अज्ञानग्रन्थिनिर्भेदो मोक्ष इत्य् उच्यते ऽनघ । न देशो मोक्षनामास्ति न कालो नेतरा स्थितिः
अज्ञानाची गाठ तुटली की त्याला मुक्ती म्हणतात, हे पापरहित. मुक्ती नावाचं कुठेही ठिकाण नाही, तिच्यासाठी कोणताही काळ किंवा दुसरी अवस्था नाही.
अहङ्कृतेर् विमोहस्य क्षयेणेयं विलीयते । प्रकृतिर् भावनानाम्नी मोक्षस् स्याद् एष एव सः
अहंकारातून आलेला भ्रम नाहीसा झाला की, ही निसर्गाची स्थितीही विरघळून जाते. कल्पनांचा अंत म्हणजेच खरी मुक्ती.
एष एव शनैर् देहं गालयित्वोपशाम्यति । विवेको विषये वाचां भवत्य् अभवनिं गतः
हीच विवेकबुद्धी हळूहळू शरीराचा क्षय करून शांत होते; ती शब्दांच्या पलीकडील अवस्थेला पोहोचल्यावर बोलणेही थांबते.
यथाभूतम् इदं ज्ञात्वा जागतं वस्तुविभ्रमम् । भावयित्वा यथाज्ञानं ज्ञस् तिष्ठति यथासुखम्
हे जग खरं काय आहे हे ओळखून, त्यातील गोंधळ समजून, प्रत्येकजण आपल्या समजुतीनुसार विचार करतो आणि जाणणारा मनासारखा स्थिर राहतो.
प्रशान्तशास्त्रार्थविचारचापलो निवृत्तनानारसकाव्यकौतुकः । निरस्तनिश्शेषविकल्पविप्लवस् समस् सुखं तिष्ठसि शाश्वतात्मकः
शास्त्रार्थाचा अस्वस्थपणा शांत झाल्यावर, काव्यातील विविध रसांची उत्सुकता निवळल्यावर, सर्व विचारांचे गोंधळ पूर्णपणे मिटल्यावर, तू समतेत, आनंदात आणि शाश्वत स्वरूपात स्थिर राहतोस.
आत्मारामो वीतशोको नित्यम् अन्तर्मुखस् सुखी । कुर्वन्न् अपि च कर्माणि तिष्ठत्य् अपगतभ्रमम्
स्वतःमध्ये रमणारा, शोकमुक्त, नेहमी अंतरमुख आणि सुखी, कर्तव्य करत असतानाही तो भ्रमरहित राहतो.
अन्तश्शीतलया नित्यम् अनाकुलतया तथा । सोम्यरूपतया पूर्णश् शशाङ्क इव शोभते
जो नेहमी आतून शांत, कुठलाही गोंधळ नसलेला, सौम्य स्वभावाचा आणि पूर्ण आहे, तो पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी दिसतो.
समश् शान्तमना मौनी क्षीणवादविचारणः । कचत्य् आत्मनि चित्तत्त्वे दग्धेन्धन इवानलः
जो मनाने सम, शांत, मौन आणि वादविवादांची चौकशी संपवलेला आहे, तो जणू सर्व इंधन जळून गेलेल्या अग्निप्रमाणे, स्वतःच्या चैतन्यात स्थिर असतो.
येन केनचिद् आच्छन्नो येन केनचिद् आशितः । यत्र क्वचन शायी च सम्राड् इव विराजते
कोणत्याही वस्त्राने झाकलेला, जे मिळेल त्याने पोसलेला, कुठेही झोपणारा, तो सम्राटासारखा तेजस्वी दिसतो.
वर्णधर्माश्रमाचारशास्त्रमन्त्रामयोज्झितः । निर्गच्छति जगज्जालात् पञ्जराद् इव केसरी
जात, कर्तव्य, आश्रम, आचार, शास्त्र किंवा मंत्र यांपासून मोकळा झाल्यावर, तो सिंह जसा पिंजऱ्यातून बाहेर पडतो तसा या जगाच्या जाळ्यातून सुटतो.
