तद् एवं धर्मराजेन यमेनाश्व् अनुशासितः । यद् एव क्रियते नित्यं रतिस् तत्रैव जायते
धर्मराज यम यांनी जशी शिकवण दिली, तशी जी गोष्ट नेहमी केली जाते, त्यातच मनाला आनंद मिळतो.
ब्रह्मा किल पराकाशवपुर् आक्रम्यते कथम् । मनोमात्रम् असङ्कल्पः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः
ब्रह्मा, ज्यांचे रूप अगदी व्यापक आकाशासारखे आहे, त्यांना देह कसा मिळतो? ते फक्त मन आहेत, त्यांना कोणताही संकल्प नाही आणि पृथ्वी किंवा इतर तत्त्वांचे रूप नाही.
यश् चिद्व्योमचमत्कारः किलाकाशानुभूतिमान् । स चिद्व्योमैव नो तस्य कारणत्वं न कार्यता
जो चैतन्याच्या आकाशाचा अद्भुत अनुभव घेतो, तोच खरेतर चैतन्यरूप आकाश आहे; त्याच्यासाठी ना कारण असते, ना परिणाम.
आकाशस्फुरदाकारस् सङ्कल्पपुरुषो यथा । पृथ्व्यादिरहितो भाति स्वयम्भूर् भासते तथा
जसा कल्पनेतला पुरुष आकाशात चमकणाऱ्या रूपात दिसतो, तसाच स्वयंभू देखील पृथ्वी वगैरे तत्त्वांशिवाय स्वतःच प्रकाशमान होतो.
न दृश्यम् अस्ति नो द्रष्टा परमात्मनि केवले । स्वयं चित्त्वात् तथाप्य् एष स्वयम्भूर् इति भासते
शुद्ध परात्म्यात ना काही दिसतं, ना कोणी पाहणारं असतं; तरीही, तो स्वतःचं चैतन्य असल्यामुळे, स्वतः उत्पन्न झाल्यासारखा भासतो.
सङ्कल्पमात्रम् एवैतन् मनो ब्रह्मेति कथ्यते । सङ्कल्पाकाशपुरुषो नास्य पृथ्व्यादि विद्यते
हे मन फक्त कल्पनेचं आहे; त्यालाच ब्रह्म म्हणतात. या कल्पनेच्या आकाशातील पुरुषाला पृथ्वी किंवा इतर कोणतेही तत्त्व नाहीत.
यथा चित्रकृदन्तस्स्था निर्देहा भाति पुत्रिका । तथैव भासते ब्रह्मा चिदाकाशाच्छरञ्जनम्
जसं चित्रकाराच्या कुंचल्याच्या टोकावर ठेवलेली बाहुली देह नसली तरी दिसते, तसंच ब्रह्म सुद्धा चैतन्याच्या आकाशावर रंगासारखं चमकतं.
चिद्व्योम केवलम् अनन्तम् अनादिमध्यं ब्रह्मेति भाति निजचित्तवशात् स्वयम्भूः । आकारवान् इव रसाद् इह वस्तुतस् तु वन्ध्यातनूज इव नास्ति तु तस्य देहः
फक्त चैतन्याचं आकाश, अनंत, सुरुवात किंवा मध्य नसलेलं, स्वतःच्या मनाच्या सामर्थ्याने ब्रह्म म्हणून उजळतं; जरी इथे त्याला आकार असावा असं वाटतं, तरी प्रत्यक्षात त्याला देह नाही, जसा वंध्येचा मुलगा नसतो.
एवम् एतन् मनश् शुद्धं पृथ्व्यादिरहितं नभः । मुने ब्रह्मेति कथितं सत्यं पृथ्व्यादिवर्जितम्
मुनिवर, असं आहे की मन शुद्ध असतं, पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांशिवाय, अगदी आकाशासारखं. हेच खरं ब्रह्म मानलं जातं, जे पृथ्वी वगैरे सर्व घटकांपासून मुक्त आहे.
तद् अत्र प्राक्तनी नाम स्मृतिः कस्मान् न कारणम् । यथा मम तथान्यस्य भूतानां चेति मे वद
मग असं असताना, पूर्वजन्माची आठवण इथे कारण का होत नाही? मला जसं आहे, तसंच इतरांना आणि सगळ्या जीवांना आहे का, ते मला सांग.
