अण्डं तत् पाद्मजं भूत्वा सम्पन्ने पश्य रोदसी । तत्र त्व् अवयवाभासं मेर्वादीदं महत् स्थितम्
कमळावर बसलेल्या ब्रह्मदेवापासून जन्मलेलं ते विश्वाचं अंडं पूर्ण झाल्यावर, त्यातल्या आकाशाचं रूप पहा. त्या अंड्याच्या आत मेरू पर्वतापासून पुढे असलेलं हे सगळं विश्व त्याचे अवयव म्हणून दिसतं.
जगत्तयेति ब्रह्मैव परिपूर्णं विलोक्यते । स्पन्दैर् भावविकाराद्यैस् सविकारम् इव स्थितम्
ही तीन जगं म्हणजे पूर्णपणे ब्रह्मच आहे, असं दिसतं. अस्तित्वात येणाऱ्या हालचालींमुळे आणि बदलांमुळे ते जणू काही रूप बदलल्यासारखं भासतं.
एकैवानेकरूपेव देशकालान्तरे यथा । सरित् तथैव वल्लीत्वे स्थिता स्वस्थैव बीजता
जसं एकच नदी वेगवेगळ्या ठिकाणी आणि वेगवेगळ्या काळात अनेक रूपांत दिसते, तसंच बीज स्वतःच्या मूळ अवस्थेत शांत असतं, जरी ते वेल झालं तरीही.
पालीवतानि तिष्ठन्ति यथा कुम्भस्य कोटरे । तथापारस्य चिद्व्योम्नो जगन्त्य् अन्तस् स्थितानि हि
जसं मडक्याच्या पोकळीत जागा राहते, तसंच या असीम चैतन्याच्या आकाशात सर्व जगं आतमध्ये वास करतात.
चिद्ब्रह्मकोटरगता इमास् सर्गपरम्पराः । स्फुरन्ति परिणामिन्यो जलकोशे यथोर्मयः
चैतन्यरूप ब्रह्माच्या गर्भात या सृष्टींच्या मालिका लाटा पाण्यात उमटाव्यात तशा उमटतात आणि बदलत राहतात.
यथा पतन्त्या तमसि दृष्ट्या किम् अपि दृश्यते । तथा जगद् अहं चेति चितासत् प्रतिभासते
जसं अंधारात पडताना काहीसं दिसतं, तसं हे जग आणि 'मी' असं जे दिसतं, ते फक्त चैतन्यातील प्रतिबिंब आहे, खरं नाही.
यथा दृष्ट्या तमस्य् अन्धे चक्रकाद्य् अपि दृश्यते । तथादिसर्गे ऽयम् अहम् इत्य् असत्यं चितोह्यते
जसं अंधारात अंध माणसालाही डोळ्यांसमोर वर्तुळं दिसतात, तसं सृष्टीच्या आरंभी 'मी आहे' ही कल्पना चैतन्यात खोटीच उमटते.
चिद्घनस्य महाशक्तेर् यद् एव प्रतिभासनम् । तत् प्रकृत्यादिनामेह न सन् नासन्न् अतच् च तत्
चैतन्याच्या महान शक्तीत जे काही दिसतं, ते 'प्रकृती' वगैरे नावांनी ओळखलं जातं, पण ते खरंही नाही, खोटंही नाही, आणि वेगळंही नाही.
बृंहिता भरिताकारा सत्तैका पारमात्मिकी । आभासैḫ प्रस्फुरत्य् एवम् अब्धिर् ऊर्म्यादिभिर् यथा
एकच परमसत्य, विशाल आणि सर्वत्र पसरलेलं, आपल्या विविध रूपांतून प्रकट होतं, जसं समुद्र आपल्या लाटा आणि इतर स्वरूपांतून दिसून येतो.
चिदाकाशमयं सर्वं जगद् इत्य् एव भावयन् । यस् तिष्ठत्य् उपशान्तेच्छं स ब्रह्मकवचस् सुखी
जो माणूस असं ध्यान करतो की हे संपूर्ण जग चैतन्याच्या आकाशातून बनलेलं आहे आणि ज्याच्या इच्छा शांत झाल्या आहेत, तो ब्रह्मरूपी कवचानं सुरक्षित राहतो आणि खरा आनंदी असतो.
अहमर्थविमुक्तेन भावेनाभावरूपिणा । सर्वं शून्यं निरालम्बं चिच्छान्तम् इति भावयेत्
‘मी’पणाचा अभाव असलेल्या आणि अस्तित्वहीनतेच्या भावनेनं, प्रत्येक गोष्ट रिकामी, आधाररहित आणि चैतन्य शांत आहे असं ध्यान करावं.
