तथाम्बरत्वात् कुड्यत्वे स्थिते चिद्व्योम्नि शोचनम् । न युक्तं व्योमसंविद् वै मृता सत्य् एव धीमतः
तसंच, आकाशाचं भिंतीत रूप दिसलं आणि भिंत मोडली, तरी शोक करणं योग्य नाही. कारण ज्ञानी माणसाला भिंत गेल्यावरही आकाशाची जाणीव तशीच राहते.
देहसंवित् खसंवित्त्वं खसंविद् देहसंविदम् । यदि गच्छति तद् धर्षविषादानां क आगमः
शरीराची जाणीव आकाशासारखी झाली किंवा आकाशाची जाणीव शरीरासारखी झाली, तरी निर्भय माणसाला यात काहीही कमी-अधिक वाटत नाही.
प्रत्यक्चेतनम् आभासस् संविद् अस्तीति निश्चये । भावानां सविकाराणां भ्रान्तिजानाम् अभावनात्
जेव्हा आपल्या अंतरात्म्याचीच खरी जाणीव आणि भास आहे, हे नक्की समजते, तेव्हा भ्रमातून निर्माण झालेले, बदलणारे सर्व पदार्थ खरे अस्तित्वात नाहीत असेच ठरते.
बलेन स्वचमत्कृत्या नूनं नीते चिरोदयम् । निर्वासनत्वे हृदये कुतो जीवस्य संसृतिः
आपल्या स्वतःच्या आश्चर्याच्या सामर्थ्याने, मन पूर्णपणे रिकामे व शांत झाले, तर त्या जीवाला जन्ममरणाचा फेर कसा राहील?
स्वसंविन्मात्रवैचित्र्यं साध्ये संसृतिसङ्क्षये । जन्तूनां चित्रम् अत्यन्तं यत् संरम्भ उपस्थितः
जेव्हा आपल्या स्वतःच्या जाणीवेतील विविधता संपते आणि जन्ममरणाचा फेरही नाहीसा होतो, तेव्हा पूर्वी ज्या जीवांची विलक्षण लीला दिसत होती, तीच उरते.
संविन्मात्रोपशमनं जीवो यẖ कुरुते बलात् । जडत्वम् अव्रजन् स्वच्छस् स तीर्णो भवसागरम्
जो मनुष्य आपल्या सामर्थ्याने शुद्ध जाणीवेतील बदल थांबवतो, पण मूढपणात न पडता स्वच्छ राहतो, तोच या संसारसागरातून पार पडतो.
संविच्चापलजेयं वस् संसृतिर् भवबन्धनी । शमं तत्प्रशमाद् एति तस्मात् तत्प्रशमं कुरु
ही जी चंचल चेतना आहे, तीच संसाराचा आणि जन्ममरणाच्या ओढ्याचा मुख्य कारण आहे. जेव्हा ही शांत होते, तेव्हा मनाला खरी शांतता मिळते. म्हणून, हे मन शांत करण्याचा प्रयत्न कर.
यैव संविच् छमं याति सैव बुद्धिर् विलीयते । यैव प्रालेयकणिका सैव तापे विलीयते
ज्या वेळी ही चेतना शांत होते, त्याच वेळी बुद्धीही विरघळते; जशी हिमकण उन्हात विरघळते, तशीच ही बुद्धीही शांततेत नाहीशी होते.
न म्रिये न च जीवामि नाहं सन् नाप्य् असन् न खम् । अहं नकिञ्चिच् चिद् इति मत्वा जीवो न शोचति
मी ना मरतो, ना जगतो; मी अस्तित्वातही नाही, आणि नाहीसुद्धा नाही, मी आकाशही नाही. 'मी फक्त शुद्ध चेतना आहे' असे जेव्हा समजते, तेव्हा जीवाला काहीच दुःख राहत नाही.
अलेपको ऽहम् अजरो नीरागश् शान्तवासनः । निर्मलो ऽस्मि चिदाकाशम् इति मत्वा न शोचति
मी कुठल्याही गोष्टीला लागून राहत नाही, मला वय नाही, मला आसक्ती नाही, माझ्या इच्छा शांत झाल्या आहेत; मी पूर्णपणे निर्मळ आहे, आणि माझे स्वरूप म्हणजे शुद्ध चेतना आहे—हे जेव्हा उमगते, तेव्हा मनाला कुठलेही दुःख राहत नाही.
