किञ्चिज्जातधियो जन्तोर् देशभाषार्थवेदिनः । गृह्णामीदं त्यजामीदम् इति सञ्जायते स्थितिः
जेव्हा एखाद्याची बुद्धी थोडीशी जागी होते आणि त्याला जागा, भाषा आणि वस्तू यांचा अर्थ कळू लागतो, तेव्हा त्याच्या मनात 'हे मी घेतो, ते मी सोडतो' असे विचार येऊ लागतात.
एतावन्मात्रबुद्धिर् यस् स्ववृद्धजनगोचरः । भवेत् स्वकर्मशास्त्राणां विषयो ऽसाव् अलं विधेः
ज्याची बुद्धी इतपतच मर्यादित आहे आणि जो आपल्या वडीलधाऱ्यांच्या देखरेखीखाली असतो, तो स्वतःच्या कर्तव्यांनुसार आणि शास्त्रानुसार वागत असतो; एवढेच त्याच्या वागणुकीसाठी पुरेसे ठरते.
कुलवृद्धप्रयुक्तेन स्वनिश्चयवतैव वा । भाव्यं पदपदार्थानां तेन तज्ज्ञेन वै ततः
शब्द आणि वस्तू यांचे अर्थ, घरातील वडीलधाऱ्यांनी सांगितले असोत किंवा स्वतःच्या ठाम मताने ठरवले असोत, ते त्या गोष्टींचे जाणकार असलेल्या व्यक्तीने समजून घ्यावेत.
जन्तुḫ पदपदार्थज्ञो हेयं त्यजति तज्ज्ञधीः । उपादेयम् उपादत्ते नालोकयति मध्यमम्
जो जीव शब्द आणि वस्तूंचे अर्थ जाणतो, त्याची बुद्धी समजूतदार असते. तो टाकाव्या गोष्टी सोडतो, घ्याव्या गोष्टी स्वीकारतो आणि मधल्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो.
विवेकाद् वृद्धभीत्या वा शास्त्रार्थव्यवहारिणः । विचारपूर्वं यस्येहा स पुमान् इति कथ्यते
विवेकाने किंवा वडीलधाऱ्यांचा आदर ठेवून, जो शास्त्राचा अर्थ समजून वागतो आणि प्रत्येक कृतीपूर्वी विचार करतो, त्याला या जगात खरा मनुष्य म्हणतात.
प्रवृत्तश् च निवृत्तश् च भवति द्विविधḫ पुमान् । स्वर्गापवर्गोन्मुखयोश् शृणु लक्षणम् एतयोः
मनुष्य दोन प्रकारचा असतो—एक कर्मात गुंतलेला आणि दुसरा कर्मातून निवृत्त झालेला. या दोघांचे, म्हणजेच स्वर्गाकडे आणि मुक्तीकडे झुकणाऱ्यांचे, गुणधर्म मी सांगतो, ऐक.
किम् एतन् नाम निर्वाणं वरं संसृतिर् एव नः । इति कर्तव्यकर्ता यस् स प्रवृत्त इति स्मृतः
जो माणूस असं विचार करतो की, 'हे निर्वाण म्हणजे नेमकं काय? कदाचित आपल्यासाठी फक्त संसारच खरा आहे,' आणि काय करावं, काय करू नये याचा विचार करत राहतो, त्याला कर्मात गुंतलेला म्हणतात.
चलार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमा । अनेकजन्मान्तरतो भाविनी तस्य मोक्षधीः
त्याच्या मनात मुक्तीची जी भावना अनेक जन्मांच्या अनुभवातून येते, ती जणू काही हलत्या समुद्राच्या लाटा आणि त्यातल्या फटींमध्ये कासवाची मान क्षणभर स्पर्श करते, तशीच क्षणभंगुर असते.
असारा बत संसारव्यवस्थालं ममैतया । किं कर्मभिḫ पर्युषितैर् दिनं तैर् एव नीयते
अरे, हा संसाराचा डोलारा खरंच किती निरर्थक आहे! या जुनाट कर्मांचा काय उपयोग? दिवस फक्त त्यातच निघून जातो.
