स चिन्मात्रस्वभावत्वाद् देहो ऽहम् इति चेतसि । काकतालीयवद् भातम् आकारं तेन पश्यति
त्याचं मूळ स्वरूप शुद्ध चैतन्य असल्यामुळे, 'मी हे शरीर आहे' अशी कल्पना मनात आली की, ते जणू काही रूप घेतं, जसं कावळा ताडावर बसला म्हणून योगायोगाने काहीतरी अर्थ दिसावा.
स एष ब्राह्मणस् तस्मिन् सर्गादाव् अम्बरोदरे । स्वयं भातस् स्वयम्भूत्वं गतो भात्य् अजरामरः
हेच ब्रह्म, सृष्टीच्या आरंभी, आकाशाच्या गर्भात, आपोआप प्रकट होतं, स्वतःचं अस्तित्व घेतं आणि अजन्मा, अमर असं भासतं.
नास्य देहो न कर्माणि न कर्तृत्वं न वासना । एष शुद्धचिदाकाशो विज्ञानघनम् आततम्
त्याला ना देह आहे, ना कृत्ये, ना कर्तेपणा, ना कुठलेही संस्कार. तो अगदी शुद्ध चैतन्याचा अवकाश आहे, जिकडे तिकडे जागरूकतेने भरलेला.
प्राक्तनं वासनाजालं किञ्चिद् अस्य न विद्यते । केवलं व्योमरूपस्य भारूपस्येव तेजसः
त्याच्यात मागील कुठल्याही संस्कारांचा मागमूसही नाही. तो फक्त अवकाशासारखा आहे, जसा तेजाचा वजनाशी काही संबंध नसतो.
केवलं वेदनामात्राद् एवम् एषो ऽवलोक्यते । वेदनामात्रसंशान्ताव् ईदृशो ऽपि न दृश्यते
तो फक्त शुद्ध जाणिवेच्या अनुभवातूनच जाणवतो; आणि जेव्हा ही शुद्ध जाणीवही शांत होते, तेव्हा असं स्वरूप दिसतच नाही.
तस्माद् यथा चिदाकाशस् तथा तत्प्रतिपत्तयः । कुतः किलात्र पृथ्व्यादेः कीदृशस् सम्भवः कथम्
म्हणून जसं चैतन्याचं आकाश आहे, तशाच त्याच्या जाणिवाही आहेत; मग इथे पृथ्वी वगैरे कशी आणि कुठल्या प्रकारे निर्माण होईल?
एतदाक्रमणे मृत्यो तस्मान् मा यत्नवान् भव । ग्रहीतुं युज्यते व्योम न कदाचन केनचित्
मृत्यू, हे मिळवायचा प्रयत्न करू नकोस, कारण आकाश कधीच कुणाच्या हाती लागत नाही.
ब्रह्मैव कथितो ब्रह्मंस् त्वया मे प्रपितामहः । स्वयम्भूर् अज एकात्मा विज्ञानात्मेति मे मतिः
माझ्या परंपरागत आजोबांनी मला ब्रह्मच सांगितलं आहे, हे ब्रह्मच सर्वत्र आहे, स्वयंभू, अजन्मा, एकात्म, आणि ज्ञानस्वरूप — माझा यावर ठाम विश्वास आहे.
एवम् एतन् मया राम ब्रह्मैष कथितस् तव । विवादम् अकरोन् मृत्युर् यमेनैतत्कृते पुरा
राम, मी तुला हे ब्रह्म सांगितलं. पूर्वी मृत्यूने याच विषयावर यमाशी वाद घातला होता.
मन्वन्तरे सर्वभक्षो यदा मृत्युर् हरन् प्रजाः । बलम् एत्य् अब्जजाक्रान्ताव् आरम्भम् अकरोत् स्वयम्
एका मन्वंतरात, जेव्हा सर्वांना गिळणारा मृत्यू प्रजांचा संहार करत होता, तेव्हा त्याने शक्ती मिळवून कमलातून जन्मलेल्या प्रदेशात स्वतःचा उपक्रम सुरू केला.
