छेदादीनाम् अगम्यं खं यथैवात्मा तथैव हि । एतावन्मात्रको भेदो यच् चिन्मात्रात्मतात्मनि
जसं आकाश कापता येत नाही किंवा त्याला काही होऊ शकत नाही, तसंच आत्म्यालाही. फरक इतकाच की आत्मा म्हणजे शुद्ध चैतन्य.
सन्निवेशांशवैचित्र्यं यथा हेम्नो ऽङ्गदादिता । आत्मनस् तदतद्रूपं तथैव जगदादिता
जसं सोन्यापासून वेगवेगळ्या आकारात दागिने बनतात, पण सोनं तेच राहतं, तसंच आत्म्यापासून हा सारा जगाचा विस्तार झाला आहे, पण त्याचं खरं रूप बदलत नाही.
सरिताम् आसमुद्रान्तं यथैवाम्बु विवर्तते । उत्पन्नध्वंसिनाजस्रं तरङ्गौघेन वारिणि
जसं नद्या आणि समुद्र यांमध्ये पाणी सतत लाटा येणं-जातं यामुळे बदलत राहतं, तसंच हे जग आत्म्यातून निर्माण होतं आणि नाहीसं होतं.
आत्मन्य् आत्मसमुल्लासस् तथैवायं विलोक्यते । नानापदार्थजालेन विनाशाब्धिं प्रधावता
आत्म्यात आत्म्याचं खेळणं दिसतं, कारण निरनिराळ्या वस्तूंचा समूह नाशाच्या महासागराकडे धावत असतो.
विनाशवाडवाक्रान्तं भीमं कालमहार्णवम् । जगज्जालतरङ्गिण्यो यान्ति सर्गतरङ्गकाः
सृष्टीच्या लाटा, म्हणजे जगाच्या लाटा, नाशाच्या अग्नीने व्यापलेल्या त्या भीषण काळाच्या महासागरात जातात.
तस्याप्य् अद्याप्य् अपूर्णस्य यḫ पाता कालवारिधेः । तम् आत्मानं महागस्त्यं राजन् भावय विन्ध्यवत्
राजा, अजूनही न भरलेल्या काळाच्या महासागराला पिणारा, म्हणजेच तो महान अगस्त्य असणारा आत्मा, असा आत्म्याचा विचार कर.
शास्त्रसंव्यवहारार्थं संसारोच्छेदनोद्यतैः । आत्मादिकाẖ कृतास् सञ्ज्ञा वागतीतस्य वस्तुनः
शास्त्रांमध्ये चर्चा करण्यासाठी आणि संसारातून मुक्त होण्यासाठी, 'आत्मा' वगैरे संज्ञा त्या वस्तूसाठी वापरल्या आहेत जी शब्दांच्या पलीकडे आहे.
न रज्ज्वाम् अस्ति सर्पत्वं तन् मिथ्या कḫ प्रपश्यति । नात्मनो ऽस्ति क्वचिद् बन्धो मा मोहाद् भावयाङ्ग तम्
जशी दोरीमध्ये साप नसतो, पण कोणी तरी चुकीने तसं पाहतो, तसंच आत्म्यास कधीच कुठेही बंधन नाही. म्हणून, मोहामुळे तसं समजू नकोस, बाळा.
मोहस् तद्भावनामात्रम् आहुर् मोहहरा नराः । तम् एव भावनात्यागात् त्यक्त्वा विज्वरतां व्रज
मोह म्हणजे फक्त अशी कल्पना आहे, असं मोह दूर करणारे लोक सांगतात. ती कल्पना सोडून दे, आणि सर्व दुःखातून मुक्ती मिळव.
एष एवान्धकारो ऽसाव् एतद् एव परं मलम् । प्राग् अबद्धस्य बन्धेन सङ्कल्पो यẖ किलात्मनः
हीच खरी अंधारी आहे, हेच मोठं कलंक आहे. जो आत्मा आधी मुक्त होता, त्याच्या संकल्पामुळेच बंधन येतं.