अहम् अन्तादिरहितश् शुद्धो बुद्धो ऽजरामरः । शान्तस् समसमाभास इति मत्वा न शोचति
मी अनादि, अनंत, शुद्ध, जागृत, न कधीही वृद्ध होणारा, अमर, शांत आणि सर्वत्र सारखा आहे — हे जेव्हा उमगतं, तेव्हा दुःख उरत नाही.
जगत्सर्वपदार्थानां चिद्दीपो ऽहं प्रकाशनम् । के ते मे जन्ममरणे इति मत्वा न शोचति
मी चैतन्याचा प्रकाश आहे, जगातील सर्व वस्तूंना उजळवणारा आहे; 'माझ्यासाठी जन्म आणि मृत्यू म्हणजे काय?' हे जेव्हा उमगतं, तेव्हा दुःख राहत नाही.
तृणे ऽग्नाव् अम्बरे भानौ नरनागामरेषु च । यच् चिद् अस्मि तद् एवेति मत्वा क इव शोचति
गवतामध्ये, अग्नीत, आकाशात, सूर्यामध्ये, माणसांत, हत्तींत आणि देवांमध्ये — 'मी असलेलं चैतन्य सर्वत्र तेच आहे' हे जेव्हा उमगतं, तेव्हा कोण दुःखी राहील?
तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्तान् मे व्यापको महिमा चितः । अस्यानन्तविलासस्य ज्ञात्वेति क इव क्षयी
माझं चैतन्य सर्व दिशांना, वर, खाली व्यापून आहे — या अनंत लीलेचं सामर्थ्य जेव्हा उमगतं, तेव्हा कोण कमी होतो?
उपशान्तमहातापां परां निष्ठाम् अहं गतः । अथ को ऽयम् अहं नाम मिथ्यैव प्रत्ययोदितः
मी अत्यंत शांत, महान समाधानाच्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचलो आहे. मग हे 'मी' म्हणजे काय, जे फक्त चुकीच्या कल्पनेतून निर्माण झालं आहे?
अजेनात्मा किल ज्ञातो यद् अहं बुद्ध ईश्वरः । आत्मनात्मनि विश्रान्तं जलेनेव जलार्णवे
अजन्म्याने आत्मा ओळखला जातो, मी जागृत परमेश्वर आहे असं म्हटलं जातं; आत्मा स्वतःमध्येच विसावतो, जसं पाण्याचं पाण्यात विलीन होणं.
ब्रह्म ब्रह्मैव सम्पन्नम् अक्षोभं समतां गतम् । जलम् ऊर्मिवपुस् त्यक्त्वा स्वं सोम्यत्वम् इवागतम्
ब्रह्म हे ब्रह्मच झालं आहे, स्थिर, समतेत स्थिरावलेलं; जसं लाटेचं रूप सोडून पाणी आपलं मूळ शांत स्वरूप प्राप्त करतं.
निरहङ्काररूपो ऽस्मि गलितो ऽस्म्य् अस्मि शाश्वतः । अन्तश्शीतो ऽस्मि शाम्यामि मृगतृष्णेव प्रावृषि
मी अहंकाररहित स्वरूपाचा आहे, मी विरघळलो आहे, मी शाश्वत आहे; आतून गारठलेला, मी शांत झालो आहे, जसं मृगजळ पावसाळ्यात नाहीसं होतं.
निर्वृतो ऽस्मि चिरायैव जातो ऽस्म्य् अजवपुर् महान् । इति जानन् भृशं जीवो बद्धो ऽपि न निबध्यते
मी फार पूर्वीपासून मुक्त आहे, मी अजन्म्याचा महान रूप आहे, हे जेव्हा जीव जाणतो, तेव्हा जरी तो बांधलेला असला तरी खरोखर बांधला जात नाही.
न मे बन्धो न मे मोक्षो नाहम् अस्मि न चेतरत् । यथाभूतार्थदर्शित्वाद् इति पश्यन् न शोचति
माझ्यासाठी ना बंधन आहे, ना मुक्ती; मी नाही आणि दुसरं काहीही नाही. वस्तू जशा आहेत तशा पाहिल्यावर, माणूस दुःखी होत नाही.
