एकम् एव तु यत्रास्ति सत्तासामान्यमात्रकम् । तत्र किं कस्य केनैव समाधानं विनश्यति
जिथे केवळ शुद्ध, एकसारखी अस्तित्वाची भावना आहे, तिथे समाधी कोणाची, कोणामुळे, आणि कोणासाठी हरवेल असा प्रश्नच येत नाही.
चिनोमि न चिनोमीति त्यक्त्वा शब्दार्थविभ्रमम् । चिद्रूप एवाचिद्रूपो मौनवांस् तिष्ठ काष्ठवत्
'माझ्या माहितीत आहे' किंवा 'माझ्या माहितीत नाही' असे शब्दांचे आणि अर्थांचे गोंधळ सोडून, तू केवळ चैतन्यस्वरूपात, जणू काही जड वस्तूसारखा शांत आणि स्थिर राहा.
स्थितिर् वायोर् अवहतḫ पयसो ऽद्रेश् च खस्य वा । अवासनान्तस् सा ते ऽस्तु कुर्वतो ऽकुर्वतश् चितः
तुझ्या अंतःस्थितीला वाऱ्याच्या थांबलेल्या स्थितीसारखी, डोंगरावरच्या पाण्यासारखी किंवा आकाशासारखी ठेव. कृती करत असो वा नसो, तुझ्या मनात कोणतेही ठसे राहू देऊ नकोस, हे चैतन्यस्वरूपा.
अहम्भावो विलीनो यस् तापस्थहिमलेशवत् । चेत्यस्याचयनाद् अन्तस् सम्पन्नḫ परमं पदम्
ज्याचा 'मी'पणाचा भाव डोंगरावरच्या हिमाच्या थोड्या तुकड्यासारखा विरघळून गेला आहे, आणि जो जाणिवेच्या गोष्टींचा संचय करणे थांबवतो, तो आपल्या अंतःकरणात परमपद प्राप्त करतो.
अणीयसाम् अणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् । शान्तं चित्त्वम् असंवेद्यम् अनन्यद् इदम् आततम्
हे मन सर्वात सूक्ष्मापेक्षा अधिक सूक्ष्म आहे, आणि सर्वात मोठ्यापेक्षा मोठं आहे. ते पूर्ण शांत, जाणिवेच्या पलीकडचं, एकसंध आणि सर्वत्र व्यापलेलं आहे.
अयं प्रत्येकम् उदितḫ पृथक् संसृतिषण्डकः । ससुरासुरपाताललोकान्तरधराम्बरः
हे प्रत्येक ठिकाणी वेगवेगळ्या जन्ममरणाच्या गुच्छासारखं प्रकट होतं, ज्यात देव, दैत्य, पाताळ, पृथ्वी आणि आकाश यांचे लोक समाविष्ट आहेत.
ज्ञस् सर्वेतरसङ्कल्पसर्गान् पश्यत्य् अखण्डितान् । आस्वादितेक्षुस् सर्वेक्षुरसान् सानुभवान् इव
जो जाणणारा आहे तो सर्व प्रकारच्या संकल्पांनी निर्माण झालेल्या सृष्टींना अखंडपणे पाहतो, जसं ऊसाचा स्वाद घेतलेला माणूस त्यातील सर्व रसांचा अनुभव घेतो.
सङ्कल्पसर्गपुरुषास् सत्यास् सर्वे परस्परम् । चिद्व्योम्नो ऽच्छिन्नरूपत्वात् तत्तानुभवतस् स्वतः
संकल्पातून निर्माण झालेले सर्व जीव एकमेकांसाठी खरे असतात, कारण चैतन्याचं आकाश अखंड असतं आणि त्यातून ते स्वतःचा अनुभव घेतात.
स्पन्दविच्छित्तयस् सर्वा द्रवभावाद् यथाम्भसः । संविद्विच्छित्तयस् सर्वाश् चितिरूपात् तथात्मनः
पाण्याच्या प्रवाहात जशी हालचाल थांबते, तशीच सर्व जाणीवांची खंडितता ही चैतन्याच्या स्वभावातूनच येते.
ऐक्यम् ऐक्यात्मतापूर्वं रत्नयुग्मत्विषो यथा । यान्ति वित्त्वेन सङ्कल्पसर्गा भिन्नास् तथैकताम्
जशा दोन रत्नांच्या एकत्रित तेजामुळे त्यांची एकता दिसते, तशीच विविध संकल्पांनी निर्माण झालेल्या गोष्टी संपत्तीमुळे एकरूप होतात.
