स्पन्दप्रभां चिदादित्यḫ प्रसार्यालोककारिणीम् । जगद्दिनानि रचयन् न कदाचन खिद्यते
चैतन्याच्या तेजाने, म्हणजेच जाणीवेच्या सूर्याने, तो जगातील दिवस घडवतो आणि कधीही थकत नाही.
स्पन्दमात्रात्मचिद्धातोर् देह एव जगत्क्रमः । सन्निवेशो ऽप्य् अभिन्नात्मा पदार्थस्येव संस्थितः
फक्त चैतन्याच्या लहरीतूनच देह आणि जगाचा क्रम निर्माण होतो; त्यांची रचना देखील जशी वस्तूची एकसंधता असते, तशीच अद्वैत आत्म्यातच टिकून राहते.
स्पन्दमात्रात् स्वभावेन चित् करोति जगत्क्रियाम् । संहरत्य् अपरिस्पन्दाद् वार् वीचिरचनाम् इव
फक्त आपोआप होणाऱ्या स्पंदनामुळेच चैतन्य जगाचा व्यवहार घडवते; आणि जेव्हा हे स्पंदन थांबतं, तेव्हा सगळं मागे घेतं, जसं लाटेची हालचाल थांबली की ती नाहीशी होते.
पदार्थान् अविभागेन पश्यन् बुद्ध्यादिवर्जितः । चिन्मात्रबालो रमते सर्गक्रीडनकैस् स्वयम्
ज्याच्यात बुद्धी वगैरे नाही, असा शुद्ध चैतन्याचा बालक सर्व वस्तूंना भेद न करता पाहतो आणि सृष्टीच्या खेळण्यांमध्ये स्वतःच रमतो.
बालẖ क्रीडनके जातरतिश् शोचति तत्क्षये । स्वरूपे विस्मृते यद्वत् तद्वद् आत्मेह संसृतौ
जसं एखाद्या मुलाचं आवडतं खेळणं तुटलं की ते दु:खी होतं, आणि आपली खरी ओळख विसरतं, तसंच आत्मा इथे संसारात स्वतःला विसरून दु:खी होतो.
निस्स्पन्दास्पन्दसंवित्तेस् स्वयं सा स्मरणेन चित् । वित्त्वम् अस्या विदुस् स्पन्दं यदि वेद्योन्मुखं च तत्
स्पंदन आणि निस्पंदन यांची जाणीव स्वतःच्या स्मरणाने चैतन्याला आपली खरी श्रीमंती कळते; आणि जेव्हा ते स्पंदन ओळखतं, तेव्हा ते ज्ञानासाठी योग्य मानलं जातं.
अस्पन्दा स्पन्दविद्भ्रान्त्या चिद् विस्मृत्यैव शोचति । झगित्य् अस्पन्दनामानं मोक्षम् एत्योपशाम्यति
स्वतःचं विसरून, हलचालीचं भास निर्माण झाल्यानं चैतन्य दु:खी होतं; पण जेव्हा ते पटकन 'निर्मल स्थिती' गाठतं, तेव्हा मुक्तीत शांत होतं.
निजम् अस्पन्दनं तुर्यं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तकैः । आच्छाद्य शोचति मुधा तद् अकृत्वा न शोचति
स्वतःची निर्मल, चौथी अवस्था जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांनी झाकली की, चैतन्य व्यर्थ दु:खी होतं; पण असं न केल्यास ते दु:खी राहत नाही.
जगज्जालाय चित्स्पन्दा मनोबुद्धीन्द्रियादयः । समुद्यन्ति जलस्पन्दा इवोर्म्योघकणादयः
मन, बुद्धी, इंद्रिये वगैरे चैतन्याच्या हालचाली जगाच्या जाळ्यासाठी उगवतात, जशा पाण्याच्या लहरी, तरंग आणि थेंब निर्माण होतात.
सङ्कल्पनं हि चित्स्पन्दो ऽस्पन्दो ऽसङ्कल्पनं स्मृतम् । ब्रह्मासङ्कल्पनं विद्धि नकिञ्चिद् इव यच् च तत्
कल्पना करणं म्हणजे चैतन्याची हालचाल, आणि हालचाल न होणं म्हणजे कल्पना न होणं असं समजावं; ब्रह्म म्हणजे कल्पना नसलेली अवस्था, जणू काही तिथे काहीच नाही असं समज.