पूर्वदेहो ऽस्ति यस्याद्यः पूर्वकर्मसमन्वितः । तस्य स्मृतिस् सम्भवति कारणं संसृतिस्थितेः
ज्याच्याकडे पूर्वीचं शरीर आहे आणि ज्याच्या आताच्या शरीरावर मागच्या कर्मांचा परिणाम आहे, त्याला ती आठवण येते; आणि ह्यामुळेच जन्ममृत्यूचा फेर चालू राहतो.
ब्रह्मणः प्राक्तनं कर्म यदा किञ्चिन् न विद्यते । प्राक्तनी संस्मृतिस् तस्य तदोदेति कुतः कथम्
ब्रह्माला जर पूर्वीचं काहीही कर्म नाही, तर मग त्याला पूर्वजन्माची आठवण कुठून आणि कशी येईल?
तस्माद् अकारणं भाति वा स्वचित्त्वैककारणम् । स्वकारणाद् अनन्यात्मा स्वयम्भूस् स्वयमात्मवान्
म्हणून असं दिसतं की त्याला कोणताही बाह्य कारण नाही, किंवा त्याचं एकमेव कारण म्हणजे त्याचं स्वतःचं मन आहे. स्वतःपासूनच निर्माण झालेला, दुसरं कोणतंही स्वरूप नसलेला, हा स्वयंभू स्वतःमध्येच स्थिर आहे.
आतिवाहिक एवासौ देहो ऽस्त्य् अस्य स्वयम्भुवः । न त्व् आधिभौतिको राम देहो ऽजस्योपपद्यते
स्वयंभूचं शरीर हे फक्त सूक्ष्म, म्हणजे मनाशी संबंधित असतं; पण, राम, अजन्म्याला स्थूल शरीर कधीच नसतं.
आतिवाहिक एको ऽस्ति देहो ऽन्यस् त्व् आधिभौतिकः । सर्वासां भूतजातीनां ब्रह्मणो ऽस्त्य् एक एव किम्
एकच सूक्ष्म शरीर असतं, दुसरं म्हणजे स्थूल शरीर. सर्व सृष्टीतील जीवांमध्ये ब्रह्माला फक्त एकच शरीर असतं—यापेक्षा वेगळं काहीच नाही.
सर्वेषाम् एव देहौ द्वौ भूतानां कारणात्मनाम् । अजस्य कारणासत्त्वाद् एक एवातिवाहिकः
सर्व कारणरूप जीवांना दोन शरीरं असतात; पण अजन्म्याला कारणच नसल्यामुळे त्याला फक्त एकच, म्हणजे सूक्ष्म शरीर असतं.
सर्वासां भूतजातीनाम् एको ऽजः कारणं परम् । अजस्य कारणं नास्ति तेनासाव् एकदेहवान्
सर्व सजीवांच्या जातींत एकच अजन्मा, सर्वश्रेष्ठ कारण आहे. त्या अजन्म्याचं कोणतंच कारण नाही, म्हणून तोच एकटाच एका देहात आहे.
नास्त्य् एव भौतिको देहः प्रथमस्य प्रजापतेः । आकाशात्मावभात्य् एष आतिवाहिकदेहवान्
पहिल्या प्रजापतीला खरंतर भौतिक देह नाही. तो आकाशस्वरूप असून, सूक्ष्म देहधारी म्हणून प्रकटतो.
चित्तमात्रशरीरो ऽसौ न पृथ्व्यादिमयात्मकः । आद्यः प्रजापतिर् व्योमतनुः प्रतनुते प्रजाः
त्याचा देह फक्त चित्तमात्र आहे, पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांचा बनलेला नाही. पहिला प्रजापती आकाशरूप असून, त्याच्याच कडून सर्व सृष्टी विस्तारते.
ताश् च निर्वाणरूपिण्यो विनान्यैः कारणान्तरैः । यद् यतस् तत् तद् एवेति सर्वैर् एवानुभूयते
ही सर्व सृष्टी मुक्तिस्वरूप आहे, तिला दुसरं कोणतंही कारण नाही. जे ज्या कारणातून उत्पन्न होतं, तेच सर्वांना अनुभवायला येतं.
