यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् त्वमहमादिमत् । चित्तमात्रं हि तत् सर्वं जलमात्रं यथार्णवः
हे जग, ज्यात 'मी' आणि 'तू' अशा कल्पना आहेत, जे काही दिसते ते सर्व मनच आहे, जसे सर्व पाणी म्हणजे एक समुद्रच असतो.
देहेन्द्रियादिभावेन चित्तं जगद् इति स्थितम् । षड्भिर् वा पञ्चभिर् द्वारैश् चेत्यं पतति देहिनाम्
शरीर, इंद्रिये इत्यादींच्या रूपाने मनच हे जग आहे असे ठरले आहे. सहा किंवा पाच दारांनी जाणण्यासारख्या गोष्टी देहधारकांच्या आत येतात.
यतẖ कुतश्चित् सम्पन्नं चित्तं द्वीन्दुविलासवत् । यथा नानेव सम्पन्नं तद् उक्तं बहुशस् तव
मन कुठूनही उत्पन्न झालं असलं, तरी ते सूर्य आणि चंद्राच्या प्रकाशासारखं आहे. जरी ते अनेक वाटत असलं, तरी खरं तर तसं नाही — हे मी तुला अनेक वेळा सांगितलं आहे.
जीवादिसञ्ज्ञावलितं धृतसंसृतिविभ्रमम् । यथा तत् क्षीयते चित्तं श्रेयसे तद् इदं शृणु
मनाला 'जीव' वगैरे नावे दिली जातात आणि ते जन्ममरणाच्या गोंधळात अडकलेलं असतं. हे मन कसं नाहीसं होतं आणि त्यातून सर्वोत्तम कल्याण कसं मिळतं, ते आता ऐक.
चेतो भावविकाराढ्यं पश्यतीदं शरीरकम् । अविद्यमानं प्रोच्छूनं मृगतृष्णाम्ब्व् इवैणकः
मन वेगवेगळ्या विचारांनी भरलेलं असतं आणि ते हे शरीर पाहतं, जसं हरिण मृगजळात पाणी पाहतो — पण ते प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसतं, फक्त भास असतो.
तथा पश्यति वै चेतश् शरीरं स्पन्दचञ्चलम् । अभिन्नम् एव स्वात्मत्वाद् दधिरूपं यथा पयः
त्याचप्रमाणे, मन या शरीराकडे हालचालींनी अस्थिर असलेल्या रूपात पाहतं, आणि ते स्वतःपासून वेगळं नाही असं मानतं — जसं दही हे दूधापासून वेगळं नसतं.
उत्पत्तिस्थितिनाशान्तं यथानुभवति स्वयम् । पयो दधित्वम् एवं हि चेतḫ पश्यति देहकम्
दही जसं आपोआप तयार होतं, राहतं आणि नंतर नाहीसं होतं, तसंच मन देखील आपल्या अनुभवातून शरीराचं उत्पत्ती, स्थिती आणि नाश पाहतं.
तथा हि भार्गवोदन्तो लवणैन्दवविभ्रमः । श्रुतस् त्वया महाबाहो चित्तरूपनिरूपणे
मनाचं स्वरूप समजावून सांगताना, भृगूची गोष्ट आणि मीठ व चंद्र यांचा भ्रम याबद्दल तू ऐकलं आहेस, हे महाबाहु.
प्रतिभां जडम् अप्य् एति चित्तं सर्वगचिच्च्युतम् । अनिच्छायोमणिप्राप्तम् अयḫ प्रस्पन्दनं यथा
संपूर्ण चेतना गेल्यावर मन जड आणि निश्चल होतं, जसं चुंबकाचा प्रभाव नसताना लोखंड हलत नाही.
नित्योदितामलानन्तचिदादित्यांशुरञ्जनात् । चित्तपद्मो विकसति पुर्यष्टकदलावलिः
शुद्ध, अनंत आणि नेहमी तेजस्वी असलेल्या चेतनेच्या सूर्याच्या किरणांनी मनाचं कमळ, त्याच्या आठ आवरणांसह, उमलतं.
