वाचाम् अतीतविषयां विषयाशादशोज्झिताम् । काम् अप्य् उपगतश् शोभां शरदीव नभस्तलम्
तो शब्दांच्या पलीकडील तेजाला पोहोचतो, विषयांची आस पूर्णपणे सुटलेली असते, जणू शरद ऋतूतील निरभ्र आकाशासारखा.
गम्भीरश् च प्रसन्नश् च गिराव् इव महाह्रदः । परानन्दरसक्षीवो रमते स्वात्मनात्मनि
तो खोल आणि शांत असतो, जसा पर्वतातील मोठा सरोवर असतो, आणि स्वतःच्या अंतर्यामध्ये परमानंदाचा अनुभव घेत राहतो.
यथाभिमतविस्तारो यथाभिमतकर्मकृत् । परमां निर्वृतिं याति मुक्तशास्त्रार्थयन्त्रणः
तो आपल्या इच्छेनुसार विस्तारतो, आपल्या मनाप्रमाणे कर्म करतो, आणि शास्त्रातील बंधनांपासून मुक्त होऊन सर्वोच्च समाधान प्राप्त करतो.
सर्वकर्मफलत्यागी नित्यतृप्तो निराश्रयः । न पुण्येन न पापेन नेतरेणापि लिप्यते
तो सर्व कर्मफळांचा त्याग करतो, नेहमीच तृप्त असतो, कोणत्याही आधारावर अवलंबून राहत नाही, आणि पुण्य, पाप किंवा इतर कशाच्याही स्पर्शाने लागून राहत नाही.
स्फटिकḫ प्रतिबिम्बेन यथा नायाति रञ्जनाम् । तज्ज्ञẖ कर्मफलेनान्तस् तथा नायाति रञ्जनाम्
जसा स्फटिकातल्या प्रतिबिंबामुळे स्फटिकाला रंग येत नाही, तसाच ज्ञानी माणूस कर्माच्या फळांनी आतून रंगत नाही.
हसन् रुदन्न् अपि भृशं देहपूजाविकर्तनैः । दाहाह्लादौ न जानाति प्रतिबिम्बगताव् इव
तो माणूस जोरात हसला किंवा रडला, शरीराची पूजा झाली किंवा त्याला दुखापत झाली, तरीही त्याला जणू काही ते फक्त प्रतिबिंबात घडतंय असं वाटून, सुखदुःखाचा स्पर्श होत नाही.
निस्स्तोत्रो निर्वषट्कारḫ पूज्यपूजाविवर्जितः । संयुक्तश् च वियुक्तश् च सर्वाचारनयक्रमैः
तो कोणत्याही स्तोत्रांशिवाय, मंत्रांशिवाय, पूजा किंवा अपूजा या दोन्हींपासून दूर असतो; सर्व वागणुकीत तो कधी सहभागी, कधी अलिप्त असतो.
तस्मान् नोद्विजते लोको लोकान् नोद्विजते च सः । हर्षामर्षभयक्रोधैर् मुक्तो युक्तश् च दृश्यते
म्हणूनच, जग त्याला अस्वस्थ करत नाही आणि तोही जगाला अस्वस्थ करत नाही; आनंद, राग, भीती किंवा द्वेष यांपासून मुक्त असूनही, तो कधी गुंतलेला तर कधी अलिप्त असं दिसतो.
रागद्वेषोदयारम्भैस् त्यज्यते ऽपि च युज्यते । ईहानीहाविलासेन नाप्यते ऽथ च भुज्यते
आसक्ती आणि द्वेष निर्माण झाले, आणि सोडून दिले, तरी प्रयत्न किंवा न प्रयत्न यांच्या खेळात, तो न काही करतो, न काही भोगतो.
प्रमेये कस्यचिद् अपि नारोहति महाशयः । प्रमेयीक्रियते वापि बालेनाप्य् अदुराशयः
महान आत्मा कोणत्याही जाणण्याच्या गोष्टीत गुंतत नाही; पण ज्याचा हेतू शुद्ध नाही, तो अगदी लहान मुलगाही असला तरी, प्रत्येक गोष्ट जाणण्याचा प्रयत्न करतो.
