यथाङ्कुरो ऽन्तर् बीजस्य संस्थितो देशकालतः । करोति भासुरं देहं तनोत्य् एवं हि दृश्यधीः
जसं बीजात असलेला अंकुर योग्य वेळ आणि जागा मिळाली की तेजस्वी देह तयार करतो, तसंच हे दिसणारं विश्वही आपल्या मनात विस्तारतं.
द्रव्यस्य हृद्य् एव चमत्कृतिर् यथा सदोदितास्त्य् अस्तमयोज्झितोदरे । द्रव्यस्य चिन्मात्रशरीरिणस् तथा स्वभावभूतास्त्य् उदरे जगत्स्थितिः
जसं एखाद्या वस्तूचं आश्चर्य नेहमी मनातच उमटतं आणि ते कधीच संपत नाही, तसंच ज्याचं शरीर केवळ चैतन्याचं आहे, त्याच्या अंतरात हे सगळं जग आपोआप वास करतं.
इदम् आकाशजाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । उत्पत्त्याख्यं प्रकरणं येन राघव बुध्यसे
हे आकाशजाचं कथानक ऐक, कानांना खरोखरच आनंद देणारं आहे. हे 'उत्पत्ती' नावाचं प्रकरण तुला समजून येईल, राघव.
अस्तीहाकाशजो नाम द्विजः परमधार्मिकः । ध्यानैकनिष्ठस् सततं प्रजानां च हिते रतः
एक आकाशज नावाचा द्विज होता, तो अत्यंत धर्मनिष्ठ, नेहमी ध्यानात मग्न आणि सगळ्या जीवांच्या कल्याणात रमलेला होता.
स चिरं जीवति यदा तदा मृत्युर् अचिन्तयत् । सर्वाण्य् एव क्रमेणाहं भूतान्य् अद्मि किलाक्षयः
तो बराच काळ जगला तेव्हा मृत्यू विचार करू लागला — 'मी सगळ्या जीवांना वेळेनुसार संपवतो, कारण मी कधीही संपत नाही.'
एवम् आकाशजं विप्रं न कस्माद् भक्षयाम्य् अहम् । अत्र मे कुण्ठिता शक्तिः खड्गधारा यथोपले
पण या आकाशज ब्राह्मणाला मी का गिळू शकत नाही? या बाबतीत माझी शक्ती कमी पडते, जशी दगडावर तलवारीची धारा बोथट होते.
इति सञ्चिन्त्य तं हन्तुम् अगच्छत् तत्पुरं तदा । त्यजन्त्य् उद्यमम् उद्युक्ता न कदाचन केचन
असं ठरवून मृत्यू त्याला मारायला त्या शहरात गेला; पण जे खरंच ठरवून काही करतात, ते कधीच आपला प्रयत्न सोडत नाहीत.
ततस् तत्सदनं यावन् मृत्युः प्रविशति स्वयम् । तावद् एनं दहत्य् अग्निः कल्पान्तज्वलनोपमः
मग मृत्यू जसा त्या घरात शिरला, तसंच त्या क्षणी प्रलयाच्या आगीसारखी ज्वाळा उठली आणि त्याला जाळून टाकलं.
अग्निज्वालामहाजालं विदार्यान्तर्गतो ऽप्य् असौ । द्विजं दृष्ट्वा समादातुं हस्तेनैच्छत् प्रयत्नतः
त्या मोठ्या आगीच्या जाळ्यातून वाट काढून आत गेल्यावरही, मृत्यूने पूर्ण ताकदीने त्या ब्राह्मणाला हाताने पकडायचा प्रयत्न केला.
न चाशकत् पुरो दृष्टम् अपि हस्तशतैर् द्विजम् । बलवान् अप्य् अवष्टब्धुं सङ्कल्पपुरुषं यथा
पण समोर दिसत असूनही, मृत्यू शंभर हातांनीही त्या ब्राह्मणाला पकडू शकला नाही; जसा ठाम निश्चय असलेल्या माणसाला कुणीही आवरू शकत नाही.