यथा मुक्तावली दृष्टा शून्ये खे सदसन्मयी । स्फुरत्य् एवं हि चित्तत्त्वे चेतस् स्फुरति चञ्चलम्
जसा मण्यांचा हार रिकाम्या आकाशात दिसतो, तो प्रत्यक्षात आहे की नाही, तसंच चैतन्याच्या मूळ स्वरूपात चंचल मन उमटतं.
यथा चित्रोदयश् शून्ये भ्रान्तिमात्रम् उपप्लवः । तथा चेतसि देहो ऽयं गन्धर्वपुरवत् स्थितः
जसं एखादं चित्र आकाशात फक्त भ्रमासारखं उमटतं, तसंच हे शरीर मनात गंधर्वांच्या नगरीसारखं आहे.
यथा चेतसि देहो ऽयं मिथ्या द्वीन्दुविलासवत् । इन्द्रियाणि तथा देहे मैवम्मात्रपरो भव
जसं मनातलं हे शरीर खोटं आहे, जसं दोन चंद्र दिसण्याचा खेळ असतो, तसंच शरीरातील इंद्रियंही खरी मानू नकोस.
यथेन्द्रियाणि देहस्य बालकल्पितयक्षवत् । स्पन्दस् तथैवेन्द्रियाणां जडो मैतत्परो भव
जशी शरीराची इंद्रियं लहान मुलाने कल्पिलेल्या राक्षसासारखी आहेत, तसंच इंद्रियांची हालचालही जड आहे; तिला खरी समजू नकोस.
यथेन्द्रियाणां वातानाम् इव स्पन्दो जडात्मकः । स्पन्दबोद्धृ तथैवासत् स्फुरत्य् एतच् चलं मनः
जसा वाऱ्याचा आणि इंद्रियांचा हलणं मूळातच जड असतं, तसंच हलणं जाणणारा पण खरा नसतो; हे चंचल मन फक्त क्षणभर चमकतं.
यथा स्पन्दस्य तु मनो भ्रमाकृति चलं जडम् । मनसो ऽस्य तथा बुद्धिर् मृगतृष्णा विजृम्भते
जसं मन भ्रमाचं रूप आहे—चंचल आणि जड—तसंच या मनातून बुद्धी उगवते आणि मृगजळासारखी फुलते.
यथैव बुद्धिस् स्वान्तस्य तथा बुद्धेर् अहङ्कृतिः । असद्रूपा मुधोद्भूता मैवम्मात्रपरो भव
जशी बुद्धी मनातून येते, तशीच 'मी'पणाची भावना बुद्धीतून निर्माण होते; ती खरी नसून भ्रमातून आलेली आहे—तिला खरं समजू नकोस.
यथा बुद्धेर् अहङ्कारो वल्ल्याḫ पुष्पम् इव स्थितः । तथैवाहङ्कृतेर् जीवो मैवम्मात्रपरो भव
जसा वेलावर फुल उगवतं, तशीच 'मी'पणाची भावना बुद्धीत असते; आणि त्यातून जीव निर्माण होतो—त्यालाही खरं समजू नकोस.
यथैवाहङ्कृतेर् जीवश् शून्येहावासनात्मकः । तथा जीवस्य कलया युक्ता चित् सचमत्कृतिः
जसा अहंकारातून जन्मलेला जीव, रिकाम्या जागेत राहिलेल्या संस्कारांचा उरलेला भाग असतो, तसाच त्या जीवाची चेतना, तिच्या शक्तींसह, शुद्ध जाणीव आणि आश्चर्याने भरलेली असते.
तद् अप्य् अनघ सङ्कल्पवशान् नो वस्तुनापि सत् । मैतद् भावय किञ्चित् त्वं नैतत् तेनास्य वा भवान्
हे सुद्धा, हे निष्पापा, केवळ कल्पनेच्या अधीन आहे, प्रत्यक्ष वस्तूच्या नव्हे; याचा थोडा विचार कर, कारण ना तू, ना हे, त्या कशातूनही निर्माण झालेले नाही.
एते परस्परं सर्वे भ्रमात् कारणतां गताः । तरङ्गवद् विवर्तन्ते मनोबुद्धीन्द्रियादयः
हे सर्व एकमेकांच्या भ्रमामुळे कारण म्हणून भासतात; मन, बुद्धी, इंद्रिये वगैरे सगळे लाटांसारखे उमटतात.