क्षयातिशयनिर्मुक्तं किं स्याद् विश्रमणं परम् । इति निश्चयवान् यो ऽन्तस् स निवृत्त इति स्मृतः
जो माणूस मनाशी ठरवतो की, 'क्षय आणि वाढ यापासून मुक्त असलेली खरी विश्रांती काय असू शकेल?' त्याला कर्मातून मागे फिरलेला, निवृत्त झालेला म्हणतात.
स वर्तमान एवेह जन्मनि त्व् अविवेकिनि । स योगभूमिष्व् एतासु विषयो विशदाशयः
तो या जन्मात विवेक नसलेल्या लोकांमध्येच राहतो; पण योगाच्या या अवस्थांमध्ये त्याची मनोवृत्ती स्वच्छ आणि ठाम असते.
कथं विरागवान् भूत्वा संसाराब्धिं तराम्य् अहम् । एवंविचारणपरो यदा भवति सन्मतिः
मी कसा विरक्त होऊन या संसाराच्या समुद्रातून पार जाईन? अशी विचार करण्याची चांगली बुद्धी जेव्हा निर्माण होते,
साधुसङ्गमम् आदत्ते सच्छास्त्रम् अपि वीक्षते । विरागम् उपयात्य् अन्तर् भावनास्व् अनुवासरम्
ती सत्पुरुषांचा संग शोधते, खरी शास्त्रे पाहते आणि वारंवार चिंतन करून मनात हळूहळू विरक्ती प्राप्त करते.
क्रियासूदाररूपासु रमते मानम् ईहते । ग्राम्यासु जडचेष्टासु चलासु विचिकित्सते
ती उत्तम कर्मांमध्ये रमते, मान मिळवण्याची इच्छा करते आणि सामान्य जगातील स्थूल, जड आणि चंचल कृतींबद्दल साशंक राहते.
नोदाहरति मर्माणि पुण्यशर्माणि चेष्टते । अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते
तो कधीही दुसऱ्यांना दुखावणारी वाणी बोलत नाही, नेहमी पुण्य आणि आनंद देणारे वर्तन करतो, आणि इतरांना त्रास न होईल अशी मृदू कृत्येच करतो.
स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलान्य् उचितानि च । देशकालोपपन्नानि वचनान्य् अभिभाषते
तो नेहमी प्रेमळ आणि मैत्रीपूर्ण, योग्य आणि मनाला भावणारी, वेळेप्रमाणे आणि जागेप्रमाणे सुसंगत अशीच वाणी बोलतो.
तदासौ प्रथमाम् एकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । वक्ष्यमाणस्वभावो ऽथ तत्र रूढिम् उपेष्यति
त्या वेळी तो पहिल्या अवस्थेत पोहोचतो आणि पुढे सांगितलेल्या गुणांनी युक्त होऊन त्या अवस्थेत स्थिर होतो.
देवायतनदेशेषु ब्राह्मणावसथेषु च । वनेषु रमते नित्यं प्रथमां भूमिकाम् इतः
तो देवळांमध्ये, ब्राह्मणांच्या घरांमध्ये आणि वनात नेहमी रमतो, कारण या पहिल्या अवस्थेला तो गाठतो.
शास्त्रसज्जनसम्पर्कैḫ प्रज्ञां वर्धयति स्वयम् । शुक्लपक्षẖ कलाम् इन्दोर् इव सौन्दर्यशालिनीम्
शास्त्रांचा आणि सज्जनांचा सहवास मिळाल्याने तो आपली बुद्धी आपोआप वाढवतो, जशी वाढत्या चंद्राची शोभा दिवसेंदिवस फुलत जाते.
सर्वास्तिवादनिरतḫ पेशलḫ प्रणयान्वितः । मनसा कर्मणा वाचा सज्जनान् उपसेवते
सर्वत्र अस्तित्व असते या विचाराशी एकनिष्ठ, मृदू आणि प्रेमळ असा तो मनाने, कृतीने आणि वाणीने सतत सज्जनांची सेवा करतो.