विधूयानन्तनानात्वं यẖ किलैकतयोदितः । तम् अनाद्यन्तसंवित्तिं को वा तुलयितुं क्षमः
अनेकतेचा संपूर्ण त्याग करून जी एकत्वाची, अनादि-अनंत अशी जाणीव सांगितली आहे, तिला मोजण्याची शक्ती कोणाकडे आहे?
तनुं त्यजति तीर्थे वा श्वपचस्य गृहे ऽपि वा । मा कदाचन वा राजन् वर्तमाने ऽपि वा क्षणे
तो शरीर सोडतो तीर्थस्थळी, किंवा कुण्या अस्पृश्याच्या घरी, किंवा कधीच नाही, किंवा राजन, पुढच्या क्षणीही सोडू शकतो.
ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्तो ऽसौ विगतामयः । वीतशोकजरायासो यत् करोति करोतु तत्
ज्ञान मिळाल्याच्या क्षणी तो माणूस मुक्त होतो, त्याला कोणताही आजार राहत नाही, दुःख, म्हातारपण किंवा थकवा काहीच उरत नाही; तो जे काही करतो, ते करू दे.
अहम्भ्रान्तिर् हि बन्धाय मोक्षो जाते हि तत्क्षये । यथा भवति देहो ऽयं तथा भवतु का क्षतिः
‘मी’ अशी भ्रमाची भावना म्हणजेच बंधन आहे; ती नाहीशी झाली की मुक्ती मिळते. हे शरीर जसं आहे तसं असू दे, त्यात काहीच वाईट नाही.
यत् करोति यद् आदत्ते यत्रोपविशति क्षणम् । यत् पश्यति स्पृशति यत् तस्मै स्पृहयति प्रजा
तो जे काही करतो, जे घेतो, जिथे क्षणभर बसतो, जे काही पाहतो किंवा स्पर्श करतो, त्याच्याकडे लोक आकर्षित होतात.
स पूजनीयस् स स्तुत्यो नमस्कार्यस् स यत्नतः । स महात्माभिवाद्यश् च विभूत्यै विभवैषिणा
तो पूजनीय आहे, त्याची स्तुती करावी, नमस्कार करावा; जो धनसंपत्ती मिळवू इच्छितो त्याने त्याला आदराने वंदन करावे, कारण तो खरा महात्मा आहे.
न यज्ञतीर्थैर् न तपḫप्रदानैर् आसाद्यते तत् परमं पवित्रम् । आसाद्यते क्षीणभवामयानां भक्त्या सताम् आत्मविदां यद् अङ्ग
त्या अत्यंत पवित्र अवस्थेला यज्ञ, तीर्थयात्रा, तप किंवा दान यांमुळे मिळवत नाही. हे केवळ जे लोक संसाराच्या बंधनातून मुक्त झाले आहेत, आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे आणि जे सज्जन आहेत, त्यांच्या भक्तीनेच मिळते, हे मित्रा.
एवम् उक्त्वा स भगवान् मनुस् तूष्णीम् अवस्थितः । इक्ष्वाकुना नृपेन्द्रेण मुदितेनाभिपूजितः
असे सांगून त्या पूज्य मनूंनी शांतपणे मौन धारण केले. राजा इक्ष्वाकूने आनंदाने त्यांचा सन्मान केला.
जगामाकाशम् आविश्य श्रीमान् पैतामहं गृहम् । एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य रामात्मारामतां व्रज
मग ते आकाशातून आपल्या पितामहांच्या तेजस्वी निवासस्थानी गेले. हे राम, ही दृष्टी मनाशी धरून तू आत्म्यातील आनंद मिळव.
एवं स्थिते हे भगवञ् जीवन्मुक्तस्य सन्मतेः । अपूर्वो ऽतिशयẖ को ऽसौ भवत्य् आत्मविदां वर
अशी स्थिती असताना, हे भगवंत, जीवंत मुक्त व्यक्तीच्या या स्थितीत कोणती अद्वितीय श्रेष्ठता असते, हे आत्मज्ञानी श्रेष्ठा, कृपया सांग.
