यथा मुक्तावली दृष्टा शून्ये खे सदसन्मयी । स्फुरत्य् एवं हि चित्तत्त्वे चेतस् स्फुरति चञ्चलम्
जसा मण्यांचा हार रिकाम्या आकाशात दिसतो, तो प्रत्यक्षात आहे की नाही, तसंच चैतन्याच्या मूळ स्वरूपात चंचल मन उमटतं.
यथा चित्रोदयश् शून्ये भ्रान्तिमात्रम् उपप्लवः । तथा चेतसि देहो ऽयं गन्धर्वपुरवत् स्थितः
जसं एखादं चित्र आकाशात फक्त भ्रमासारखं उमटतं, तसंच हे शरीर मनात गंधर्वांच्या नगरीसारखं आहे.
यथा चेतसि देहो ऽयं मिथ्या द्वीन्दुविलासवत् । इन्द्रियाणि तथा देहे मैवम्मात्रपरो भव
जसं मनातलं हे शरीर खोटं आहे, जसं दोन चंद्र दिसण्याचा खेळ असतो, तसंच शरीरातील इंद्रियंही खरी मानू नकोस.
यथेन्द्रियाणि देहस्य बालकल्पितयक्षवत् । स्पन्दस् तथैवेन्द्रियाणां जडो मैतत्परो भव
जशी शरीराची इंद्रियं लहान मुलाने कल्पिलेल्या राक्षसासारखी आहेत, तसंच इंद्रियांची हालचालही जड आहे; तिला खरी समजू नकोस.
यथेन्द्रियाणां वातानाम् इव स्पन्दो जडात्मकः । स्पन्दबोद्धृ तथैवासत् स्फुरत्य् एतच् चलं मनः
जसा वाऱ्याचा आणि इंद्रियांचा हलणं मूळातच जड असतं, तसंच हलणं जाणणारा पण खरा नसतो; हे चंचल मन फक्त क्षणभर चमकतं.
यथा स्पन्दस्य तु मनो भ्रमाकृति चलं जडम् । मनसो ऽस्य तथा बुद्धिर् मृगतृष्णा विजृम्भते
जसं मन भ्रमाचं रूप आहे—चंचल आणि जड—तसंच या मनातून बुद्धी उगवते आणि मृगजळासारखी फुलते.
यथैव बुद्धिस् स्वान्तस्य तथा बुद्धेर् अहङ्कृतिः । असद्रूपा मुधोद्भूता मैवम्मात्रपरो भव
जशी बुद्धी मनातून येते, तशीच 'मी'पणाची भावना बुद्धीतून निर्माण होते; ती खरी नसून भ्रमातून आलेली आहे—तिला खरं समजू नकोस.
यथा बुद्धेर् अहङ्कारो वल्ल्याḫ पुष्पम् इव स्थितः । तथैवाहङ्कृतेर् जीवो मैवम्मात्रपरो भव
जसा वेलावर फुल उगवतं, तशीच 'मी'पणाची भावना बुद्धीत असते; आणि त्यातून जीव निर्माण होतो—त्यालाही खरं समजू नकोस.
यथैवाहङ्कृतेर् जीवश् शून्येहावासनात्मकः । तथा जीवस्य कलया युक्ता चित् सचमत्कृतिः
जसा अहंकारातून जन्मलेला जीव, रिकाम्या जागेत राहिलेल्या संस्कारांचा उरलेला भाग असतो, तसाच त्या जीवाची चेतना, तिच्या शक्तींसह, शुद्ध जाणीव आणि आश्चर्याने भरलेली असते.
तद् अप्य् अनघ सङ्कल्पवशान् नो वस्तुनापि सत् । मैतद् भावय किञ्चित् त्वं नैतत् तेनास्य वा भवान्
हे सुद्धा, हे निष्पापा, केवळ कल्पनेच्या अधीन आहे, प्रत्यक्ष वस्तूच्या नव्हे; याचा थोडा विचार कर, कारण ना तू, ना हे, त्या कशातूनही निर्माण झालेले नाही.
एते परस्परं सर्वे भ्रमात् कारणतां गताः । तरङ्गवद् विवर्तन्ते मनोबुद्धीन्द्रियादयः
हे सर्व एकमेकांच्या भ्रमामुळे कारण म्हणून भासतात; मन, बुद्धी, इंद्रिये वगैरे सगळे लाटांसारखे उमटतात.