इदं रम्यम् इदं नेति बीजं ते दुẖखसन्ततेः । तस्मिन् साम्याग्निना दग्धे दुẖखस्यावसरẖ कुतः
‘हे सुखद आहे, हे नाही’ असा विचारच तुझ्या दुःखाच्या प्रवाहाचं मूळ आहे; तो विचार समत्वाच्या अग्नीनं जळून गेला की दुःखाला जागाच उरत नाही.
राजन् भावनमात्रेण रम्यारम्यविभागिता । पौरुषातिशयेनान्तस् स्वेनैवाशु विलीयते
राजा, सुखदुःखाची विभागणी ही केवळ कल्पनेमुळेच वाटते; परंतु आपल्या आतल्या सामर्थ्याने ती लगेचच नाहीशी होते.
अभावनेन भावानां कर्तित्वा कर्मकाननम् । परं समेत्य राजेन्द्र विशोकतर आस्स्व भोः
राजेन्द्र, आपण कर्माचा कर्तेपणा मनात आणला नाही, तर कर्मरूपी अरण्य ओलांडता येते; सर्वोच्च स्थिती मिळवून, दुःखरहित अवस्थेत राहा.
भरितभुवनाभोगो भूत्वा विभागबहिष्कृतो गलितकलनोल्लासोल्लासी विकासविलासवान् । नवनवम् अजो वृद्धो ऽत्यन्तं चिराय निरामयस् समसमसितस्वच्छाभोगो भवाभयचिद्वपुः
संपूर्ण जगाचा अनुभव स्वतःत सामावून, सर्व विभागणांपासून दूर, सर्व विचार व हर्ष शमलेला, नेहमी नवीन, अजन्मा, प्राचीन, पूर्णपणे निरोगी, समदृष्टि असलेला, निर्मळ, आणि जन्ममरणाच्या भीतीपासून मुक्त अशा चैतन्यस्वरूपाने भरलेला असा तो आहे.
यथावर्ता जलभरे प्रतिबिम्बानि वा मणौ । यथेन्द्रियेषु विषया यथालोकश् च तेजसि
जसे पाण्यात वावटळी निर्माण होतात, मणीमध्ये प्रतिबिंब दिसते, इंद्रियांमध्ये विषय प्रकटतात, आणि तेजात प्रकाश असतो,
यथा तृणानि वा वायौ दुर्लक्ष्यस्पन्दरूपिणि । त्रिजगन्ति स्फुरन्त्य् एवं दुर्लक्ष्ये ऽनुभवात्मनि
जसा वारा अगदी हलका आणि दिसायला कठीण असतो, तशा त्या वार्यात गवताची पाती हलताना दिसतात; तसंच, अनुभवाच्या मूळ स्वरूपात, जे स्वतःच ओळखायला कठीण आहे, तिन्ही जगं हलताना भासतात.
यथा द्रवादयो ऽम्ब्वादौ तापे वा त्रसरेणवः । सन्निवेशाḫ पदार्थाङ्गे सर्गौघाश् चिद्घने तथा
जसं पाणी किंवा उष्णतेत वेगवेगळ्या द्रव्यांचा आणि धुळीच्या कणांचा समावेश असतो, तसंच सर्व सृष्टीतील वस्तू जणू चेतनेच्या महासागरात एकत्रितपणे सामावलेल्या असतात.
तदात्मका अतद्रूपास् तत्स्थास् तत्सत्तया स्थिताः । अनन्ते नाशिनस् सर्गा बुद्बुदा जलधाव् इव
त्या सर्व वस्तूंचं मूळ त्याच्यात आहे, पण त्याचा थेट आकार नाही; त्या त्याच्यामध्येच राहतात आणि त्याच्या अस्तित्वावर टिकून असतात. अनंत चेतनेमध्ये नाश पावणाऱ्या सृष्टी जणू समुद्रातल्या फुग्यांसारख्या आहेत.