तद् एवं धर्मराजेन यमेनाश्व् अनुशासितः । यद् एव क्रियते नित्यं रतिस् तत्रैव जायते
धर्मराज यम यांनी जशी शिकवण दिली, तशी जी गोष्ट नेहमी केली जाते, त्यातच मनाला आनंद मिळतो.
ब्रह्मा किल पराकाशवपुर् आक्रम्यते कथम् । मनोमात्रम् असङ्कल्पः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः
ब्रह्मा, ज्यांचे रूप अगदी व्यापक आकाशासारखे आहे, त्यांना देह कसा मिळतो? ते फक्त मन आहेत, त्यांना कोणताही संकल्प नाही आणि पृथ्वी किंवा इतर तत्त्वांचे रूप नाही.
यश् चिद्व्योमचमत्कारः किलाकाशानुभूतिमान् । स चिद्व्योमैव नो तस्य कारणत्वं न कार्यता
जो चैतन्याच्या आकाशाचा अद्भुत अनुभव घेतो, तोच खरेतर चैतन्यरूप आकाश आहे; त्याच्यासाठी ना कारण असते, ना परिणाम.
आकाशस्फुरदाकारस् सङ्कल्पपुरुषो यथा । पृथ्व्यादिरहितो भाति स्वयम्भूर् भासते तथा
जसा कल्पनेतला पुरुष आकाशात चमकणाऱ्या रूपात दिसतो, तसाच स्वयंभू देखील पृथ्वी वगैरे तत्त्वांशिवाय स्वतःच प्रकाशमान होतो.
न दृश्यम् अस्ति नो द्रष्टा परमात्मनि केवले । स्वयं चित्त्वात् तथाप्य् एष स्वयम्भूर् इति भासते
शुद्ध परात्म्यात ना काही दिसतं, ना कोणी पाहणारं असतं; तरीही, तो स्वतःचं चैतन्य असल्यामुळे, स्वतः उत्पन्न झाल्यासारखा भासतो.
सङ्कल्पमात्रम् एवैतन् मनो ब्रह्मेति कथ्यते । सङ्कल्पाकाशपुरुषो नास्य पृथ्व्यादि विद्यते
हे मन फक्त कल्पनेचं आहे; त्यालाच ब्रह्म म्हणतात. या कल्पनेच्या आकाशातील पुरुषाला पृथ्वी किंवा इतर कोणतेही तत्त्व नाहीत.
यथा चित्रकृदन्तस्स्था निर्देहा भाति पुत्रिका । तथैव भासते ब्रह्मा चिदाकाशाच्छरञ्जनम्
जसं चित्रकाराच्या कुंचल्याच्या टोकावर ठेवलेली बाहुली देह नसली तरी दिसते, तसंच ब्रह्म सुद्धा चैतन्याच्या आकाशावर रंगासारखं चमकतं.
चिद्व्योम केवलम् अनन्तम् अनादिमध्यं ब्रह्मेति भाति निजचित्तवशात् स्वयम्भूः । आकारवान् इव रसाद् इह वस्तुतस् तु वन्ध्यातनूज इव नास्ति तु तस्य देहः
फक्त चैतन्याचं आकाश, अनंत, सुरुवात किंवा मध्य नसलेलं, स्वतःच्या मनाच्या सामर्थ्याने ब्रह्म म्हणून उजळतं; जरी इथे त्याला आकार असावा असं वाटतं, तरी प्रत्यक्षात त्याला देह नाही, जसा वंध्येचा मुलगा नसतो.
एवम् एतन् मनश् शुद्धं पृथ्व्यादिरहितं नभः । मुने ब्रह्मेति कथितं सत्यं पृथ्व्यादिवर्जितम्
मुनिवर, असं आहे की मन शुद्ध असतं, पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांशिवाय, अगदी आकाशासारखं. हेच खरं ब्रह्म मानलं जातं, जे पृथ्वी वगैरे सर्व घटकांपासून मुक्त आहे.
तद् अत्र प्राक्तनी नाम स्मृतिः कस्मान् न कारणम् । यथा मम तथान्यस्य भूतानां चेति मे वद
मग असं असताना, पूर्वजन्माची आठवण इथे कारण का होत नाही? मला जसं आहे, तसंच इतरांना आणि सगळ्या जीवांना आहे का, ते मला सांग.