ज्ञस्य कस्मिंश्चिद् एवाङ्ग भवत्य् अतिशये न धीः । नित्यतृप्तḫ प्रशान्तात्मा स आत्मन्य् एव तिष्ठति
ज्याला खरी ओळख आहे, त्याच्यासाठी कुठल्याही गोष्टीत काही विशेष असं काही नसतं, मित्रा. तो नेहमी समाधानी असतो, मन शांत असतं आणि तो स्वतःच्या आत्म्यातच रमतो.
अपूर्वो ऽतिशयẖ को वा साधोर् जगति विद्यते । सर्वे ह्य् अतिशया लोके शतशḫ पूर्वतां गताः
या जगात सज्जन माणसासाठी नवे असं काही विशेष आहे का? कारण जगातली सगळी मोठेपणं, विशेषत्वं शेकडो वेळा आधीच मिळवली गेली आहेत.
धूर्तैस् सिद्धैश् च तज्ज्ञैश् च तथान्यैर् मृगपक्षिभिः । कृतम् आकाशयानादि का तस्य स्याद् अपूर्वता
चुकीचे लोक, सिद्ध पुरुष, त्या क्षेत्रातले जाणकार, अगदी प्राणी आणि पक्षीदेखील हे सगळे पराक्रम फार पूर्वीपासून करत आले आहेत; मग त्यात नवेपण काय राहिलं?
केवलं शान्तसंरम्भं प्रकृतव्यवहारवान् । तज्ज्ञस् सङ्क्षपयन् देहं स्वस्थ आत्मनि तिष्ठति
जो माणूस शांत आहे, कोणतीही घाई नाही, नैसर्गिक वागणूक आहे आणि ज्याने ते सत्य जाणलं आहे, तो देहाकडे फारसं लक्ष न देता, आपल्या आत्म्यातच स्थिर राहतो.
नोत्तमं न च सामान्यं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं ज्ञं विदन्ति जना इमे
हे जाणणारे व्यक्ती श्रेष्ठ, सामान्य, अज्ञानी किंवा विद्वान, नीट वागणारे किंवा वाईट वागणारे असे लोकांना ओळखता येत नाहीत.
लोकाचारगतस्यापि लोकवत् संस्थितस्य च । ब्रह्मन् विदितवेद्यस्य ब्रूहि चिह्नं मनाग् अपि
हे ब्रह्मन्, जो माणूस लोकांप्रमाणेच वागतो आणि जगतो, आणि ज्याला सत्याचं ज्ञान आहे, त्याचं काही वेगळं चिन्ह आहे का, ते सांग.
न किञ्चिद् अप्य् अपूर्वत्वं जनात् तस्याङ्ग लक्ष्यते । यच् च स्याद् अस्य वा चित्रं तद् अन्यत्रापि लक्ष्यते
अशा व्यक्तीत काहीही अनोखं किंवा नवीन असं लोकांना दिसत नाही; आणि त्याच्यात काही विशेष गुण दिसले, तरी ते इतर कुठेही आढळतात.
तत्त्वज्ञस्येह हे राम न लोकालोकनक्षमम् । विद्यते लक्षणं साक्षाद् अणिमाद्य् अपदादि वा
हे राम, या जगात सत्य जाणणाऱ्याला ओळखण्यासारखं असं कोणतंही थेट लक्षण, अगदी अणिमा वगैरे सिद्धीही, दिसत नाही.
व्यवहारी यथैवाज्ञस् तज्ज्ञो लोके तथैव हि । व्यवहारवशप्राप्ते सुखे दुẖखे च तिष्ठति
जसा अज्ञानी माणूस जगात वागतो, तसाच जाणणारा देखील वागतो; सुख आणि दुःख जेव्हा येतात, तेव्हा तो त्यांच्याप्रमाणे राहतो.
एक एव विशेषो ऽत्र स चादृश्यो जनस्थितौ । सति वासति वा देहे यद् अन्तẖक्षीणदुẖखता
इथे फक्त एकच फरक आहे, तो लोकांमध्ये दिसत नाही: शरीर असो वा नसो, आतून दुःखाचा नाश झालेला असतो.