आपीनमण्डलशशाङ्कवद् अन्तर् एव श्रीमद्रसायनमयस् सुखम् एति तज्ज्ञः । विज्ञातसर्वभुवनत्रयवस्तुसारẖ कुर्वन् न नाम कुरुते परम् अभ्युपेतः
जसा चंद्र आपल्या पूर्णिमेच्या कळसात रसाळतेने भरतो, तसाच हा ज्ञानी, परम अमृतमय आनंदात मग्न होऊन, अंतःकरणातच खरा सुख अनुभवतो. तीनही लोकांतील सर्व वस्तूंचा सार त्याने जाणला आहे. तो काही करतो असला, तरी खरे तर काहीच करत नाही, कारण तो सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचलेला असतो.
सप्तानां योगभूमीनाम् अभ्यासẖ क्रियते कथम् । कीदृशानि च चिह्नानि भूमिकां प्रति योगिनः
योगाच्या सात पायऱ्यांचा सराव कसा करावा? आणि त्या प्रत्येक पायरीवर योग्याला कोणती चिन्हे दिसतात?
यतẖ कुतश्चित् सम्पन्नम् अविद्याव्याधिवेदनम् । सत्यं भवत्व् असत्यं वा चिकित्सां त्व् अस्य मे शृणु
कोणत्याही कारणाने अज्ञानरूपी वेदना निर्माण झाली, खरी असो वा खोटी, तिच्या उपचाराची माझी शिकवण ऐक.
पराद् अनन्ताद् यद्य् एषा तत् तद् एवेयम् अक्षतम् । न जातेयं न चाविद्या बोधमात्राद् भवेद् अतः
ही अज्ञान जर परमेश्वरापासून, अनंतापासून उत्पन्न झाली असेल, तर ती जशी आहे तशीच न बदलता राहते; ती ना जन्मते, ना ती खरी अज्ञान असते, कारण केवळ शुद्ध ज्ञानातूनच तिचा भास होतो.
पक्षम् एतम् अनादृत्य स्वसङ्कल्पविलासिनः । सत्याम् अपीहाविद्यायां शृणु निर्नाशने क्रमम्
आपल्या कल्पनेच्या खेळाकडे दुर्लक्ष करून, जरी ही अज्ञान खरी वाटत असली तरी, तिचा हळूहळू नाश कसा करावा हे ऐक.
जन्तुḫ प्रथमजातस् तु सुषुप्तावस्थचेतनः । भाविभावनदुẖखात्मा क्रिमिसंविद् भवत्य् अधीः
सुरुवातीला जन्मलेला जीव, ज्याचे मन गाढ झोपेत असते, ज्याचे स्वरूप भविष्यातील कल्पनांच्या दुःखाने भरलेले असते, त्याची समज किड्यासारखी मंद आणि मर्यादित असते.
भवेच् चेन् नवजातस्य न भावी भावनोदयः । सुखादिसंविदा सद्यस् तत् स एव परं पदम्
नवजात बालकाच्या मनात भविष्यातील कल्पना जर निर्माण होत नसतील, तर फक्त सुखादी जाणिवेतच राहणे हेच खरे परमपद आहे.
एतावतैव सौषुप्ती स्थितिर् भिन्ना परात् पदात् । यद् भाविवासनौघासौ जडा चोपलधर्मिणी
हीच गाढ झोपेची अवस्था आहे, जी परमपदापेक्षा वेगळी आहे; कारण येथे भविष्यातील वासनांचा समूह आणि दगडासारखी जडता असते.
तुर्यावस्थासमा स्वस्था सद्रूपा शान्तवासना । जीवन्मुक्तेस् स्थितिर् अतो न सुषुप्तोपमा भवेत्
जिवंतपणे मुक्त झालेल्यांची अवस्था ही चौथ्या अवस्थेसारखीच आहे — ती नैसर्गिक, स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात असलेली आणि पूर्ण शांत मनोवृत्तीची असते. म्हणूनच तिला गाढ झोपेसारखी समजू नये.