यद् यद् आलोक्यते तोये तत् तत् सर्वं यथा द्रवः । यद् यद् आमृश्यते शान्ते तत् तत् सर्वं चितिस् तथा
पाण्यात जे काही दिसते ते सर्व ओलसर असते, त्याचप्रमाणे शांत मनात जे काही जाणवते ते सर्व चैतन्यच असते.
चिदीहनं विदुस् चित्तं निर्वाणं चिदनीहनम् । न चिदालिहनीयो ऽतḫ पदार्थो ऽविदितात्मनः
ज्यांना समजले आहे ते म्हणतात, मन हे चैतन्याची धडपड आहे आणि निर्वाण म्हणजे ती धडपड थांबणे; म्हणून ज्याला आपली खरी ओळख नाही, त्याला चैतन्याने कोणतीही वस्तू समजू शकत नाही.
चित्तसत्ता परं दुẖखं चित्तासत्ता परं सुखम् । अतश् चित्तं विदीहात्म नेयं शमम् अवेदनात्
मन चैतन्याने भरले असता मोठे दुःख येते; मन शांत असता खरे सुख मिळते. म्हणून मनाला समजून, त्याला शांत ठेवावे.
दृष्ट्वा रम्यम् अरम्यं वा स्थेयं पाषाणवत् समम् । एतावतात्मयत्नेन जिता भवति संसृतिः
आनंददायक किंवा दुःखदायक काहीही दिसले तरी, दगडासारखे स्थिर राहावे. अशा स्वतःच्या प्रयत्नाने संसाराचा फेर पार करता येतो.
स्वेनैव पुरुषार्थेन पदार्थामज्जनात्मना । तीर्यते गोष्पदम् इव न तु दैवाद् भवार्णवः
स्वतःच्या खऱ्या प्रयत्नाने, वस्तूंच्या अर्थात मन गुंतवून, हा भवसागर गायीच्या पावलातील पाण्यासारखा सहज ओलांडता येतो; नशिबावर नाही.
वस्तुप्राप्तौ चिदीहायाम् उदिते चित्तराक्षसे । सङ्ख्यातुं केन शक्यन्ते शून्यास् संसृतिविभ्रमाः
जेव्हा वस्तूच्या प्राप्तीसाठी मनाची ओढ जागी होते, तेव्हा चैतन्यरूपी सिंहाने संसारातील रिकाम्या गोंधळांचे किती हिशोब ठेवता येतील?
अतश् चितम् अधावन्तीं धारयन्न् अविदन्न् इव । काष्ठलोष्टसमस् तिष्ठ कार्यं कुर्वन् यथागतम्
म्हणून, चंचल मन जणू काही आपल्याला कळत नाही अशा स्थितीत धरून ठेव, आणि लाकूड किंवा दगडासारखा शांत राहा, येणारी कामं जशी येतील तशी फक्त करत जा.
संवेदनीयं न सुखं नासुखं नैव मध्यमम् । एतावता तु यत्नेन दुẖखान्तो ऽनन्त आप्यते
अनुभवायला येणं हे न सुख आहे, न दुःख, आणि न तटस्थपणाचंही आहे. पण अशा प्रयत्नाने, दुःखाचा शेवट — जो अगदी अमर्याद आहे — साधता येतो.
वस्त्वसन्मृगतृष्णाम्बु जीवो वस्तुतया लिहन् । चित्तयक्षोदये भीमाम् इमां प्राप्नोति संसृतिम्
जसा मृगजळातलं पाणी खरं समजून जीव त्याचा आस्वाद घेतो, तसंच मनरूपी राक्षस जागा झाला की जीव या भयंकर संसारात अडकतो.
सबाह्याभ्यन्तरं पश्यंश् चिता चैत्तं दृषद्दृढः । भूमिकाक्रमयोगेन मुक्तो भव भवार्णवात्
बाहेरचं आणि आतलं दोन्ही पाहत, मन दगडासारखं मजबूत ठेव, आणि साधनेच्या टप्प्यांवर चढत, या जन्ममरणाच्या समुद्रातून मुक्त हो.
