यद् यद् आलोक्यते तोये तत् तत् सर्वं यथा द्रवः । यद् यद् आमृश्यते शान्ते तत् तत् सर्वं चितिस् तथा
पाण्यात जे काही दिसते ते सर्व ओलसर असते, त्याचप्रमाणे शांत मनात जे काही जाणवते ते सर्व चैतन्यच असते.
चिदीहनं विदुस् चित्तं निर्वाणं चिदनीहनम् । न चिदालिहनीयो ऽतḫ पदार्थो ऽविदितात्मनः
ज्यांना समजले आहे ते म्हणतात, मन हे चैतन्याची धडपड आहे आणि निर्वाण म्हणजे ती धडपड थांबणे; म्हणून ज्याला आपली खरी ओळख नाही, त्याला चैतन्याने कोणतीही वस्तू समजू शकत नाही.
चित्तसत्ता परं दुẖखं चित्तासत्ता परं सुखम् । अतश् चित्तं विदीहात्म नेयं शमम् अवेदनात्
मन चैतन्याने भरले असता मोठे दुःख येते; मन शांत असता खरे सुख मिळते. म्हणून मनाला समजून, त्याला शांत ठेवावे.
दृष्ट्वा रम्यम् अरम्यं वा स्थेयं पाषाणवत् समम् । एतावतात्मयत्नेन जिता भवति संसृतिः
आनंददायक किंवा दुःखदायक काहीही दिसले तरी, दगडासारखे स्थिर राहावे. अशा स्वतःच्या प्रयत्नाने संसाराचा फेर पार करता येतो.
स्वेनैव पुरुषार्थेन पदार्थामज्जनात्मना । तीर्यते गोष्पदम् इव न तु दैवाद् भवार्णवः
स्वतःच्या खऱ्या प्रयत्नाने, वस्तूंच्या अर्थात मन गुंतवून, हा भवसागर गायीच्या पावलातील पाण्यासारखा सहज ओलांडता येतो; नशिबावर नाही.
वस्तुप्राप्तौ चिदीहायाम् उदिते चित्तराक्षसे । सङ्ख्यातुं केन शक्यन्ते शून्यास् संसृतिविभ्रमाः
जेव्हा वस्तूच्या प्राप्तीसाठी मनाची ओढ जागी होते, तेव्हा चैतन्यरूपी सिंहाने संसारातील रिकाम्या गोंधळांचे किती हिशोब ठेवता येतील?
अतश् चितम् अधावन्तीं धारयन्न् अविदन्न् इव । काष्ठलोष्टसमस् तिष्ठ कार्यं कुर्वन् यथागतम्
म्हणून, चंचल मन जणू काही आपल्याला कळत नाही अशा स्थितीत धरून ठेव, आणि लाकूड किंवा दगडासारखा शांत राहा, येणारी कामं जशी येतील तशी फक्त करत जा.
संवेदनीयं न सुखं नासुखं नैव मध्यमम् । एतावता तु यत्नेन दुẖखान्तो ऽनन्त आप्यते
अनुभवायला येणं हे न सुख आहे, न दुःख, आणि न तटस्थपणाचंही आहे. पण अशा प्रयत्नाने, दुःखाचा शेवट — जो अगदी अमर्याद आहे — साधता येतो.
वस्त्वसन्मृगतृष्णाम्बु जीवो वस्तुतया लिहन् । चित्तयक्षोदये भीमाम् इमां प्राप्नोति संसृतिम्
जसा मृगजळातलं पाणी खरं समजून जीव त्याचा आस्वाद घेतो, तसंच मनरूपी राक्षस जागा झाला की जीव या भयंकर संसारात अडकतो.
सबाह्याभ्यन्तरं पश्यंश् चिता चैत्तं दृषद्दृढः । भूमिकाक्रमयोगेन मुक्तो भव भवार्णवात्
बाहेरचं आणि आतलं दोन्ही पाहत, मन दगडासारखं मजबूत ठेव, आणि साधनेच्या टप्प्यांवर चढत, या जन्ममरणाच्या समुद्रातून मुक्त हो.
