कर्माण्य् अद्यतनान्य् अस्य सञ्चितानि न सन्ति हि । न पूर्वाण्य् एव तेनेह न संसारवशं गतः
त्याच्याकडे सध्याचे किंवा मागील कोणतेही कर्म साठलेले नाहीत. तो या जगाच्या फेरात अडकलेला नाही.
सहकारिकारणानाम् अभावे यः प्रजायते । नासौ स्वकारणाद् भिन्नो भवतीत्य् अनुभूयते
जेव्हा सहाय्य करणाऱ्या कारणांशिवाय काही घडते, तेव्हा ते आपल्या मूळ कारणापासून वेगळे नाही, असे अनुभवास येते.
निर्मलाकाशकोशात्मा द्विज एष स्वयम्भवः । कर्ता न पूर्वं नाप्य् अद्य कथम् आक्रम्यते वद
हा द्विज स्वतःच उत्पन्न झालेला आहे, त्याचे स्वरूप निर्मळ आकाशासारखे आहे. तो न पूर्वी कर्ता होता, न आत्ताही आहे—मग त्याच्यावर परिणाम कसा होईल, सांग.
यदैष कलनां बुद्ध्या मृत्युनाम्नीं करिष्यति । तदैव रहितो बुद्ध्या स्वयम् एव मरिष्यति
जेव्हा हा बुद्धीने मृत्यूची कल्पना करतो, तेव्हा बुद्धीपासून विरहित झाल्यावर तो त्या क्षणी आपोआप मरतो.
पृथ्व्यादिमान् अहम् अयम् इति यस्य स्वनिश्चयः । स पार्थिवो भवत्य् आशु ग्रहीतुं स च शक्यते
जो माणूस ठामपणे 'मी पृथ्वीपासून वगैरे बनलो आहे' असं समजतो, तो लवकरच पृथ्वीच्या गुणांशी एकरूप होतो आणि त्याला सहजपणे पकडता येतं.
एष त्व् अपार्थिवाकारश् शुद्धविज्ञानरूपवान् । दृढरज्ज्वेव गगनं ग्रहीतुं नैव युज्यते
पण ज्याचं स्वरूप पृथ्वीचं नाही, जो शुद्ध चैतन्याचा आहे, त्याला पकडता येत नाही—जसं मजबूत दोरीने आकाश धरता येत नाही.
भगवञ् जायते शून्यः कथं नाम वदेति मे । पृथ्व्यादयः कथं सन्ति न सन्ति वद वा कथम्
भगवंत, हे शून्य कसं जन्माला येतं आणि त्याचं अस्तित्व कसं सांगितलं जातं? मला सांगा—पृथ्वी आणि इतर घटक खरंच आहेत का नाहीत, किंवा ते कसे आहेत किंवा नाहीत हेही समजावून सांगा.
न कदाचन जातो ऽसौ न च नास्ति कदाचन । द्विजः केवलविज्ञानभामात्रं तत् तथा स्थितम्
ते कधीच जन्मत नाही आणि कधीच नाहीसं होत नाही; ते फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, एकटं तेजस्वी असं कायमच असतं.
महाप्रलयसम्पत्तौ न किञ्चिद् अवशिष्यते । ब्रह्मास्ते शान्तम् अजरम् अनन्तात्मैव केवलम्
महाप्रलयाच्या वेळी काहीच उरत नाही; फक्त शांत, न बदलणारे, अनंत ब्रह्मस्वरूप आत्मा एकटाच राहतो.
चेत्यनिर्मुक्तचिन्मात्रम् अणूनाम् अणु विद्धि तत् । तथा तद् अणु येनास्य निकटे ऽद्रिनिभं नभः
ज्या स्वरूपात कोणतीही वस्तू नाही, अशी शुद्ध चैतन्य अवस्था — ती सर्वात सूक्ष्म आहे, अगदी सूक्ष्मातली सूक्ष्म. जसं डोंगराजवळून पाहिल्यावर आकाश डोंगरासारखं वाटतं, तशीच ती सूक्ष्मता आहे.
