पूर्वदेहो ऽस्ति यस्याद्यः पूर्वकर्मसमन्वितः । तस्य स्मृतिस् सम्भवति कारणं संसृतिस्थितेः
ज्याच्याकडे पूर्वीचं शरीर आहे आणि ज्याच्या आताच्या शरीरावर मागच्या कर्मांचा परिणाम आहे, त्याला ती आठवण येते; आणि ह्यामुळेच जन्ममृत्यूचा फेर चालू राहतो.
ब्रह्मणः प्राक्तनं कर्म यदा किञ्चिन् न विद्यते । प्राक्तनी संस्मृतिस् तस्य तदोदेति कुतः कथम्
ब्रह्माला जर पूर्वीचं काहीही कर्म नाही, तर मग त्याला पूर्वजन्माची आठवण कुठून आणि कशी येईल?
तस्माद् अकारणं भाति वा स्वचित्त्वैककारणम् । स्वकारणाद् अनन्यात्मा स्वयम्भूस् स्वयमात्मवान्
म्हणून असं दिसतं की त्याला कोणताही बाह्य कारण नाही, किंवा त्याचं एकमेव कारण म्हणजे त्याचं स्वतःचं मन आहे. स्वतःपासूनच निर्माण झालेला, दुसरं कोणतंही स्वरूप नसलेला, हा स्वयंभू स्वतःमध्येच स्थिर आहे.
आतिवाहिक एवासौ देहो ऽस्त्य् अस्य स्वयम्भुवः । न त्व् आधिभौतिको राम देहो ऽजस्योपपद्यते
स्वयंभूचं शरीर हे फक्त सूक्ष्म, म्हणजे मनाशी संबंधित असतं; पण, राम, अजन्म्याला स्थूल शरीर कधीच नसतं.
आतिवाहिक एको ऽस्ति देहो ऽन्यस् त्व् आधिभौतिकः । सर्वासां भूतजातीनां ब्रह्मणो ऽस्त्य् एक एव किम्
एकच सूक्ष्म शरीर असतं, दुसरं म्हणजे स्थूल शरीर. सर्व सृष्टीतील जीवांमध्ये ब्रह्माला फक्त एकच शरीर असतं—यापेक्षा वेगळं काहीच नाही.
सर्वेषाम् एव देहौ द्वौ भूतानां कारणात्मनाम् । अजस्य कारणासत्त्वाद् एक एवातिवाहिकः
सर्व कारणरूप जीवांना दोन शरीरं असतात; पण अजन्म्याला कारणच नसल्यामुळे त्याला फक्त एकच, म्हणजे सूक्ष्म शरीर असतं.
सर्वासां भूतजातीनाम् एको ऽजः कारणं परम् । अजस्य कारणं नास्ति तेनासाव् एकदेहवान्
सर्व सजीवांच्या जातींत एकच अजन्मा, सर्वश्रेष्ठ कारण आहे. त्या अजन्म्याचं कोणतंच कारण नाही, म्हणून तोच एकटाच एका देहात आहे.
नास्त्य् एव भौतिको देहः प्रथमस्य प्रजापतेः । आकाशात्मावभात्य् एष आतिवाहिकदेहवान्
पहिल्या प्रजापतीला खरंतर भौतिक देह नाही. तो आकाशस्वरूप असून, सूक्ष्म देहधारी म्हणून प्रकटतो.
चित्तमात्रशरीरो ऽसौ न पृथ्व्यादिमयात्मकः । आद्यः प्रजापतिर् व्योमतनुः प्रतनुते प्रजाः
त्याचा देह फक्त चित्तमात्र आहे, पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांचा बनलेला नाही. पहिला प्रजापती आकाशरूप असून, त्याच्याच कडून सर्व सृष्टी विस्तारते.
ताश् च निर्वाणरूपिण्यो विनान्यैः कारणान्तरैः । यद् यतस् तत् तद् एवेति सर्वैर् एवानुभूयते
ही सर्व सृष्टी मुक्तिस्वरूप आहे, तिला दुसरं कोणतंही कारण नाही. जे ज्या कारणातून उत्पन्न होतं, तेच सर्वांना अनुभवायला येतं.