यथा शून्ये महारण्ये स्वसङ्कल्पभ्रमाकुलाः । भ्रमन्त्य् उन्मत्तका एवं मनोबुद्धीन्द्रियादयः
जसा एखाद्या मोठ्या ओसाड जंगलात, स्वतःच्या कल्पनांच्या भ्रमात हरवलेले लोक वेड्यांसारखे भटकतात, तसंच मन, बुद्धी, इंद्रिये आणि इतरही भटकत राहतात.
शरीरं संसृतौ सारस् सारो ऽक्षौघश् शरीरके । सारस् त्व् अक्षगणे स्पन्दस् स्पन्दे सारस् स्मृतं मनः
संसाराच्या प्रवासात देह हेच सार आहे; देहात इंद्रियांचा समूह हे सार आहे; इंद्रियांमध्ये स्पंदन हेच मुख्य आहे; आणि त्या स्पंदनात मन हेच सार म्हणून ओळखले जाते.
सारो मनसि वै बुद्धिस् सारो बुद्धाव् अहङ्कृतिः । सारस् त्व् अहङ्कृतौ जीवो जीवे सारश् चिद् आबिला
मनात बुद्धी हेच सार आहे; बुद्धीत अहंकार हे सार आहे; अहंकारात जीव हेच मुख्य आहे; आणि जीवामध्ये जरी ढगाळलेली असली तरीही चैतन्य हेच सार आहे.
चिति सारस् त्व् अचेत्यत्वं चेत्यस्यासम्भवाच् छिवे । तस्मात् सारतरात् सारẖ किञ्चिद् अन्यन् न विद्यते
चैतन्यातील खरा सार म्हणजे विषयरहितपणा, कारण शिवामध्ये कोणतेही विषय निर्माण होत नाहीत; म्हणून अत्यंत सूक्ष्म सार सोडून दुसरे काहीही अस्तित्वात नाही.
निर्विकल्पचिदाभास एव सर्वत्र कारणम् । कारणं तस्य नास्त्य् अन्यत् तत् स्वतो नित्यभासुरम्
निर्विकल्प चैतन्याचा भास सर्वत्र कारण आहे; त्याचे दुसरे कोणतेही कारण नाही, कारण ते स्वतःच नेहमी तेजस्वी आणि शाश्वत आहे.
तावन्मात्रपरो नित्यं भव पूर्वं परित्यजन् । सकलं निष्कलं वापि जगच् चिन्मात्रम् एव हि
सर्वप्रथम सर्व गोष्टी, गुण असो वा निर्गुण असो, सोडून दे आणि नेहमी शुद्ध चैतन्यावरच लक्ष केंद्रित कर. हे जग काहीही असो, ते फक्त चैतन्यच आहे.
वलितं सर्वसङ्कल्पैर् यदि वा यदि वोज्झितम् । जगत् तद् अखिलं राम विद्ध्य् एतच् छुद्धचिन्मयम्
हे राम, हे जग सर्व प्रकारच्या कल्पनांनी व्यापलेलं असो किंवा त्यापासून मोकळं असो, हे पूर्ण विश्व शुद्ध चैतन्यच आहे, हे जाण.
इत्य् अस्मात् परमात् साराद् अजस्रं संविद् अङ्ग ते । रात्रिन्दिवं न चलति यदि तत् त्वम् अजश् शिवः
माझ्या प्रिय, या सर्वोच्च तत्त्वातून ही जाणीव कधीच, रात्रंदिवस, दूर जात नाही. असं असेल तर, तूच अजन्मा आणि मंगल स्वरूप आहेस.
अत्र स्थितस्य तव केचन दुर्विलासा रात्राव् अहेर् इव न राम पदं लभन्ते । मैनां परित्यज महामृतकन्दरां त्वम् अत्रैव तिष्ठ दृढलेख्यम् इवाश्मनीति
हे राम, इथे स्थिर राहिल्यावर तुझ्याकडे कोणतीही वाईट प्रवृत्ती येऊ शकत नाही, जशी रात्री साप पक्ष्यापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. या अमरतेच्या गुहेतून कधीच बाहेर जाऊ नकोस, इथेच दगडावर कोरलेल्या रेषेसारखा ठाम राहा.