आपीनमण्डलशशाङ्कवद् अन्तर् एव श्रीमद्रसायनमयस् सुखम् एति तज्ज्ञः । विज्ञातसर्वभुवनत्रयवस्तुसारẖ कुर्वन् न नाम कुरुते परम् अभ्युपेतः
जसा चंद्र आपल्या पूर्णिमेच्या कळसात रसाळतेने भरतो, तसाच हा ज्ञानी, परम अमृतमय आनंदात मग्न होऊन, अंतःकरणातच खरा सुख अनुभवतो. तीनही लोकांतील सर्व वस्तूंचा सार त्याने जाणला आहे. तो काही करतो असला, तरी खरे तर काहीच करत नाही, कारण तो सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचलेला असतो.
सप्तानां योगभूमीनाम् अभ्यासẖ क्रियते कथम् । कीदृशानि च चिह्नानि भूमिकां प्रति योगिनः
योगाच्या सात पायऱ्यांचा सराव कसा करावा? आणि त्या प्रत्येक पायरीवर योग्याला कोणती चिन्हे दिसतात?
यतẖ कुतश्चित् सम्पन्नम् अविद्याव्याधिवेदनम् । सत्यं भवत्व् असत्यं वा चिकित्सां त्व् अस्य मे शृणु
कोणत्याही कारणाने अज्ञानरूपी वेदना निर्माण झाली, खरी असो वा खोटी, तिच्या उपचाराची माझी शिकवण ऐक.
पराद् अनन्ताद् यद्य् एषा तत् तद् एवेयम् अक्षतम् । न जातेयं न चाविद्या बोधमात्राद् भवेद् अतः
ही अज्ञान जर परमेश्वरापासून, अनंतापासून उत्पन्न झाली असेल, तर ती जशी आहे तशीच न बदलता राहते; ती ना जन्मते, ना ती खरी अज्ञान असते, कारण केवळ शुद्ध ज्ञानातूनच तिचा भास होतो.
पक्षम् एतम् अनादृत्य स्वसङ्कल्पविलासिनः । सत्याम् अपीहाविद्यायां शृणु निर्नाशने क्रमम्
आपल्या कल्पनेच्या खेळाकडे दुर्लक्ष करून, जरी ही अज्ञान खरी वाटत असली तरी, तिचा हळूहळू नाश कसा करावा हे ऐक.
जन्तुḫ प्रथमजातस् तु सुषुप्तावस्थचेतनः । भाविभावनदुẖखात्मा क्रिमिसंविद् भवत्य् अधीः
सुरुवातीला जन्मलेला जीव, ज्याचे मन गाढ झोपेत असते, ज्याचे स्वरूप भविष्यातील कल्पनांच्या दुःखाने भरलेले असते, त्याची समज किड्यासारखी मंद आणि मर्यादित असते.
भवेच् चेन् नवजातस्य न भावी भावनोदयः । सुखादिसंविदा सद्यस् तत् स एव परं पदम्
नवजात बालकाच्या मनात भविष्यातील कल्पना जर निर्माण होत नसतील, तर फक्त सुखादी जाणिवेतच राहणे हेच खरे परमपद आहे.
एतावतैव सौषुप्ती स्थितिर् भिन्ना परात् पदात् । यद् भाविवासनौघासौ जडा चोपलधर्मिणी
हीच गाढ झोपेची अवस्था आहे, जी परमपदापेक्षा वेगळी आहे; कारण येथे भविष्यातील वासनांचा समूह आणि दगडासारखी जडता असते.
तुर्यावस्थासमा स्वस्था सद्रूपा शान्तवासना । जीवन्मुक्तेस् स्थितिर् अतो न सुषुप्तोपमा भवेत्
जिवंतपणे मुक्त झालेल्यांची अवस्था ही चौथ्या अवस्थेसारखीच आहे — ती नैसर्गिक, स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात असलेली आणि पूर्ण शांत मनोवृत्तीची असते. म्हणूनच तिला गाढ झोपेसारखी समजू नये.
अग्रस्थवस्तुसम्बोधसन्तताभ्यासयोगतः । बालस् सुषुप्तावस्थायाẖ क्रमान् निर्याति राघव
राघव, जेव्हा एखादा बालक सतत परमसत्याची जाणीव ठेवण्याचा सराव करतो, तेव्हा तो हळूहळू गाढ झोपेच्या अवस्थेतून बाहेर येतो.