कुर्वतो ऽपि न बन्धाय कर्म तत्त्वविदो भवेत् । भुञ्जानो ऽपि विषं तज्ज्ञो न विनश्यति कर्हिचित्
जो सत्य जाणतो, त्याला कर्म करत असतानाही कर्म बांधत नाही; जसा विषाचं ज्ञान असलेला मनुष्य विष घेत असतानाही नष्ट होत नाही.
प्राक्शरीरकृतं कर्म मूलकाषेण दह्यते । वर्तमानावबोधेन शुष्कं तृणम् इवाग्निना
शरीर येण्यापूर्वी केलेली कर्मे त्यांच्या मूळाचा नाश झाल्यामुळे जळून जातात; सध्याच्या जागृतीमुळे ती कोरड्या गवतासारखी आगीत सुकून जातात.
बद्धवासनम् अर्थो यस् सेव्यते सुखयत्य् असौ । ददाति च फलानीति स्वयम् एवानुभूयते
ज्याच्याशी मन घट्टपणे जोडलेलं असतं आणि ज्याचा आपण पाठपुरावा करतो, तोच विषय आपल्याला आनंद देतो आणि त्याच्यापासून फळ मिळतं असं अनुभवायला येतं.
यत् सुखाय तद् एवाशु वस्तु दुẖखाय नाशतः । अविनाभाविनिष्ठत्वं प्रसिद्धं सुखदुẖखयोः
जे काही सुख देतं, तेच नष्ट झाल्यावर लगेच दुःख देतं; सुख आणि दुःख यांचं एकमेकांशिवाय राहू न शकणं सर्वांना माहीत आहे.
तनुवासनम् अर्थो यस् सेव्यते वा विवासनम् । नासौ सुखाय नैवातो नाशात् कालेन दुẖखदः
ज्या गोष्टीकडे फारसं मन लागत नाही किंवा अगदीच उदासीनपणे पाहिलं जातं, ती गोष्ट आनंद देत नाही आणि ती काळानुसार नाहीशी झाली तरी दुःखही देत नाही.
निर्वासनतया स्पन्दं कुर्वतो ऽसुप्तबालवत् । कर्मणो योगिनस् तेन ते न कर्मफलान्विताः
ज्याच्याकडे कुठलंच वासना नाही, तो योगी जसा लहान मुलासारखा निष्कपटपणे वागत असतो, त्याच्या कृतींना फळाची बाधा लागत नाही.
क्षीणवासनया बुद्ध्या कर्म यत् क्रियते ऽनघ । तद् भृष्टबीजवद् भूयो नाङ्कुरं प्रविमुञ्चति
हे पापरहित, ज्या वेळी मनातील इच्छा संपलेल्या बुद्धीने एखादे कर्म केले जाते, ते भाजलेल्या बीसारखे असते आणि पुन्हा अंकुरत नाही.
देहेन्द्रियादिना कर्म करणौघेन कल्प्यते । एकẖ कर्तात्र भोक्ता वा क इवाङ्गोपपद्यते
शरीर, इंद्रिये आणि इतर साधनांनी कर्म घडते; पण यात एकटा करणारा किंवा भोगणारा कोण म्हणता येईल, जसे शरीराच्या अवयवांमध्ये?
अन्यḫ पश्यति भुङ्क्ते ऽन्यḫ परो ऽप्य् अनुभवत्य् अणुः । अन्यस्य सुखदुẖखादि कस्यैकस्यात्र कर्तृता
कोणी एक पाहतो, दुसरा भोगतो, आणि तिसरा सूक्ष्म आत्मा अनुभवतो; मग सुखदुःख वगैरे गोष्टींचे कर्तृत्व एकट्याचे कसे म्हणावे?
आत्मा कर्ताप्य् अकर्तायम् औदासीन्येन संस्थितः । प्रतिबिम्बेष्व् इवादर्शो मनष्षष्ठेन्द्रियातिगः
आत्मा कधी कर्ता, कधी अकर्ता असून, तो उदासीनपणे स्थित असतो; तो मन आणि सहा इंद्रियांना ओलांडून, आरशात प्रतिबिंब दिसावे तसा असतो.