अग्रस्थवस्तुसम्बोधसन्तताभ्यासयोगतः । बालस् सुषुप्तावस्थायाẖ क्रमान् निर्याति राघव
राघव, जेव्हा एखादा बालक सतत परमसत्याची जाणीव ठेवण्याचा सराव करतो, तेव्हा तो हळूहळू गाढ झोपेच्या अवस्थेतून बाहेर येतो.
किञ्चिज्जातधियो जन्तोर् देशभाषार्थवेदिनः । गृह्णामीदं त्यजामीदम् इति सञ्जायते स्थितिः
जेव्हा एखाद्याची बुद्धी थोडीशी जागी होते आणि त्याला जागा, भाषा आणि वस्तू यांचा अर्थ कळू लागतो, तेव्हा त्याच्या मनात 'हे मी घेतो, ते मी सोडतो' असे विचार येऊ लागतात.
एतावन्मात्रबुद्धिर् यस् स्ववृद्धजनगोचरः । भवेत् स्वकर्मशास्त्राणां विषयो ऽसाव् अलं विधेः
ज्याची बुद्धी इतपतच मर्यादित आहे आणि जो आपल्या वडीलधाऱ्यांच्या देखरेखीखाली असतो, तो स्वतःच्या कर्तव्यांनुसार आणि शास्त्रानुसार वागत असतो; एवढेच त्याच्या वागणुकीसाठी पुरेसे ठरते.
कुलवृद्धप्रयुक्तेन स्वनिश्चयवतैव वा । भाव्यं पदपदार्थानां तेन तज्ज्ञेन वै ततः
शब्द आणि वस्तू यांचे अर्थ, घरातील वडीलधाऱ्यांनी सांगितले असोत किंवा स्वतःच्या ठाम मताने ठरवले असोत, ते त्या गोष्टींचे जाणकार असलेल्या व्यक्तीने समजून घ्यावेत.
जन्तुḫ पदपदार्थज्ञो हेयं त्यजति तज्ज्ञधीः । उपादेयम् उपादत्ते नालोकयति मध्यमम्
जो जीव शब्द आणि वस्तूंचे अर्थ जाणतो, त्याची बुद्धी समजूतदार असते. तो टाकाव्या गोष्टी सोडतो, घ्याव्या गोष्टी स्वीकारतो आणि मधल्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो.
विवेकाद् वृद्धभीत्या वा शास्त्रार्थव्यवहारिणः । विचारपूर्वं यस्येहा स पुमान् इति कथ्यते
विवेकाने किंवा वडीलधाऱ्यांचा आदर ठेवून, जो शास्त्राचा अर्थ समजून वागतो आणि प्रत्येक कृतीपूर्वी विचार करतो, त्याला या जगात खरा मनुष्य म्हणतात.
प्रवृत्तश् च निवृत्तश् च भवति द्विविधḫ पुमान् । स्वर्गापवर्गोन्मुखयोश् शृणु लक्षणम् एतयोः
मनुष्य दोन प्रकारचा असतो—एक कर्मात गुंतलेला आणि दुसरा कर्मातून निवृत्त झालेला. या दोघांचे, म्हणजेच स्वर्गाकडे आणि मुक्तीकडे झुकणाऱ्यांचे, गुणधर्म मी सांगतो, ऐक.
किम् एतन् नाम निर्वाणं वरं संसृतिर् एव नः । इति कर्तव्यकर्ता यस् स प्रवृत्त इति स्मृतः
जो माणूस असं विचार करतो की, 'हे निर्वाण म्हणजे नेमकं काय? कदाचित आपल्यासाठी फक्त संसारच खरा आहे,' आणि काय करावं, काय करू नये याचा विचार करत राहतो, त्याला कर्मात गुंतलेला म्हणतात.
चलार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमा । अनेकजन्मान्तरतो भाविनी तस्य मोक्षधीः
त्याच्या मनात मुक्तीची जी भावना अनेक जन्मांच्या अनुभवातून येते, ती जणू काही हलत्या समुद्राच्या लाटा आणि त्यातल्या फटींमध्ये कासवाची मान क्षणभर स्पर्श करते, तशीच क्षणभंगुर असते.
असारा बत संसारव्यवस्थालं ममैतया । किं कर्मभिḫ पर्युषितैर् दिनं तैर् एव नीयते
अरे, हा संसाराचा डोलारा खरंच किती निरर्थक आहे! या जुनाट कर्मांचा काय उपयोग? दिवस फक्त त्यातच निघून जातो.