कदर्थलब्धांल् लभ्यांश् च तज्ज्ञान् अनुसरंश् चिरम् । यतẖ कुतश्चिद् आनीय नित्यं शास्त्राण्य् अवेक्षते
सोप्या किंवा कठीण अशा सर्व प्रकारच्या शास्त्रांचा तो शोध घेतो, जिथे मिळतील तिथून त्यांना आणतो आणि ज्ञानी लोकांचे ज्ञान दीर्घकाळ आचरणात आणतो.
व्यालापध्वंसनशिखी धर्माब्देशोच्चकन्धरः । स्नानदानतपोध्यानविभवान् अभिवाञ्छति
अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या ज्वाळेसारखा तो धर्माच्या महासागरात उभा आहे आणि स्नान, दान, तप, ध्यान यांचा खजिना मिळावा अशी त्याची मनापासून इच्छा असते.
प्रथमाम् इत्य् उपारुह्य द्वितीयाम् आश्रयेद् बलात् । पुरुषार्थाद् ऋते नान्या सङ्कटोत्तरणे गतिः
पहिल्या पायरीवर चढून, दुसऱ्या पायरीकडे जोराने वळावे लागते; ठरवून केलेल्या प्रयत्नांशिवाय कठीण अडचणींमधून बाहेर पडण्याचा दुसरा मार्ग नाही.
एवं विचारवान् यस् स्यात् संसारोत्तरणं प्रति । स भूमिकावान् इत्य् उक्तश् शेषस् त्व् आर्य इति स्मृतः
जो माणूस संसारातून पार जाण्याबद्दल विचारपूर्वक वागतो, त्याला या पायऱ्या गाठलेल्या आहेत असे म्हणतात; बाकीचे फक्त सज्जन म्हणून ओळखले जातात.
आर्यतातुल्यतां याता प्रथमैकैव भूमिका । भूमिकानां तु शेषाणाम् आर्यता दास्यम् अर्हति
पहिलीच पायरी खरी सज्जनतेच्या बरोबरीला पोहोचते; उरलेल्या पायऱ्या मात्र सज्जनतेची सेवा करायला योग्य आहेत.
विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् । उदारमतिर् आदत्ते स्वभावं महताम् इति
जो दुसरी योगाची पायरी, म्हणजे विचार करण्याची अवस्था, गाठतो, तो उदार मनाचा माणूस थोर लोकांचा स्वभाव अंगीकारतो.
श्रुतिस्मृतिसमाचारधारणाध्यानकर्मणाम् । मुख्यया व्याख्यया ख्यातं श्रयति श्रेष्ठपण्डितम्
श्रुती, स्मृती, आचार, लक्ष ठेवणे, ध्यान आणि कर्म यांचा मुख्य अर्थ समजून घेणारा श्रेष्ठ पंडित म्हणून ओळखला जातो.
इच्छाकुतुकबन्धेषु जयतीन्द्रियशत्रुषु । आदेहं प्रहरत्स्व् अन्तर् वीरेष्व् इव सुदारुणः
इच्छा आणि कुतूहल यांच्या बंधनात असलेल्या इंद्रियद्वेषांना तो आपल्या शरीरात जणू एखाद्या पराक्रमी वीरासारखा कठोरपणे जिंकतो.
किम् अपूर्वां झगित्य् एनां संश्रयाम्य् अनुरागिणीम् । इति ह्रीमान् इव ह्रियं दयां चैष न मुञ्चति
‘ही अद्भुत आणि प्रिय गोष्ट मी पटकन मिळवू या’ असे मनात येऊनही, तो लाजाळू असल्यासारखा नेहमीच दया सोडत नाही.
पदार्थप्रविभागज्ञẖ कार्याकार्यविनिश्चयम् । जानात्य् अधिगतश्रव्यो गृहं गृहपतिर् यथा
जगातील वस्तूंचे भेद आणि काय करावे, काय करू नये याचे नीट ज्ञान असलेला, शिकण्यासारखे काय आहे हे समजतो, जसे गृहस्थ आपल्या घराचे नीट जाणतो.