यथा वारि परिस्पन्दान् नानाकारं विलोक्यते । तदद्वितीयम् एवैवं चिद्ब्रह्म परिबृंहितम्
जसं पाण्यावरच्या लाटांना वेगवेगळे आकार दिसतात, तसंच अद्वितीय चैतन्यब्रह्मही अनेक रूपांनी प्रकट झाल्यासारखं वाटतं.
चितो ऽस्पन्दस् त्व् असङ्कल्पस् तत् तुर्यं ब्रह्म तद् भवेत् । तं मोक्षम् आहुस् तस्मिंस् त्वं नृप बद्धपदो भव
चैतन्याची जी हालचाल आहे, ती संकल्परहित असते; हेच चतुर्थ ब्रह्म आहे. ह्यालाच मोक्ष म्हणतात — राजन, त्यातच ठामपणे स्थिर रहा.
सङ्कल्पेन विहीनश् चेत् स्पन्द एव चितेर् नृप । सा तद् अस्पन्दना चित् स्यात् सङ्कल्पस् स्पन्द उच्यते
राजन, जर चैतन्यातून संकल्प नाहीसे झाले, तर फक्त त्याची हालचाल उरते; तीच चैतन्याची हालचाल नसलेली अवस्था आहे, आणि संकल्पालाच हालचाल असं म्हणतात.
संस्थाप्य सङ्कल्पविकल्पमुक्तं चित्तत्त्वम् आत्मन्य् उपशान्तशङ्कः । स्पन्दे ऽप्य् अपस्पन्दचिदीश्वरात्मा स्वस्थस् सुखी राज्यम् इदं प्रशाधि
मनाचं खरं स्वरूप संकल्पविकल्पांपासून मोकळं करून, सर्व शंका शांत करून, आणि हालचालीत असतानाही हालचालरहित चैतन्यस्वरूप परमात्मा म्हणून, स्वतःच्या आनंदात स्थिर राहून हे राज्य सुखाने चालवा.
सर्गात्मभिर् विभुस् स्पन्दक्रीडितैर् बालवन् निजाम् । सत्तां मोहयतीवान्तस् सावधानो भवात्र भोः
सर्वत्र व्यापलेला परमात्मा, या सृष्टीच्या लहरींमध्ये खेळतो आणि जणू काही लहान मुलासारखा स्वतःच्याच अस्तित्वाला मोहात टाकतो. हे मित्रा, इथे लक्ष दे.
सङ्कल्प्यात्मा स्वयं द्वैतं चिरं शोचति योनिषु । स्वयम् अद्वैतसङ्कल्पात् कालेनायाति निर्वृतिम्
स्वतःच्या कल्पनेने आत्मा द्वैताच्या गर्भात खूप काळ दुःख भोगतो; पण जेव्हा त्याच्यात अद्वैताची भावना निर्माण होते, तेव्हा योग्य वेळी त्याला शांती मिळते.
स्वयम् अस्य तथा शक्तिर् उदेत्य् आबध्यते यथा । स्वयम् अस्य तथा शक्तिर् उदेत्य् आमुच्यते यथा
त्याचीच शक्ती कधी त्याला बांधून ठेवते, तर कधी त्याचीच शक्ती त्याला मुक्त करते.
न लभ्यते प्रवचनैर् न धिया न तपश्श्रुतैः । यदोदयेच्छाम् आयाति तद् आत्मात्मानम् ईक्षते
हे आत्मस्वरूप प्रवचनांनी, बुद्धीने, तपश्चर्येने किंवा अभ्यासाने मिळत नाही; जेव्हा त्याच्या प्रकट होण्याची इच्छा होते, तेव्हा तो आत्मा स्वतःला पाहतो.
अहो नु चित्रा मायेयं बत विष्वग् विमोहिनी । सर्वाङ्गप्रोतम् अप्य् आत्मा यद् आत्मानं न पश्यति
अहो, ही माया किती अद्भुत आहे! ती सर्वत्र सर्वांना गुंतवते. सर्वत्र आत्मा भरून आहे, तरीसुद्धा तो स्वतःला पाहू शकत नाही.
दृष्ट्वा सर्वगम् आत्मानम् अनन्तम् अवनीश्वर । निवर्तते शरीरास्था ततो दुẖखैर् न लिप्यते
जेव्हा एखाद्याला सर्वत्र आणि अनंत असा आत्मा दिसतो, हे पृथ्वीच्या अधिपती, तेव्हा तो शरीराच्या बंधनातून माघार घेतो आणि त्याला दुःख स्पर्शही करत नाही.