निर्वाणमात्रं प्रथमं परं बोधस् तद् एव च । चित्तमात्रं तद् एवास्ते न याति वसुधादिताम्
सर्वप्रथम जे शुद्ध मुक्ती आहे, तेच श्रेष्ठ ज्ञान आहे आणि तेच मन आहे; ते फक्त मन म्हणूनच राहते, पृथ्वी किंवा दुसरे काही होत नाही.
सर्वेषां भूतमनसां संसारव्यवहारिणां । प्रथमो ऽसौ प्रतिच्छन्दश् चित्तदेहस् स्वतोदयः
ज्या सर्व प्राण्यांना मन आहे आणि जे संसारात वावरतात, त्यांच्यासाठी तेच पहिले प्रतिबिंब, म्हणजे मनाचं शरीर, आपोआप प्रकट होतं.
यस्मात् पूर्वात् प्रतिच्छन्दाद् अनन्यैतत्स्वरूपिणी । इयं प्रविसृता सृष्टिस् स्पन्ददृष्टिर् इवानिलात्
त्या आधीच्या प्रतिबिंबापासून, जे आपल्या स्वरूपापासून वेगळं नाही, ही सृष्टी पसरली आहे, जशी वाऱ्याच्या हालचालीसारखी दिसते.
प्रतिभानाकृतेर् अस्मात् प्रतिभामात्ररूपधृत् । विभात्य् एवम् अयं सर्गस् सत्यानुभववत् स्थितः
या शुद्ध बुद्धीच्या रूपापासून, जी फक्त बुद्धीचं रूप धारण करते, ही सृष्टी उजळते आणि खरी अनुभूती म्हणून स्थिर आहे.
दृष्टान्तो ऽत्र स्वप्नपुरं स्वप्नस्त्रीसुरतं तथा । असद् अप्य् अर्थसम्पत्त्या सत्यानुभवभासुरम्
इथे स्वप्नातलं शहर आणि स्वप्नातील स्त्रीसोबतचा आनंद हे उदाहरणं आहेत; जरी ती खरी नसली, तरी अनुभवाच्या बळावर ती खरी वाटतात.
अपृथ्व्यादिमयो भाति व्योमाकृतिर् अदेहकः । सदेह इव भूतेशस् स्वात्मभूः पुरुषाकृतिः
तो पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांपासून बनलेला नसून, आकाशासारखा देह नसलेला दिसतो; तरीही, देह असलेल्या सृष्टीच्या अधिपतीसारखा, स्वतःच्याच स्वरूपात, मानवाच्या रूपात उभा राहतो.
स चित्सङ्कल्परूपत्वाद् उदेत्य् अप्य् अथ शाम्यति । स्वायत्तत्वात् स्वभावस्य नोदेति न च शाम्यति
त्याचं स्वरूप चैतन्य आणि संकल्प असल्यानं तो प्रकट होतो आणि मग नाहीसा होतो; पण त्याचा स्वभाव स्वतःच्या अधीन असल्यामुळे तो खऱ्या अर्थानं ना प्रकट होतो, ना नाहीसा होतो.
ब्रह्मा सङ्कल्परहितः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः । केवलश् चित्तमात्रात्मा कारणं त्रिजगत्स्थितेः
ब्रह्मा संकल्परहित आहे, त्याचं रूप पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांपासून मुक्त आहे; त्याचं खरं स्वरूप फक्त चित्तमात्र आहे आणि तोच त्रैलोक्याच्या अस्तित्वाचा कारण आहे.
सङ्कल्प एष कचति यथा नाम स्वसम्भवः । व्योमात्मैष तथा भाति भवत्सङ्कल्पशैलवत्
हा संकल्प आपल्या स्वभावानुसार फिरतो, जसा एखाद्या नावाचा जन्म आपल्यातूनच होतो. ज्याचं मूळ आकाशासारखं आहे, तो तुमच्या इच्छेच्या पर्वतासारखा दिसतो.
आतिवाहिकतैकान्तविस्मृत्या दृढरूढया । आधिभौतिकबोधेन मुधा भाति पिशाचवत्
जेव्हा आपण सूक्ष्म अवस्थेला पूर्णपणे विसरतो आणि फक्त भौतिक जगाचं ज्ञान ठेवतो, तेव्हा हे खोटं वाटतं, जसं एखादा भूतकाळातील भूत.