अनात्मन्य् आत्मताम् अस्मिन् देहादौ दृश्यजालके । त्यक्त्वा सत्त्वम् उपारूढो गूढस् तिष्ठ यथासुखम्
स्वतः नसलेल्या या देहात आणि इतर दृश्य गोष्टींमध्ये 'मीपणा' मानू नकोस. हे सोडून, मन शांत ठेव आणि जणू काही लपून राहावं तसं, सुखाने निवांत रहा.
कुचकोटरसंसुप्तं विस्मृत्य जननी सुतम् । यथा रोदिति पुत्रार्थं तथात्मार्थम् अयं जनः
जशी एखादी आई आपल्या कुशीत झोपलेल्या मुलाला विसरते आणि मग पुन्हा त्याच मुलासाठी रडते, तशीच माणसंही स्वतःसाठी व्याकुळ होतात.
अजरामरम् आत्मानम् अबुद्ध्वा परिरोदिति । हा हतो ऽहम् अनाथो ऽहं नष्टो ऽस्मीति जनो मुधा
आपण जन्म-मरणाच्या पलीकडचे आणि अमर आहोत हे न कळता, लोक व्यर्थ 'हाय मी संपलो, मी एकटा पडलो, मी हरवलो' असं म्हणत रडतात.
देशकालक्रियाभेदे देहस्थे मरणाभिधे । लोको ऽनुशोचत्य् आत्मानम् अहो नु खलु मूढता
देश, काळ आणि कृती यांच्यात बदलणाऱ्या या देहाला 'मृत्यू' म्हणतात, तेव्हा लोक स्वतःसाठी शोक करतात—खरंच, ही किती मोठी मूर्खपणा आहे!
देशकालक्रियाभेदं यदि देहो ऽनुधावति । तद् अनादेर् अनाशस्य किम् अस्यागतम् आत्मनः
जर देह स्थान, काळ आणि कृती यातील फरकांचा पाठपुरावा करत असेल, तर या अनादी आणि नाशरहित आत्म्यास काय नवीन मिळाले आहे?
अन्यद् भुक्तं वान्तम् अन्यद् इदं तद् यज् जनव्रजैः । देहस्य नाशिनो नाशे आत्मनाशो ऽनुशोच्यते
एक पदार्थ खाल्ला जातो आणि उलटला जातो, दुसरा काहीतरी लोकांच्या गर्दीत मिसळतो; नाश पावणाऱ्या देहाचा नाश झाला, म्हणून आत्म्याचा नाश का शोक केला जातो?
देहात्मनोर् महीपाल सविकाराविकारयोः । सुवर्णभस्मोपमयोस् सम्बन्धẖ क इवैतयोः
राजा, देह आणि आत्मा—एक बदलणारा, दुसरा अबाधित—यांच्यात सोनं आणि त्याची राख यांच्यासारखा काय संबंध आहे?
नानाकारविकाराख्यैस् स्वविलासैर् अनन्यगैः । लीलयैव स्वम् आत्मानम् आत्मायं गोपयन् स्थितः
अनेक रूपे आणि बदल, स्वतःच्या लीलांनी, कोणत्याही दुसऱ्या कारणाशिवाय, आत्मा स्वतःच स्वतःला लपवतो आणि खेळत राहतो.
सर्गनिर्माणसंहारैर् मिथẖ कारणतां गतैः । अकारणस्वभावेन वित् स्फुरत्य् आत्मनात्मनि
सृष्टी, स्थिती आणि लय या एकमेकांना कारणीभूत होणाऱ्या घडामोडींमध्ये, ज्याचे मूळ स्वरूप कोणत्याही कारणाशी बांधलेले नाही, असा आत्मा स्वतःमध्येच आपली तेजस्विता प्रकट करतो.
क्रीडत्य् आत्मा शिशुर् इव सङ्कल्पैर् लीलयोम्भितैः । तृणैर् मणिम् इवात्मानं स्वच्छम् आच्छाद्य चञ्चलैः
आत्मा लहान मुलासारखा, सहजपणे उमटणाऱ्या कल्पनांमध्ये खेळतो; जशी गवताची पात हिरा झाकते, तशीच चंचल विचारांनी तो आपली स्वच्छता झाकतो.
स्पन्दप्रभां चिदादित्यḫ प्रसार्यालोककारिणीम् । जगद्दिनानि रचयन् न कदाचन खिद्यते
चैतन्याच्या तेजाने, म्हणजेच जाणीवेच्या सूर्याने, तो जगातील दिवस घडवतो आणि कधीही थकत नाही.