अथागत्य यमं मृत्युर् अपृच्छत् संशयच्छिदम् । किम् इत्य् अहं न शक्नोमि भोक्तुम् आकाशजं प्रभो
मग मृत्यू यमाजवळ गेला आणि शंका दूर करणाऱ्या त्या प्रभूला विचारलं, "प्रभो, आकाशातून जन्मलेलं हे जीव मी का खाऊ शकत नाही?"
मृत्यो न किञ्चिच् छक्तस् त्वम् एको मारयितुं बलात् । मारणीयस्य कर्माणि तत्कर्तॄणीह नेतरत्
मृत्यू, तुझ्या एकट्याच्या जोरावर कुणाचंही वध करणं शक्य नाही; ज्याचं मरण ठरलं आहे, त्याच्या कर्मामुळेच असं होतं, दुसरं काही कारण नसतं.
तस्माद् एतस्य विप्रस्य मारणीयस्य यत्नतः । कर्माण्य् अन्विच्छ तेषां त्वं साहाय्येनैनम् अत्स्यसि
म्हणून या ब्राह्मणाच्या मरणाचं कारण असलेली कर्मं तू काळजीपूर्वक शोध. ती सापडली की, त्यांच्या मदतीने तू त्याला संपवू शकशील.
ततस् स मृत्युर् बभ्राम तत्कर्मान्वेषणादृतः । मण्डलानि दिगन्तांश् च सरांसि सरितो दिशः
मग मृत्यू त्या कर्मांचा शोध घेण्यासाठी, मन लावून, विविध प्रदेशांत, क्षितिजावर, तळी, नद्या आणि दिशा या सगळीकडे भटकू लागला.
वनजङ्गलजालानि शैलाम्भोधितटान्य् अपि । द्वीपान्तराण्य् अरण्यानि नगराणि पुराणि च
त्याने वनं, जंगले, डोंगर, समुद्रकिनारे, दूरचे बेटे, निर्जन प्रदेश, मोठी शहरे आणि प्राचीन वस्ती अशी सर्व ठिकाणं शोधली.
ग्रामान् अखिलराष्ट्राणि देशान्तगहनानि च । एवं भूमण्डलं भ्रान्त्वा स कुतश्चिन् न कानिचित्
त्याने गावं, सगळ्या राज्यांमधील प्रदेश आणि अगदी दुर्गम भागही पाहिले; अशा रीतीने तो संपूर्ण पृथ्वीवर भटकला, पण कुठेच काहीच सापडलं नाही.
तान्य् आकाशजकर्माणि लब्धवान् मृत्युर् उद्यतः । वन्ध्यापुत्रम् इव प्राज्ञस् सङ्कल्पाद्रिम् इवापरः
मृत्यू खूपच उत्सुकतेने त्या आकाशातून जन्मलेल्या व्यक्तीचे कृत्य शोधत होता, पण त्याला काहीच मिळालं नाही—जणू एखादा शहाणा माणूस वंध्येचा मुलगा शोधतो किंवा कोणी कल्पनेच्या डोंगराचा शोध घेतो.
समपृच्छद् अथागत्य यमं सर्वार्थकोविदम् । परायणं हि प्रभवस् सन्देहेष्व् अनुजीविनाम्
मग तो परत येऊन सर्व गोष्टी जाणणाऱ्या यमराजांना विचारतो; कारण शंका असलेल्या जीवांसाठी यमराजच शेवटचा आधार असतो.
आकाशजस्य कर्माणि क्व स्थितानि वद प्रभो । धर्मराजो ऽथ सञ्चिन्त्य सुचिरं प्रोक्तवान् इदम्
हे प्रभो, आकाशातून जन्मलेल्या व्यक्तीची कर्मे कुठे राहतात, हे मला सांगा. मग धर्मराजाने बराच वेळ विचार करून असे उत्तर दिले:
आकाशजस्य कर्माणि मृत्यो सन्ति न कानिचित् । एष ह्य् आकाशजो विप्रो जातः खाद् एव केवलात्
हे मृत्युदेव, आकाशातून जन्मलेल्या या ब्राह्मणासाठी कोणतीही कर्मे नाहीत; कारण हा ब्राह्मण फक्त आकाशातूनच उत्पन्न झाला आहे.