वाचाम् अतीतविषयां विषयाशादशोज्झिताम् । काम् अप्य् उपगतश् शोभां शरदीव नभस्तलम्
तो शब्दांच्या पलीकडील तेजाला पोहोचतो, विषयांची आस पूर्णपणे सुटलेली असते, जणू शरद ऋतूतील निरभ्र आकाशासारखा.
गम्भीरश् च प्रसन्नश् च गिराव् इव महाह्रदः । परानन्दरसक्षीवो रमते स्वात्मनात्मनि
तो खोल आणि शांत असतो, जसा पर्वतातील मोठा सरोवर असतो, आणि स्वतःच्या अंतर्यामध्ये परमानंदाचा अनुभव घेत राहतो.
यथाभिमतविस्तारो यथाभिमतकर्मकृत् । परमां निर्वृतिं याति मुक्तशास्त्रार्थयन्त्रणः
तो आपल्या इच्छेनुसार विस्तारतो, आपल्या मनाप्रमाणे कर्म करतो, आणि शास्त्रातील बंधनांपासून मुक्त होऊन सर्वोच्च समाधान प्राप्त करतो.
सर्वकर्मफलत्यागी नित्यतृप्तो निराश्रयः । न पुण्येन न पापेन नेतरेणापि लिप्यते
तो सर्व कर्मफळांचा त्याग करतो, नेहमीच तृप्त असतो, कोणत्याही आधारावर अवलंबून राहत नाही, आणि पुण्य, पाप किंवा इतर कशाच्याही स्पर्शाने लागून राहत नाही.
स्फटिकḫ प्रतिबिम्बेन यथा नायाति रञ्जनाम् । तज्ज्ञẖ कर्मफलेनान्तस् तथा नायाति रञ्जनाम्
जसा स्फटिकातल्या प्रतिबिंबामुळे स्फटिकाला रंग येत नाही, तसाच ज्ञानी माणूस कर्माच्या फळांनी आतून रंगत नाही.
हसन् रुदन्न् अपि भृशं देहपूजाविकर्तनैः । दाहाह्लादौ न जानाति प्रतिबिम्बगताव् इव
तो माणूस जोरात हसला किंवा रडला, शरीराची पूजा झाली किंवा त्याला दुखापत झाली, तरीही त्याला जणू काही ते फक्त प्रतिबिंबात घडतंय असं वाटून, सुखदुःखाचा स्पर्श होत नाही.
निस्स्तोत्रो निर्वषट्कारḫ पूज्यपूजाविवर्जितः । संयुक्तश् च वियुक्तश् च सर्वाचारनयक्रमैः
तो कोणत्याही स्तोत्रांशिवाय, मंत्रांशिवाय, पूजा किंवा अपूजा या दोन्हींपासून दूर असतो; सर्व वागणुकीत तो कधी सहभागी, कधी अलिप्त असतो.
तस्मान् नोद्विजते लोको लोकान् नोद्विजते च सः । हर्षामर्षभयक्रोधैर् मुक्तो युक्तश् च दृश्यते
म्हणूनच, जग त्याला अस्वस्थ करत नाही आणि तोही जगाला अस्वस्थ करत नाही; आनंद, राग, भीती किंवा द्वेष यांपासून मुक्त असूनही, तो कधी गुंतलेला तर कधी अलिप्त असं दिसतो.
रागद्वेषोदयारम्भैस् त्यज्यते ऽपि च युज्यते । ईहानीहाविलासेन नाप्यते ऽथ च भुज्यते
आसक्ती आणि द्वेष निर्माण झाले, आणि सोडून दिले, तरी प्रयत्न किंवा न प्रयत्न यांच्या खेळात, तो न काही करतो, न काही भोगतो.
प्रमेये कस्यचिद् अपि नारोहति महाशयः । प्रमेयीक्रियते वापि बालेनाप्य् अदुराशयः
महान आत्मा कोणत्याही जाणण्याच्या गोष्टीत गुंतत नाही; पण ज्याचा हेतू शुद्ध नाही, तो अगदी लहान मुलगाही असला तरी, प्रत्येक गोष्ट जाणण्याचा प्रयत्न करतो.