स्पन्दमात्रात्मचिद्धातोर् देह एव जगत्क्रमः । सन्निवेशो ऽप्य् अभिन्नात्मा पदार्थस्येव संस्थितः
फक्त चैतन्याच्या लहरीतूनच देह आणि जगाचा क्रम निर्माण होतो; त्यांची रचना देखील जशी वस्तूची एकसंधता असते, तशीच अद्वैत आत्म्यातच टिकून राहते.
स्पन्दमात्रात् स्वभावेन चित् करोति जगत्क्रियाम् । संहरत्य् अपरिस्पन्दाद् वार् वीचिरचनाम् इव
फक्त आपोआप होणाऱ्या स्पंदनामुळेच चैतन्य जगाचा व्यवहार घडवते; आणि जेव्हा हे स्पंदन थांबतं, तेव्हा सगळं मागे घेतं, जसं लाटेची हालचाल थांबली की ती नाहीशी होते.
पदार्थान् अविभागेन पश्यन् बुद्ध्यादिवर्जितः । चिन्मात्रबालो रमते सर्गक्रीडनकैस् स्वयम्
ज्याच्यात बुद्धी वगैरे नाही, असा शुद्ध चैतन्याचा बालक सर्व वस्तूंना भेद न करता पाहतो आणि सृष्टीच्या खेळण्यांमध्ये स्वतःच रमतो.
बालẖ क्रीडनके जातरतिश् शोचति तत्क्षये । स्वरूपे विस्मृते यद्वत् तद्वद् आत्मेह संसृतौ
जसं एखाद्या मुलाचं आवडतं खेळणं तुटलं की ते दु:खी होतं, आणि आपली खरी ओळख विसरतं, तसंच आत्मा इथे संसारात स्वतःला विसरून दु:खी होतो.
निस्स्पन्दास्पन्दसंवित्तेस् स्वयं सा स्मरणेन चित् । वित्त्वम् अस्या विदुस् स्पन्दं यदि वेद्योन्मुखं च तत्
स्पंदन आणि निस्पंदन यांची जाणीव स्वतःच्या स्मरणाने चैतन्याला आपली खरी श्रीमंती कळते; आणि जेव्हा ते स्पंदन ओळखतं, तेव्हा ते ज्ञानासाठी योग्य मानलं जातं.
अस्पन्दा स्पन्दविद्भ्रान्त्या चिद् विस्मृत्यैव शोचति । झगित्य् अस्पन्दनामानं मोक्षम् एत्योपशाम्यति
स्वतःचं विसरून, हलचालीचं भास निर्माण झाल्यानं चैतन्य दु:खी होतं; पण जेव्हा ते पटकन 'निर्मल स्थिती' गाठतं, तेव्हा मुक्तीत शांत होतं.
निजम् अस्पन्दनं तुर्यं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तकैः । आच्छाद्य शोचति मुधा तद् अकृत्वा न शोचति
स्वतःची निर्मल, चौथी अवस्था जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांनी झाकली की, चैतन्य व्यर्थ दु:खी होतं; पण असं न केल्यास ते दु:खी राहत नाही.
जगज्जालाय चित्स्पन्दा मनोबुद्धीन्द्रियादयः । समुद्यन्ति जलस्पन्दा इवोर्म्योघकणादयः
मन, बुद्धी, इंद्रिये वगैरे चैतन्याच्या हालचाली जगाच्या जाळ्यासाठी उगवतात, जशा पाण्याच्या लहरी, तरंग आणि थेंब निर्माण होतात.
सङ्कल्पनं हि चित्स्पन्दो ऽस्पन्दो ऽसङ्कल्पनं स्मृतम् । ब्रह्मासङ्कल्पनं विद्धि नकिञ्चिद् इव यच् च तत्
कल्पना करणं म्हणजे चैतन्याची हालचाल, आणि हालचाल न होणं म्हणजे कल्पना न होणं असं समजावं; ब्रह्म म्हणजे कल्पना नसलेली अवस्था, जणू काही तिथे काहीच नाही असं समज.