स चिन्मात्रस्वभावत्वाद् देहो ऽहम् इति चेतसि । काकतालीयवद् भातम् आकारं तेन पश्यति
त्याचं मूळ स्वरूप शुद्ध चैतन्य असल्यामुळे, 'मी हे शरीर आहे' अशी कल्पना मनात आली की, ते जणू काही रूप घेतं, जसं कावळा ताडावर बसला म्हणून योगायोगाने काहीतरी अर्थ दिसावा.
स एष ब्राह्मणस् तस्मिन् सर्गादाव् अम्बरोदरे । स्वयं भातस् स्वयम्भूत्वं गतो भात्य् अजरामरः
हेच ब्रह्म, सृष्टीच्या आरंभी, आकाशाच्या गर्भात, आपोआप प्रकट होतं, स्वतःचं अस्तित्व घेतं आणि अजन्मा, अमर असं भासतं.
नास्य देहो न कर्माणि न कर्तृत्वं न वासना । एष शुद्धचिदाकाशो विज्ञानघनम् आततम्
त्याला ना देह आहे, ना कृत्ये, ना कर्तेपणा, ना कुठलेही संस्कार. तो अगदी शुद्ध चैतन्याचा अवकाश आहे, जिकडे तिकडे जागरूकतेने भरलेला.
प्राक्तनं वासनाजालं किञ्चिद् अस्य न विद्यते । केवलं व्योमरूपस्य भारूपस्येव तेजसः
त्याच्यात मागील कुठल्याही संस्कारांचा मागमूसही नाही. तो फक्त अवकाशासारखा आहे, जसा तेजाचा वजनाशी काही संबंध नसतो.
केवलं वेदनामात्राद् एवम् एषो ऽवलोक्यते । वेदनामात्रसंशान्ताव् ईदृशो ऽपि न दृश्यते
तो फक्त शुद्ध जाणिवेच्या अनुभवातूनच जाणवतो; आणि जेव्हा ही शुद्ध जाणीवही शांत होते, तेव्हा असं स्वरूप दिसतच नाही.
तस्माद् यथा चिदाकाशस् तथा तत्प्रतिपत्तयः । कुतः किलात्र पृथ्व्यादेः कीदृशस् सम्भवः कथम्
म्हणून जसं चैतन्याचं आकाश आहे, तशाच त्याच्या जाणिवाही आहेत; मग इथे पृथ्वी वगैरे कशी आणि कुठल्या प्रकारे निर्माण होईल?
एतदाक्रमणे मृत्यो तस्मान् मा यत्नवान् भव । ग्रहीतुं युज्यते व्योम न कदाचन केनचित्
मृत्यू, हे मिळवायचा प्रयत्न करू नकोस, कारण आकाश कधीच कुणाच्या हाती लागत नाही.
ब्रह्मैव कथितो ब्रह्मंस् त्वया मे प्रपितामहः । स्वयम्भूर् अज एकात्मा विज्ञानात्मेति मे मतिः
माझ्या परंपरागत आजोबांनी मला ब्रह्मच सांगितलं आहे, हे ब्रह्मच सर्वत्र आहे, स्वयंभू, अजन्मा, एकात्म, आणि ज्ञानस्वरूप — माझा यावर ठाम विश्वास आहे.
एवम् एतन् मया राम ब्रह्मैष कथितस् तव । विवादम् अकरोन् मृत्युर् यमेनैतत्कृते पुरा
राम, मी तुला हे ब्रह्म सांगितलं. पूर्वी मृत्यूने याच विषयावर यमाशी वाद घातला होता.
मन्वन्तरे सर्वभक्षो यदा मृत्युर् हरन् प्रजाः । बलम् एत्य् अब्जजाक्रान्ताव् आरम्भम् अकरोत् स्वयम्
एका मन्वंतरात, जेव्हा सर्वांना गिळणारा मृत्यू प्रजांचा संहार करत होता, तेव्हा त्याने शक्ती मिळवून कमलातून जन्मलेल्या प्रदेशात स्वतःचा उपक्रम सुरू केला.
तद् एवं धर्मराजेन यमेनाश्व् अनुशासितः । यद् एव क्रियते नित्यं रतिस् तत्रैव जायते
धर्मराज यम यांनी जशी शिकवण दिली, तशी जी गोष्ट नेहमी केली जाते, त्यातच मनाला आनंद मिळतो.