विधूयानन्तनानात्वं यẖ किलैकतयोदितः । तम् अनाद्यन्तसंवित्तिं को वा तुलयितुं क्षमः
अनेकतेचा संपूर्ण त्याग करून जी एकत्वाची, अनादि-अनंत अशी जाणीव सांगितली आहे, तिला मोजण्याची शक्ती कोणाकडे आहे?
तनुं त्यजति तीर्थे वा श्वपचस्य गृहे ऽपि वा । मा कदाचन वा राजन् वर्तमाने ऽपि वा क्षणे
तो शरीर सोडतो तीर्थस्थळी, किंवा कुण्या अस्पृश्याच्या घरी, किंवा कधीच नाही, किंवा राजन, पुढच्या क्षणीही सोडू शकतो.
ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्तो ऽसौ विगतामयः । वीतशोकजरायासो यत् करोति करोतु तत्
ज्ञान मिळाल्याच्या क्षणी तो माणूस मुक्त होतो, त्याला कोणताही आजार राहत नाही, दुःख, म्हातारपण किंवा थकवा काहीच उरत नाही; तो जे काही करतो, ते करू दे.
अहम्भ्रान्तिर् हि बन्धाय मोक्षो जाते हि तत्क्षये । यथा भवति देहो ऽयं तथा भवतु का क्षतिः
‘मी’ अशी भ्रमाची भावना म्हणजेच बंधन आहे; ती नाहीशी झाली की मुक्ती मिळते. हे शरीर जसं आहे तसं असू दे, त्यात काहीच वाईट नाही.
यत् करोति यद् आदत्ते यत्रोपविशति क्षणम् । यत् पश्यति स्पृशति यत् तस्मै स्पृहयति प्रजा
तो जे काही करतो, जे घेतो, जिथे क्षणभर बसतो, जे काही पाहतो किंवा स्पर्श करतो, त्याच्याकडे लोक आकर्षित होतात.
स पूजनीयस् स स्तुत्यो नमस्कार्यस् स यत्नतः । स महात्माभिवाद्यश् च विभूत्यै विभवैषिणा
तो पूजनीय आहे, त्याची स्तुती करावी, नमस्कार करावा; जो धनसंपत्ती मिळवू इच्छितो त्याने त्याला आदराने वंदन करावे, कारण तो खरा महात्मा आहे.
न यज्ञतीर्थैर् न तपḫप्रदानैर् आसाद्यते तत् परमं पवित्रम् । आसाद्यते क्षीणभवामयानां भक्त्या सताम् आत्मविदां यद् अङ्ग
त्या अत्यंत पवित्र अवस्थेला यज्ञ, तीर्थयात्रा, तप किंवा दान यांमुळे मिळवत नाही. हे केवळ जे लोक संसाराच्या बंधनातून मुक्त झाले आहेत, आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे आणि जे सज्जन आहेत, त्यांच्या भक्तीनेच मिळते, हे मित्रा.
एवम् उक्त्वा स भगवान् मनुस् तूष्णीम् अवस्थितः । इक्ष्वाकुना नृपेन्द्रेण मुदितेनाभिपूजितः
असे सांगून त्या पूज्य मनूंनी शांतपणे मौन धारण केले. राजा इक्ष्वाकूने आनंदाने त्यांचा सन्मान केला.
जगामाकाशम् आविश्य श्रीमान् पैतामहं गृहम् । एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य रामात्मारामतां व्रज
मग ते आकाशातून आपल्या पितामहांच्या तेजस्वी निवासस्थानी गेले. हे राम, ही दृष्टी मनाशी धरून तू आत्म्यातील आनंद मिळव.
एवं स्थिते हे भगवञ् जीवन्मुक्तस्य सन्मतेः । अपूर्वो ऽतिशयẖ को ऽसौ भवत्य् आत्मविदां वर
अशी स्थिती असताना, हे भगवंत, जीवंत मुक्त व्यक्तीच्या या स्थितीत कोणती अद्वितीय श्रेष्ठता असते, हे आत्मज्ञानी श्रेष्ठा, कृपया सांग.