क्षयातिशयनिर्मुक्तं किं स्याद् विश्रमणं परम् । इति निश्चयवान् यो ऽन्तस् स निवृत्त इति स्मृतः
जो माणूस मनाशी ठरवतो की, 'क्षय आणि वाढ यापासून मुक्त असलेली खरी विश्रांती काय असू शकेल?' त्याला कर्मातून मागे फिरलेला, निवृत्त झालेला म्हणतात.
स वर्तमान एवेह जन्मनि त्व् अविवेकिनि । स योगभूमिष्व् एतासु विषयो विशदाशयः
तो या जन्मात विवेक नसलेल्या लोकांमध्येच राहतो; पण योगाच्या या अवस्थांमध्ये त्याची मनोवृत्ती स्वच्छ आणि ठाम असते.
कथं विरागवान् भूत्वा संसाराब्धिं तराम्य् अहम् । एवंविचारणपरो यदा भवति सन्मतिः
मी कसा विरक्त होऊन या संसाराच्या समुद्रातून पार जाईन? अशी विचार करण्याची चांगली बुद्धी जेव्हा निर्माण होते,
साधुसङ्गमम् आदत्ते सच्छास्त्रम् अपि वीक्षते । विरागम् उपयात्य् अन्तर् भावनास्व् अनुवासरम्
ती सत्पुरुषांचा संग शोधते, खरी शास्त्रे पाहते आणि वारंवार चिंतन करून मनात हळूहळू विरक्ती प्राप्त करते.
क्रियासूदाररूपासु रमते मानम् ईहते । ग्राम्यासु जडचेष्टासु चलासु विचिकित्सते
ती उत्तम कर्मांमध्ये रमते, मान मिळवण्याची इच्छा करते आणि सामान्य जगातील स्थूल, जड आणि चंचल कृतींबद्दल साशंक राहते.
नोदाहरति मर्माणि पुण्यशर्माणि चेष्टते । अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते
तो कधीही दुसऱ्यांना दुखावणारी वाणी बोलत नाही, नेहमी पुण्य आणि आनंद देणारे वर्तन करतो, आणि इतरांना त्रास न होईल अशी मृदू कृत्येच करतो.
स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलान्य् उचितानि च । देशकालोपपन्नानि वचनान्य् अभिभाषते
तो नेहमी प्रेमळ आणि मैत्रीपूर्ण, योग्य आणि मनाला भावणारी, वेळेप्रमाणे आणि जागेप्रमाणे सुसंगत अशीच वाणी बोलतो.
तदासौ प्रथमाम् एकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । वक्ष्यमाणस्वभावो ऽथ तत्र रूढिम् उपेष्यति
त्या वेळी तो पहिल्या अवस्थेत पोहोचतो आणि पुढे सांगितलेल्या गुणांनी युक्त होऊन त्या अवस्थेत स्थिर होतो.
देवायतनदेशेषु ब्राह्मणावसथेषु च । वनेषु रमते नित्यं प्रथमां भूमिकाम् इतः
तो देवळांमध्ये, ब्राह्मणांच्या घरांमध्ये आणि वनात नेहमी रमतो, कारण या पहिल्या अवस्थेला तो गाठतो.
शास्त्रसज्जनसम्पर्कैḫ प्रज्ञां वर्धयति स्वयम् । शुक्लपक्षẖ कलाम् इन्दोर् इव सौन्दर्यशालिनीम्
शास्त्रांचा आणि सज्जनांचा सहवास मिळाल्याने तो आपली बुद्धी आपोआप वाढवतो, जशी वाढत्या चंद्राची शोभा दिवसेंदिवस फुलत जाते.
सर्वास्तिवादनिरतḫ पेशलḫ प्रणयान्वितः । मनसा कर्मणा वाचा सज्जनान् उपसेवते
सर्वत्र अस्तित्व असते या विचाराशी एकनिष्ठ, मृदू आणि प्रेमळ असा तो मनाने, कृतीने आणि वाणीने सतत सज्जनांची सेवा करतो.