आपीनमण्डलशशाङ्कवद् अन्तर् एव श्रीमद्रसायनमयस् सुखम् एति तज्ज्ञः । विज्ञातसर्वभुवनत्रयवस्तुसारẖ कुर्वन् न नाम कुरुते परम् अभ्युपेतः
जसा चंद्र आपल्या पूर्णिमेच्या कळसात रसाळतेने भरतो, तसाच हा ज्ञानी, परम अमृतमय आनंदात मग्न होऊन, अंतःकरणातच खरा सुख अनुभवतो. तीनही लोकांतील सर्व वस्तूंचा सार त्याने जाणला आहे. तो काही करतो असला, तरी खरे तर काहीच करत नाही, कारण तो सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचलेला असतो.
सप्तानां योगभूमीनाम् अभ्यासẖ क्रियते कथम् । कीदृशानि च चिह्नानि भूमिकां प्रति योगिनः
योगाच्या सात पायऱ्यांचा सराव कसा करावा? आणि त्या प्रत्येक पायरीवर योग्याला कोणती चिन्हे दिसतात?
यतẖ कुतश्चित् सम्पन्नम् अविद्याव्याधिवेदनम् । सत्यं भवत्व् असत्यं वा चिकित्सां त्व् अस्य मे शृणु
कोणत्याही कारणाने अज्ञानरूपी वेदना निर्माण झाली, खरी असो वा खोटी, तिच्या उपचाराची माझी शिकवण ऐक.
पराद् अनन्ताद् यद्य् एषा तत् तद् एवेयम् अक्षतम् । न जातेयं न चाविद्या बोधमात्राद् भवेद् अतः
ही अज्ञान जर परमेश्वरापासून, अनंतापासून उत्पन्न झाली असेल, तर ती जशी आहे तशीच न बदलता राहते; ती ना जन्मते, ना ती खरी अज्ञान असते, कारण केवळ शुद्ध ज्ञानातूनच तिचा भास होतो.
पक्षम् एतम् अनादृत्य स्वसङ्कल्पविलासिनः । सत्याम् अपीहाविद्यायां शृणु निर्नाशने क्रमम्
आपल्या कल्पनेच्या खेळाकडे दुर्लक्ष करून, जरी ही अज्ञान खरी वाटत असली तरी, तिचा हळूहळू नाश कसा करावा हे ऐक.
जन्तुḫ प्रथमजातस् तु सुषुप्तावस्थचेतनः । भाविभावनदुẖखात्मा क्रिमिसंविद् भवत्य् अधीः
सुरुवातीला जन्मलेला जीव, ज्याचे मन गाढ झोपेत असते, ज्याचे स्वरूप भविष्यातील कल्पनांच्या दुःखाने भरलेले असते, त्याची समज किड्यासारखी मंद आणि मर्यादित असते.
भवेच् चेन् नवजातस्य न भावी भावनोदयः । सुखादिसंविदा सद्यस् तत् स एव परं पदम्
नवजात बालकाच्या मनात भविष्यातील कल्पना जर निर्माण होत नसतील, तर फक्त सुखादी जाणिवेतच राहणे हेच खरे परमपद आहे.
एतावतैव सौषुप्ती स्थितिर् भिन्ना परात् पदात् । यद् भाविवासनौघासौ जडा चोपलधर्मिणी
हीच गाढ झोपेची अवस्था आहे, जी परमपदापेक्षा वेगळी आहे; कारण येथे भविष्यातील वासनांचा समूह आणि दगडासारखी जडता असते.
तुर्यावस्थासमा स्वस्था सद्रूपा शान्तवासना । जीवन्मुक्तेस् स्थितिर् अतो न सुषुप्तोपमा भवेत्
जिवंतपणे मुक्त झालेल्यांची अवस्था ही चौथ्या अवस्थेसारखीच आहे — ती नैसर्गिक, स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात असलेली आणि पूर्ण शांत मनोवृत्तीची असते. म्हणूनच तिला गाढ झोपेसारखी समजू नये.
अग्रस्थवस्तुसम्बोधसन्तताभ्यासयोगतः । बालस् सुषुप्तावस्थायाẖ क्रमान् निर्याति राघव
राघव, जेव्हा एखादा बालक सतत परमसत्याची जाणीव ठेवण्याचा सराव करतो, तेव्हा तो हळूहळू गाढ झोपेच्या अवस्थेतून बाहेर येतो.