यथा शून्ये महारण्ये स्वसङ्कल्पभ्रमाकुलाः । भ्रमन्त्य् उन्मत्तका एवं मनोबुद्धीन्द्रियादयः
जसा एखाद्या मोठ्या ओसाड जंगलात, स्वतःच्या कल्पनांच्या भ्रमात हरवलेले लोक वेड्यांसारखे भटकतात, तसंच मन, बुद्धी, इंद्रिये आणि इतरही भटकत राहतात.
शरीरं संसृतौ सारस् सारो ऽक्षौघश् शरीरके । सारस् त्व् अक्षगणे स्पन्दस् स्पन्दे सारस् स्मृतं मनः
संसाराच्या प्रवासात देह हेच सार आहे; देहात इंद्रियांचा समूह हे सार आहे; इंद्रियांमध्ये स्पंदन हेच मुख्य आहे; आणि त्या स्पंदनात मन हेच सार म्हणून ओळखले जाते.
सारो मनसि वै बुद्धिस् सारो बुद्धाव् अहङ्कृतिः । सारस् त्व् अहङ्कृतौ जीवो जीवे सारश् चिद् आबिला
मनात बुद्धी हेच सार आहे; बुद्धीत अहंकार हे सार आहे; अहंकारात जीव हेच मुख्य आहे; आणि जीवामध्ये जरी ढगाळलेली असली तरीही चैतन्य हेच सार आहे.
चिति सारस् त्व् अचेत्यत्वं चेत्यस्यासम्भवाच् छिवे । तस्मात् सारतरात् सारẖ किञ्चिद् अन्यन् न विद्यते
चैतन्यातील खरा सार म्हणजे विषयरहितपणा, कारण शिवामध्ये कोणतेही विषय निर्माण होत नाहीत; म्हणून अत्यंत सूक्ष्म सार सोडून दुसरे काहीही अस्तित्वात नाही.
निर्विकल्पचिदाभास एव सर्वत्र कारणम् । कारणं तस्य नास्त्य् अन्यत् तत् स्वतो नित्यभासुरम्
निर्विकल्प चैतन्याचा भास सर्वत्र कारण आहे; त्याचे दुसरे कोणतेही कारण नाही, कारण ते स्वतःच नेहमी तेजस्वी आणि शाश्वत आहे.
तावन्मात्रपरो नित्यं भव पूर्वं परित्यजन् । सकलं निष्कलं वापि जगच् चिन्मात्रम् एव हि
सर्वप्रथम सर्व गोष्टी, गुण असो वा निर्गुण असो, सोडून दे आणि नेहमी शुद्ध चैतन्यावरच लक्ष केंद्रित कर. हे जग काहीही असो, ते फक्त चैतन्यच आहे.
वलितं सर्वसङ्कल्पैर् यदि वा यदि वोज्झितम् । जगत् तद् अखिलं राम विद्ध्य् एतच् छुद्धचिन्मयम्
हे राम, हे जग सर्व प्रकारच्या कल्पनांनी व्यापलेलं असो किंवा त्यापासून मोकळं असो, हे पूर्ण विश्व शुद्ध चैतन्यच आहे, हे जाण.
इत्य् अस्मात् परमात् साराद् अजस्रं संविद् अङ्ग ते । रात्रिन्दिवं न चलति यदि तत् त्वम् अजश् शिवः
माझ्या प्रिय, या सर्वोच्च तत्त्वातून ही जाणीव कधीच, रात्रंदिवस, दूर जात नाही. असं असेल तर, तूच अजन्मा आणि मंगल स्वरूप आहेस.
अत्र स्थितस्य तव केचन दुर्विलासा रात्राव् अहेर् इव न राम पदं लभन्ते । मैनां परित्यज महामृतकन्दरां त्वम् अत्रैव तिष्ठ दृढलेख्यम् इवाश्मनीति
हे राम, इथे स्थिर राहिल्यावर तुझ्याकडे कोणतीही वाईट प्रवृत्ती येऊ शकत नाही, जशी रात्री साप पक्ष्यापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. या अमरतेच्या गुहेतून कधीच बाहेर जाऊ नकोस, इथेच दगडावर कोरलेल्या रेषेसारखा ठाम राहा.