चन्द्रार्कवह्नितप्तायोरत्नादीनां यथार्चिषः । यथा पत्त्रादि वृक्षाणां निर्झराणां यथा कणाः
जसे रत्न, चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांच्यातून तेज प्रकट होते, झाडांना पानं फुटतात, किंवा धबधब्यातून थेंब पडतात,
तथेदं ब्रह्मणि स्फारे जगद् बुद्ध्यादि कल्पितम् । दुẖखप्रदम् अतज्ज्ञानां तद् एवातद् इव स्थितम्
तसेच या विशाल ब्रह्मात बुद्धी व जग निर्माण झाल्यासारखे वाटते; जे सत्य जाणत नाहीत त्यांना हे दुःख देणारे ठरते, पण प्रत्यक्षात ते खरेच नसल्यासारखेच असते.
यथा वाहवशाद् वारि दामादिरचनां वहेत् । प्रकृतिर् याति नानात्वं तथा स्पन्दवशाद् इयम्
जसं पाण्याचा प्रवाह जिथे जाईल तिथे दोरीसारखी किंवा वेगवेगळ्या आकारात वळतो, तसं या सृष्टीला स्पंदनामुळे अनेक रूपं येतात.
यथा सरित्पयẖकोशे वाहस् स्पन्दी न लक्ष्यते । तथाजस्रं विरचयन् सर्गम् आत्मा न लक्ष्यते
जसं नदीच्या पात्रात पाण्याचा हलका प्रवाह सहज लक्षात येत नाही, तसं आत्मा अखंडपणे सृष्टी निर्माण करत असला तरी तो कुणाच्या लक्षात येत नाही.
यथा स्वच्छस्य सोम्यस्य महतो ऽवहतो ऽनिशम् । वारिणो ऽप्य् अंशुभिन्नस्य कोशस्पन्दो न लक्ष्यते
जसं निर्मळ, शांत, मोठ्या आणि सतत वाहणाऱ्या पाण्यात, किरणांनी विभागलेलं सूक्ष्म हलणं कुणाला दिसत नाही,
तथा सर्वगतस्यापि दाम्नि व्योम्न्य् अथ वाश्मनि । अनावृतस्यानन्तस्य सतस् सत्ता न लक्ष्यते
तसंच दोरीत, आकाशात किंवा घरात, सर्वत्र असणाऱ्या, अडथळा नसलेल्या, अनंत आणि असलेल्या त्या अस्तित्वाचं कोणालाच भान राहत नाही.
सोम्यस्यावहतो वारेẖ कोशस्पन्दो यथात्मगः । न सन् नासन् न च पृथक् सत्ता चिद्वपुषस् तथा
जसा पाण्याच्या फुग्यातील हलका कंप ना अस्तित्वात असतो, ना नसतो, आणि त्याला वेगळी ओळखही नसते, तसंच चैतन्याचं स्वरूप आहे.
स्वसङ्कल्पात्मिकां यत्र सर्वशक्तितया स्वयम् । चित्तताम् एति तत्रैतत् तत् प्रस्फुरद् इव स्थितम्
जिथे मन स्वतःच्या संकल्पाने आणि सर्व शक्तींनी चैतन्यरूप धारण करतं, तिथे ते उजळून, जणू काही स्थिर झाल्यासारखं भासतं.
स्वसङ्कल्पात्मिकां यत्र सर्वशक्तितया स्वयम् । जहाति चित्ततां तत्र सत् संशान्तम् इव स्थितम्
जिथे मन स्वतःच्या संकल्पाने आणि सर्व शक्तींनी चैतन्याची अवस्था सोडून देतं, तिथे ते शांत अस्तित्वासारखं स्थिर झालेलं दिसतं.
एवं चेत् तन् महाभाग दृषदादिर् महाकृतिः । पार्थिवो ऽयं बृहद्भागẖ किम् उत्थो ऽथ किमात्मकः
हे असं असेल तर, हे महाभागा, मग दगड वगैरेसारख्या या मोठ्या रूपाचं, या पृथ्वीच्या मोठ्या समूहाचं खरं स्वरूप काय आहे? ते कसं निर्माण होतं आणि त्याचं मूळ काय आहे?