याकडे धावतो तसा, शांतपणे आणि जलदपणे धाव घेतो.
हारिहासविलासासु हावभाववतीषु च । वीक्षते भाविनाशासु स्त्रीषु शुष्कलतास्व् इव
हसण्या-खेळण्याच्या गोड चालींनी आणि भावनांनी भरलेल्या स्त्रियांकडे तो जसा नशिबी नाश असलेल्या कोरड्या वेलीकडे पाहतो, तसंच पाहतो.
इत्थम्भूतमतिश् शास्त्रं गुरुसज्जनसेवनात् । सरहस्यम् अशेषेण यथावद् अधिगच्छति
अशा मनाने गुरु आणि सज्जनांची सेवा केल्याने, सर्व रहस्यांसह आणि पूर्णपणे, शास्त्राचा खरा अर्थ समजतो.