निरिच्छेनाच्छशान्तेन चिदादित्येन चेत्यते । सर्गादिषु स्वतश् चेत्यं दृष्ट्या मुक्तावलीव खे
स्वच्छ, शांत चैतन्याच्या सूर्यामुळे जाणिवा निर्माण होतात; सृष्टीमध्ये आणि इतर सर्व ठिकाणी, जे काही जाणवायचं असतं ते आपोआप प्रकट होतं, जणू आकाशात मोत्यांची माळ दिसावी.
अनन्तरं तद् एवेदं शतशाखं विजृम्भते । भ्रमे कारणताम् एत्य जगज्जालतयेद्धया
यानंतर लगेचच हेच तत्त्व शेकडो शाखांमध्ये विस्तारतं; भ्रमामुळे ते कारणाचं रूप घेतं आणि कल्पनेमुळे जगाचा जाळं वाटू लागतं.
यथा स्वभावाद् इतरत् कारणं नोपपद्यते । शून्यदृङ्मौक्तिकालोके तथा चिच् चेत्यवेदने
जसं स्वभावानं, रिकाम्या आकाशात आणि मोत्यांच्या प्रकाशात दुसरं काहीच कारण असू शकत नाही, तसंच चैतन्य आणि त्याच्या जाणिवेमध्येही असंच आहे.
चिच्चेत्ययोर् न भेदो ऽस्ति यच् चिच् चेत्यं तद् एव हि । यैव दृक् सैव मुक्ताली बीजम् एवाङ्कुरस् स्मृतः
चैतन्य आणि त्याच्या जाणिवेमध्ये काहीच फरक नाही; जे काही चैतन्य आहे, तेच जाणिवेचं रूप आहे—जसं पाहणारा तोच मोत्यांची माळ आहे, तसंच बीज आणि अंकुर एकच आहेत असं मानलं जातं.
बीजम् एव फलं विद्धि त्यक्ताशेषविशेषणम् । विशेषकल्पनाद् अस्य न सङ्कल्पस्य सत्यता
बीज हेच फळ आहे असं समजावं, कारण त्यात काहीही वेगळेपणा उरत नाही. वेगळेपण हे मनातल्या कल्पनेमुळेच वाटतं, प्रत्यक्षात संकल्प खरं नसतो.
सत्यता यदि सङ्कल्पे तस्मात् तज्जा तद् एव वा । स च सङ्कल्प एतस्माद् आद्याद् एवोदितश् शिवात्
जर संकल्पातच सत्य असेल, तर त्यातून जे काही निर्माण होतं तेही तसंच असतं. आणि हा संकल्प मूळात त्या आद्य, शिवस्वरूपातूनच उत्पन्न होतो.
तस्माद् यद् एव परमं पदं चिन्मात्रम् अव्ययम् । तद् एव सविकल्पा चिच् चेत्यम् आद्यं तद् एव च
म्हणून ते परमपद, जे शुद्ध चैतन्य आणि अविनाशी आहे, तेच सर्वप्रथम जाणिवेचं स्वरूप आहे, जरी त्यात वेगळेपण दिसत असलं तरीही.
तद् एव जीवकलनं तद् एवाहङ्कृतिस् स्फुरत् । तद् एव बुद्धिस् तच् चित्तं तत् स्पन्दश् चेन्द्रियाणि तत्
तेच जीवाची मोजणी आहे, तेच अहंकार म्हणून चमकतं, तेच बुद्धी, तेच मन, तेच स्पंदन आणि तेच इंद्रियं आहेत.
तद् देहस् तज् जगत् कृत्स्नं तद् दिशस् तच् च रोदसी । तद् अद्र्युर्वीनदीशादि तृणान्तं वाब्जजादि च
तेच शरीर आहे, तेच हे सर्व जग आहे, त्या दिशाही तेच आहेत, आणि आकाशही तेच आहे. तेच पर्वत, पृथ्वी, नद्या, गवत, कमळ आणि इतर सर्व काही आहे.
जडो देहो जडो ऽक्षौघो जडं चित्तं जडा मतिः । जडैवाहङ्कला चेति तथा प्रस्पन्दनं जडम्
शरीर जड आहे, इंद्रियांचा समूह जड आहे, मन जड आहे, बुद्धी जड आहे, अहंकार जड आहे आणि हालचालसुद्धा जडच आहे.