किञ्चिज्जातधियो जन्तोर् देशभाषार्थवेदिनः । गृह्णामीदं त्यजामीदम् इति सञ्जायते स्थितिः
जेव्हा एखाद्याची बुद्धी थोडीशी जागी होते आणि त्याला जागा, भाषा आणि वस्तू यांचा अर्थ कळू लागतो, तेव्हा त्याच्या मनात 'हे मी घेतो, ते मी सोडतो' असे विचार येऊ लागतात.
एतावन्मात्रबुद्धिर् यस् स्ववृद्धजनगोचरः । भवेत् स्वकर्मशास्त्राणां विषयो ऽसाव् अलं विधेः
ज्याची बुद्धी इतपतच मर्यादित आहे आणि जो आपल्या वडीलधाऱ्यांच्या देखरेखीखाली असतो, तो स्वतःच्या कर्तव्यांनुसार आणि शास्त्रानुसार वागत असतो; एवढेच त्याच्या वागणुकीसाठी पुरेसे ठरते.
कुलवृद्धप्रयुक्तेन स्वनिश्चयवतैव वा । भाव्यं पदपदार्थानां तेन तज्ज्ञेन वै ततः
शब्द आणि वस्तू यांचे अर्थ, घरातील वडीलधाऱ्यांनी सांगितले असोत किंवा स्वतःच्या ठाम मताने ठरवले असोत, ते त्या गोष्टींचे जाणकार असलेल्या व्यक्तीने समजून घ्यावेत.
जन्तुḫ पदपदार्थज्ञो हेयं त्यजति तज्ज्ञधीः । उपादेयम् उपादत्ते नालोकयति मध्यमम्
जो जीव शब्द आणि वस्तूंचे अर्थ जाणतो, त्याची बुद्धी समजूतदार असते. तो टाकाव्या गोष्टी सोडतो, घ्याव्या गोष्टी स्वीकारतो आणि मधल्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो.
विवेकाद् वृद्धभीत्या वा शास्त्रार्थव्यवहारिणः । विचारपूर्वं यस्येहा स पुमान् इति कथ्यते
विवेकाने किंवा वडीलधाऱ्यांचा आदर ठेवून, जो शास्त्राचा अर्थ समजून वागतो आणि प्रत्येक कृतीपूर्वी विचार करतो, त्याला या जगात खरा मनुष्य म्हणतात.
प्रवृत्तश् च निवृत्तश् च भवति द्विविधḫ पुमान् । स्वर्गापवर्गोन्मुखयोश् शृणु लक्षणम् एतयोः
मनुष्य दोन प्रकारचा असतो—एक कर्मात गुंतलेला आणि दुसरा कर्मातून निवृत्त झालेला. या दोघांचे, म्हणजेच स्वर्गाकडे आणि मुक्तीकडे झुकणाऱ्यांचे, गुणधर्म मी सांगतो, ऐक.
किम् एतन् नाम निर्वाणं वरं संसृतिर् एव नः । इति कर्तव्यकर्ता यस् स प्रवृत्त इति स्मृतः
जो माणूस असं विचार करतो की, 'हे निर्वाण म्हणजे नेमकं काय? कदाचित आपल्यासाठी फक्त संसारच खरा आहे,' आणि काय करावं, काय करू नये याचा विचार करत राहतो, त्याला कर्मात गुंतलेला म्हणतात.
चलार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमा । अनेकजन्मान्तरतो भाविनी तस्य मोक्षधीः
त्याच्या मनात मुक्तीची जी भावना अनेक जन्मांच्या अनुभवातून येते, ती जणू काही हलत्या समुद्राच्या लाटा आणि त्यातल्या फटींमध्ये कासवाची मान क्षणभर स्पर्श करते, तशीच क्षणभंगुर असते.
असारा बत संसारव्यवस्थालं ममैतया । किं कर्मभिḫ पर्युषितैर् दिनं तैर् एव नीयते
अरे, हा संसाराचा डोलारा खरंच किती निरर्थक आहे! या जुनाट कर्मांचा काय उपयोग? दिवस फक्त त्यातच निघून जातो.
क्षयातिशयनिर्मुक्तं किं स्याद् विश्रमणं परम् । इति निश्चयवान् यो ऽन्तस् स निवृत्त इति स्मृतः
जो माणूस मनाशी ठरवतो की, 'क्षय आणि वाढ यापासून मुक्त असलेली खरी विश्रांती काय असू शकेल?' त्याला कर्मातून मागे फिरलेला, निवृत्त झालेला म्हणतात.