पूर्वदेहो ऽस्ति यस्याद्यः पूर्वकर्मसमन्वितः । तस्य स्मृतिस् सम्भवति कारणं संसृतिस्थितेः
ज्याच्याकडे पूर्वीचं शरीर आहे आणि ज्याच्या आताच्या शरीरावर मागच्या कर्मांचा परिणाम आहे, त्याला ती आठवण येते; आणि ह्यामुळेच जन्ममृत्यूचा फेर चालू राहतो.
ब्रह्मणः प्राक्तनं कर्म यदा किञ्चिन् न विद्यते । प्राक्तनी संस्मृतिस् तस्य तदोदेति कुतः कथम्
ब्रह्माला जर पूर्वीचं काहीही कर्म नाही, तर मग त्याला पूर्वजन्माची आठवण कुठून आणि कशी येईल?
तस्माद् अकारणं भाति वा स्वचित्त्वैककारणम् । स्वकारणाद् अनन्यात्मा स्वयम्भूस् स्वयमात्मवान्
म्हणून असं दिसतं की त्याला कोणताही बाह्य कारण नाही, किंवा त्याचं एकमेव कारण म्हणजे त्याचं स्वतःचं मन आहे. स्वतःपासूनच निर्माण झालेला, दुसरं कोणतंही स्वरूप नसलेला, हा स्वयंभू स्वतःमध्येच स्थिर आहे.
आतिवाहिक एवासौ देहो ऽस्त्य् अस्य स्वयम्भुवः । न त्व् आधिभौतिको राम देहो ऽजस्योपपद्यते
स्वयंभूचं शरीर हे फक्त सूक्ष्म, म्हणजे मनाशी संबंधित असतं; पण, राम, अजन्म्याला स्थूल शरीर कधीच नसतं.
आतिवाहिक एको ऽस्ति देहो ऽन्यस् त्व् आधिभौतिकः । सर्वासां भूतजातीनां ब्रह्मणो ऽस्त्य् एक एव किम्
एकच सूक्ष्म शरीर असतं, दुसरं म्हणजे स्थूल शरीर. सर्व सृष्टीतील जीवांमध्ये ब्रह्माला फक्त एकच शरीर असतं—यापेक्षा वेगळं काहीच नाही.
सर्वेषाम् एव देहौ द्वौ भूतानां कारणात्मनाम् । अजस्य कारणासत्त्वाद् एक एवातिवाहिकः
सर्व कारणरूप जीवांना दोन शरीरं असतात; पण अजन्म्याला कारणच नसल्यामुळे त्याला फक्त एकच, म्हणजे सूक्ष्म शरीर असतं.
सर्वासां भूतजातीनाम् एको ऽजः कारणं परम् । अजस्य कारणं नास्ति तेनासाव् एकदेहवान्
सर्व सजीवांच्या जातींत एकच अजन्मा, सर्वश्रेष्ठ कारण आहे. त्या अजन्म्याचं कोणतंच कारण नाही, म्हणून तोच एकटाच एका देहात आहे.
नास्त्य् एव भौतिको देहः प्रथमस्य प्रजापतेः । आकाशात्मावभात्य् एष आतिवाहिकदेहवान्
पहिल्या प्रजापतीला खरंतर भौतिक देह नाही. तो आकाशस्वरूप असून, सूक्ष्म देहधारी म्हणून प्रकटतो.
चित्तमात्रशरीरो ऽसौ न पृथ्व्यादिमयात्मकः । आद्यः प्रजापतिर् व्योमतनुः प्रतनुते प्रजाः
त्याचा देह फक्त चित्तमात्र आहे, पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांचा बनलेला नाही. पहिला प्रजापती आकाशरूप असून, त्याच्याच कडून सर्व सृष्टी विस्तारते.
ताश् च निर्वाणरूपिण्यो विनान्यैः कारणान्तरैः । यद् यतस् तत् तद् एवेति सर्वैर् एवानुभूयते
ही सर्व सृष्टी मुक्तिस्वरूप आहे, तिला दुसरं कोणतंही कारण नाही. जे ज्या कारणातून उत्पन्न होतं, तेच सर्वांना अनुभवायला येतं.