ब्रह्मा किल पराकाशवपुर् आक्रम्यते कथम् । मनोमात्रम् असङ्कल्पः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः
ब्रह्मा, ज्यांचे रूप अगदी व्यापक आकाशासारखे आहे, त्यांना देह कसा मिळतो? ते फक्त मन आहेत, त्यांना कोणताही संकल्प नाही आणि पृथ्वी किंवा इतर तत्त्वांचे रूप नाही.
यश् चिद्व्योमचमत्कारः किलाकाशानुभूतिमान् । स चिद्व्योमैव नो तस्य कारणत्वं न कार्यता
जो चैतन्याच्या आकाशाचा अद्भुत अनुभव घेतो, तोच खरेतर चैतन्यरूप आकाश आहे; त्याच्यासाठी ना कारण असते, ना परिणाम.
आकाशस्फुरदाकारस् सङ्कल्पपुरुषो यथा । पृथ्व्यादिरहितो भाति स्वयम्भूर् भासते तथा
जसा कल्पनेतला पुरुष आकाशात चमकणाऱ्या रूपात दिसतो, तसाच स्वयंभू देखील पृथ्वी वगैरे तत्त्वांशिवाय स्वतःच प्रकाशमान होतो.
न दृश्यम् अस्ति नो द्रष्टा परमात्मनि केवले । स्वयं चित्त्वात् तथाप्य् एष स्वयम्भूर् इति भासते
शुद्ध परात्म्यात ना काही दिसतं, ना कोणी पाहणारं असतं; तरीही, तो स्वतःचं चैतन्य असल्यामुळे, स्वतः उत्पन्न झाल्यासारखा भासतो.
सङ्कल्पमात्रम् एवैतन् मनो ब्रह्मेति कथ्यते । सङ्कल्पाकाशपुरुषो नास्य पृथ्व्यादि विद्यते
हे मन फक्त कल्पनेचं आहे; त्यालाच ब्रह्म म्हणतात. या कल्पनेच्या आकाशातील पुरुषाला पृथ्वी किंवा इतर कोणतेही तत्त्व नाहीत.
यथा चित्रकृदन्तस्स्था निर्देहा भाति पुत्रिका । तथैव भासते ब्रह्मा चिदाकाशाच्छरञ्जनम्
जसं चित्रकाराच्या कुंचल्याच्या टोकावर ठेवलेली बाहुली देह नसली तरी दिसते, तसंच ब्रह्म सुद्धा चैतन्याच्या आकाशावर रंगासारखं चमकतं.
चिद्व्योम केवलम् अनन्तम् अनादिमध्यं ब्रह्मेति भाति निजचित्तवशात् स्वयम्भूः । आकारवान् इव रसाद् इह वस्तुतस् तु वन्ध्यातनूज इव नास्ति तु तस्य देहः
फक्त चैतन्याचं आकाश, अनंत, सुरुवात किंवा मध्य नसलेलं, स्वतःच्या मनाच्या सामर्थ्याने ब्रह्म म्हणून उजळतं; जरी इथे त्याला आकार असावा असं वाटतं, तरी प्रत्यक्षात त्याला देह नाही, जसा वंध्येचा मुलगा नसतो.
एवम् एतन् मनश् शुद्धं पृथ्व्यादिरहितं नभः । मुने ब्रह्मेति कथितं सत्यं पृथ्व्यादिवर्जितम्
मुनिवर, असं आहे की मन शुद्ध असतं, पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांशिवाय, अगदी आकाशासारखं. हेच खरं ब्रह्म मानलं जातं, जे पृथ्वी वगैरे सर्व घटकांपासून मुक्त आहे.
तद् अत्र प्राक्तनी नाम स्मृतिः कस्मान् न कारणम् । यथा मम तथान्यस्य भूतानां चेति मे वद
मग असं असताना, पूर्वजन्माची आठवण इथे कारण का होत नाही? मला जसं आहे, तसंच इतरांना आणि सगळ्या जीवांना आहे का, ते मला सांग.