इदम्प्रथमतोद्योगसम्प्रबुद्धमहाचितेः । नोदेति शुद्धसंवित्त्वाद् आतिवाहिकविस्मृतिः
प्रयत्नाच्या सुरुवातीलाच जागृत झालेल्या त्या महान चेतनेत ही सूक्ष्म अवस्थेची विस्मृती निर्माण होत नाही, कारण तिचं ज्ञान शुद्ध असतं.
आधिभौतिकता तेन नास्योदेति पिशाचिका । असत्या मृगतृष्णेव मिथ्या जाड्यभ्रमप्रदा
म्हणून त्या अवस्थेत भौतिकतेची भुतासारखी स्थिती निर्माण होत नाही; ती खरी नसते, मृगजळासारखी फसवी असते आणि ती जडपणाचा भ्रम निर्माण करते.
मनोमात्रं यदा ब्रह्मा न पृथ्व्यादिमयात्मकः । मनोमात्रम् अतो विश्वं यद् यतस् तत् तद् एव हि
जेव्हा ब्रह्म फक्त मनरूप असतं, पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांचं स्वरूप नसतं, तेव्हा हे विश्वही फक्त मनच असतं. ज्या गोष्टी मनातून उत्पन्न होतात, त्या खरंतर मनच असतात.
अजस्य सहकारीणि कारणानि न सन्ति यत् । तज्जस्यापि न सन्त्य् एव तानि तस्मात् तु कानिचित्
ज्याचं जन्मच नाही, त्याला कोणतीही बाह्य कारणं लागत नाहीत. आणि ज्याचं जन्म झालंय, त्यालाही खरी कारणं फारशी नसतात, काही अपवाद वगळता.
कारणात् कार्यवैचित्र्यं तेनात्रास्ति न किञ्चन । यादृशं कारणं शुद्धं कार्यं तादृग् इह स्थितम्
कारणामुळे परिणामात वेगळेपण दिसतं; त्यामुळे इथे यापलीकडे काहीच नाही. जसं कारण शुद्ध आहे, तसंच इथलं परिणामही तसंच आहे.
कार्यकारणता त्व् अत्र न किञ्चिद् उपपद्यते । यादृग् एव परं ब्रह्म तादृग् एव जगत्त्रयम्
इथे कारण आणि परिणाम यांचा संबंध लागूच होत नाही. जसं परब्रह्म आहे, तसंच हे तिन्ही जगही आहे.
मनस्ताम् इव यातेन ब्रह्मणा तन्यते जगत् । अनन्यद् आत्मनश् शुद्धाद् द्रवत्वम् इव वारिणा
जग हे ब्रह्माने जणू मनाच्या शक्तीने निर्माण केलं आहे, जसं शुद्ध पाण्यातून ओलावा येतो, तसंच हे जग ब्रह्माच्या स्वतःच्या शुद्ध स्वरूपातूनच प्रकट होतं, दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टीतून नाही.
मनसा तन्यते सर्वम् असद् एवेदम् आततम् । यथा सङ्कल्पनगरं यथा गन्धर्वपत्तनम्
सगळं काही मनानेच निर्माण केलं जातं; हे सारं खोटं आहे आणि फक्त पसरलेलं आहे, जसं मनात कल्पनेनं उभं केलेलं एखादं शहर किंवा गंधर्वांचं काल्पनिक नगर.
आधिभौतिकता नास्ति रज्ज्वाम् इव भुजङ्गता । ब्रह्मादयः प्रबुद्धास् तु कथं तिष्ठन्तु तत्र ते
इथे वस्तुतः काहीही भौतिक नाही, जसं दोरीत साप नसतो तसंच; मग ब्रह्मा आणि इतर जागृत ज्ञानी तिथे कसे राहू शकतील?
आतिवाहिक एवास्ति न प्रबुद्धमतेः किल । आधिभौतिकदेहस्य चर्चैवात्र कुतः कथम्
इथे फक्त सूक्ष्म देह असतो, पण ज्याचं मन जागृत झालं आहे त्याच्यासाठी तोही नाही; मग या भौतिक देहाबद्दल इथे काय आणि कशासाठी चर्चा करायची?