कृष्णे कृष्णस् सिते शुक्लो रक्ते रक्तो यथा मणिः । वर्णे निर्वासनाच्छत्वान् न त्व् असाव् एति रञ्जनाम्
जसा एखादा मणी काळ्या रंगात काळा, पांढऱ्या रंगात पांढरा, आणि लाल रंगात लाल दिसतो, पण त्याचं मूळ रंगरूप शुद्ध आणि निराळं असतं, त्यामुळे तो खरा त्या रंगात रंगत नाही; तसंच—
मूढे मूढो हते भग्नो हृष्टे हृष्टस् तथेश्वरः । चित्ते निर्वासनाच्छत्वान् न त्व् असाव् एति रञ्जनाम्
मूढांमध्ये परमेश्वर मूढासारखा दिसतो, हरलेल्यांमध्ये हरलेला वाटतो, आनंदी लोकांमध्ये तोही आनंदी भासतो; पण त्याच्या चित्तात कोणत्याही वासनांचा ठसा नसल्यामुळे, तो खऱ्या अर्थाने कधीच प्रभावित होत नाही.
वासनातो जगज्जन्म सा च सङ्केतमात्रकम् । इदं ममेति मिथ्यैव भावनं तत् परित्यज
हे जग वासनांमुळे जन्माला येतं, आणि त्या फक्त एक समजूत आहेत. 'हे माझं आहे' अशी भावना खरी नाही — ती पूर्णपणे सोडून दे.
रजोधूमान्ध्यतेजोऽभ्रैर् यथाकाशो न लिप्यते । तथा प्रकृतिसङ्कल्पैश् चित्सारं खम् अलेपकम्
जसं आकाश धूर, धूळ, अंधार किंवा ढग यांच्यामुळे मळत नाही, तसंच चैतन्याचं खरे स्वरूप, आकाशासारखं, निसर्गाच्या कल्पना किंवा संकल्पांनी कधीच लागलेलं राहत नाही.
यथा भूमिगता भासो रविर् एवाङ्ग नेतरत् । तथा चिद् एव सङ्कल्पास् तन्मयत्वेन नेतरत्
जसं पृथ्वीवर दिसणारं तेज फक्त सूर्याचंच असतं, दुसरं काहीच नसतं, तसंच सर्व संकल्पांमधून फक्त चैतन्यच खरं आहे, बाकी काही वेगळं नाही.
परम् अव्यपदेश्यात्मा निस्स्पन्दḫ पवनो यथा । स्ववेदनात्मनस् स्पन्दाद् आत्मनैवोपलभ्यते
परम, वर्णन करता न येणारा आत्मा अगदी शांत व स्थिर असतो, जसा वारा थांबला की हलत नाही. पण स्वतःच्या जाणीवेच्या लहरींमुळे तो आत्मा स्वतःलाच जाणवतो.
असद् वेद्यं वेद्यम् इव चिद्रूपत्वाच् चिनोति यत् । चिन्नामयोग्यता सास्य सेयं संसृतिर् उत्थिता
जे खरे नाही, ते जणू काही जाणता येईल असे भासतं, कारण चैतन्याचं स्वरूप असं आहे. चैतन्याला जे जाणता येतं, हीच संसाराची सुरुवात आहे.
यथा स्फुरत् प्रसन्नाम्बु नान्यत् सलिलमात्रतः । तथा ब्रह्म चिदच्छात्म नेतरद् ब्रह्ममात्रतः
जसं निर्मळ पाणी चमकतं, तरी ते फक्त पाणीच असतं; तसंच, ज्याचं स्वरूप शुद्ध चैतन्य आहे असं ब्रह्म, ते फक्त ब्रह्मच असतं, दुसरं काहीच नाही.
परम् अव्यपदेश्यात्म यास्य तु व्यपदेश्यता । सैषा चिन् नाम सैवेह द्रष्टृदृश्यपदं गता
जिथे हा परम, वर्णन करता न येणारा आत्मा वर्णन करता येतो, तिथे त्याला 'चैतन्य' असं म्हणतात, आणि इथे तो पाहणारा आणि पाहिलं जाणारं असं रूप घेतो.
नोदय्य् अप्य् उदितं स्पन्दाद् आवर्तादि यथाम्भसः । तथानुदय्य् अप्य् उदितम् इव वित्त्वात् परे जगत्
जसं पाण्यात आधी नव्हता तरी एक हलकं हालचालीमुळे भोवरा तयार होतो, तसं परमात्म्यात आधी नव्हतं तरी ज्ञानामुळे जग दिसतं.
ब्रह्म नव्यपदेश्यात्म निस्स्पन्दḫ पवनो यथा । चिच्छब्दार्थात्मता यात्र तद् अहन्तादिमज् जगत्
ब्रह्म हे वर्णन करता येणारं नाही, ते स्थिर आहे, जसं शांत वारा असतो. जिथे 'चैतन्य' या शब्दाचा अर्थ आहे, तिथेच 'मी'पणासारखं जग उगवतं.