निर्वाणमात्रं प्रथमं परं बोधस् तद् एव च । चित्तमात्रं तद् एवास्ते न याति वसुधादिताम्
सर्वप्रथम जे शुद्ध मुक्ती आहे, तेच श्रेष्ठ ज्ञान आहे आणि तेच मन आहे; ते फक्त मन म्हणूनच राहते, पृथ्वी किंवा दुसरे काही होत नाही.
सर्वेषां भूतमनसां संसारव्यवहारिणां । प्रथमो ऽसौ प्रतिच्छन्दश् चित्तदेहस् स्वतोदयः
ज्या सर्व प्राण्यांना मन आहे आणि जे संसारात वावरतात, त्यांच्यासाठी तेच पहिले प्रतिबिंब, म्हणजे मनाचं शरीर, आपोआप प्रकट होतं.
यस्मात् पूर्वात् प्रतिच्छन्दाद् अनन्यैतत्स्वरूपिणी । इयं प्रविसृता सृष्टिस् स्पन्ददृष्टिर् इवानिलात्
त्या आधीच्या प्रतिबिंबापासून, जे आपल्या स्वरूपापासून वेगळं नाही, ही सृष्टी पसरली आहे, जशी वाऱ्याच्या हालचालीसारखी दिसते.
प्रतिभानाकृतेर् अस्मात् प्रतिभामात्ररूपधृत् । विभात्य् एवम् अयं सर्गस् सत्यानुभववत् स्थितः
या शुद्ध बुद्धीच्या रूपापासून, जी फक्त बुद्धीचं रूप धारण करते, ही सृष्टी उजळते आणि खरी अनुभूती म्हणून स्थिर आहे.
दृष्टान्तो ऽत्र स्वप्नपुरं स्वप्नस्त्रीसुरतं तथा । असद् अप्य् अर्थसम्पत्त्या सत्यानुभवभासुरम्
इथे स्वप्नातलं शहर आणि स्वप्नातील स्त्रीसोबतचा आनंद हे उदाहरणं आहेत; जरी ती खरी नसली, तरी अनुभवाच्या बळावर ती खरी वाटतात.
अपृथ्व्यादिमयो भाति व्योमाकृतिर् अदेहकः । सदेह इव भूतेशस् स्वात्मभूः पुरुषाकृतिः
तो पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांपासून बनलेला नसून, आकाशासारखा देह नसलेला दिसतो; तरीही, देह असलेल्या सृष्टीच्या अधिपतीसारखा, स्वतःच्याच स्वरूपात, मानवाच्या रूपात उभा राहतो.
स चित्सङ्कल्परूपत्वाद् उदेत्य् अप्य् अथ शाम्यति । स्वायत्तत्वात् स्वभावस्य नोदेति न च शाम्यति
त्याचं स्वरूप चैतन्य आणि संकल्प असल्यानं तो प्रकट होतो आणि मग नाहीसा होतो; पण त्याचा स्वभाव स्वतःच्या अधीन असल्यामुळे तो खऱ्या अर्थानं ना प्रकट होतो, ना नाहीसा होतो.
ब्रह्मा सङ्कल्परहितः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः । केवलश् चित्तमात्रात्मा कारणं त्रिजगत्स्थितेः
ब्रह्मा संकल्परहित आहे, त्याचं रूप पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांपासून मुक्त आहे; त्याचं खरं स्वरूप फक्त चित्तमात्र आहे आणि तोच त्रैलोक्याच्या अस्तित्वाचा कारण आहे.
सङ्कल्प एष कचति यथा नाम स्वसम्भवः । व्योमात्मैष तथा भाति भवत्सङ्कल्पशैलवत्
हा संकल्प आपल्या स्वभावानुसार फिरतो, जसा एखाद्या नावाचा जन्म आपल्यातूनच होतो. ज्याचं मूळ आकाशासारखं आहे, तो तुमच्या इच्छेच्या पर्वतासारखा दिसतो.
आतिवाहिकतैकान्तविस्मृत्या दृढरूढया । आधिभौतिकबोधेन मुधा भाति पिशाचवत्
जेव्हा आपण सूक्ष्म अवस्थेला पूर्णपणे विसरतो आणि फक्त भौतिक जगाचं ज्ञान ठेवतो, तेव्हा हे खोटं वाटतं, जसं एखादा भूतकाळातील भूत.