आकाशाद् एव यो जातस् स व्योमैवामलं भवेत् । सहकारीणि नो सन्ति कारणाण्य् अस्य कानिचित्
जो आकाशातून जन्मतो, तो स्वतः शुद्ध आकाशच होतो; त्याच्यासाठी कोणतेही साहाय्य करणारे कारण नसते.
सम्बन्धः प्राक्तनेनास्य न मनाग् अपि कर्मणा । अस्ति वन्ध्यासुतस्येव तथाजाताकृतेर् इव
त्याचा मागील कर्मांशी तसूभरही संबंध नाही, जसा वंध्येच्या मुलाला किंवा कधीच न जन्मलेल्या व्यक्तीसारखा नसतो.
तस्माद् अजात एवैष स्वयम्भूर् अज एव च । नैतस्य पूर्वकर्मास्ति नभसीव महाद्रुमः
म्हणून तो खरोखरच अजन्मा, स्वयंभू आणि अजोड आहे; त्याला पूर्वीची कोणतीही कर्मे नाहीत, जणू आकाशात मोठं झाड नसावं तसं.
नैतद् अस्यावशं चित्तम् अभावात् पूर्वकर्मणः । अद्य तावद् अनेनान्यन् न किञ्चित् कर्म सञ्चितम्
त्याचं मन कोणत्याही पूर्वकर्मांनी बांधलेलं नाही, कारण तशी कर्मेच नाहीत; आणि आजपर्यंत त्याने दुसरी कोणतीही कर्मे साठवलेली नाहीत.
एष आकाशकोशात्मा विशदाकाशरूपिणि । समाधौ संस्थितो नित्यं कर्माण्य् अस्य न कानिचित्
तो आकाशासारखा निर्मळ, स्वच्छ आणि विस्तारलेला आहे; तो नेहमीच समाधीत स्थिर असतो, त्याला कोणतीही कर्मे नाहीत.
प्राक्तनानि न सन्त्य् अस्य कर्माण्य् अद्य करोति नो । किञ्चिद् अप्य् एवम् एषो ऽत्र विज्ञानाकाशमात्रकम्
त्याला ना पूर्वीची कर्मे आहेत, ना तो आत्ता काही करतो; म्हणून या सगळ्यात तो फक्त शुद्ध ज्ञानमात्र आहे.
प्राणस्पन्दो ऽस्य यत् कर्म लक्ष्यते चास्मदादिभिः । दृश्यते ऽस्माभिर् एवैतन् न त्व् अस्यास्त्य् अत्र कर्मधीः
त्याच्यातील प्राणांची हालचाल, जी आपण आणि इतर लोक कृती म्हणून पाहतो, ती फक्त आपल्यालाच दिसते; त्याला मात्र त्या कृतीची काहीही जाणीव नसते.
देहो ऽस्य दृश्यते ऽस्माभिर् नैष वेत्ति परात् पदात् । भिन्नम् आकाशम् आत्मीयं चित्स्तम्भे सालभञ्जिकाम्
त्याचे शरीर आपल्याला दिसते, पण त्याला त्याची काहीच जाणीव नसते, जसे की खांबात कोरलेली मूर्ती आकाशाला कधीच कळत नाही.
अनुत्कीर्णा यथा स्तम्भे संस्थिता सालभञ्जिका । तथैष परमात्मान्तस् स्वात्मभूतस् स्थितो द्विजः
जशी मूर्ती अजून खांबात कोरली गेलेली नसते, तशीच हा परमात्मा, स्वतःच्याच स्वरूपात, आतमध्ये स्थिर असतो, हे द्विजा.
यथा द्रवत्वं पयसि शून्यत्वं च यथाम्बरे । मारुते च यथा स्पन्दस् तथैष परमे पदे
जसे पाण्यात ओलावा, आकाशात रिकामेपणा आणि वाऱ्यात हालचाल असते, तसेच हा परमात्मा त्या सर्वोच्च अवस्थेत असतो.