यद् अस्ति तन्मयेनैव भवितव्यं विजानता । आत्मैव जगताम् अस्ति न देहाद्यर्थजालकम्
जो जाणतो, त्याने खरी अस्तित्व असलेल्या गोष्टीसारखं पूर्णपणे व्हावं; कारण सर्व जगांत फक्त आत्माचं अस्तित्व आहे, देह वगैरे वस्तूंचं जाळं खरं नाही.
पदार्थजातं देहादि विदा सन्त्यज्य दूरतः । आशीतलान्तẖकरणो नित्यम् आत्ममयो भव
देह वगैरे वस्तूंचा समूह दूर सारून टाका; मन नेहमी शांत, थंड ठेवून, कायम आत्मामय व्हा.
आत्मैव ह्य् आत्मनो बन्धुर् आत्मन्य् आत्मैव विद्यते । आत्मात्मनैवाह्रियते सर्वात्मात्मानुभूतितः
आत्माच आत्म्याचा खरा सोबती आहे आणि आत्मा स्वतःमध्येच सापडतो; आत्मा स्वतःच्याच द्वारे ओढला जातो, कारण सर्वांचा आत्मा आत्म्याच्या अनुभवातूनच कळतो.
यथा जलाद् ऋते नास्ति समुद्रत्वं महाम्बुधेः । आत्मतत्त्वाद् ऋते नास्ति जगत्त्वं जगतस् तथा
जसं पाण्याशिवाय समुद्राचं अस्तित्व नसतं, तसंच आत्मतत्त्वाशिवाय जगाचंही खरं अस्तित्व नाही.
यथार्कẖ कुम्भलक्षेषु तथात्मा देहपङ्क्तिषु । नास्तम् एति न चोदेति नष्टानष्टासु तास्व् असौ
जसा सूर्य अनेक मडक्यांमधल्या पाण्यात दिसतो, तसाच आत्मा शरीरांच्या रांगेत प्रकटतो. शरीरं नष्ट झाली तरी किंवा राहिली तरी, तो आत्मा न मावळतो, न उगवतो.
अनात्मधीẖ क्वचिद् अपि शुक्तौ रजतता यथा । योदेत्य् अनघ मिथ्या सा सर्वगत्वाद् इहात्मनः
जशी शिंपल्यात चुकून चांदी असल्याची कल्पना होते, तशीच 'मी शरीर नाही' ही कल्पना मनात येते; पण, हे खोटं आहे, कारण आत्मा सर्वत्र आहे, हे लक्षात ठेव.
देहो ऽहम् इति या बुद्धिस् सा संसारनिबन्धनी । देहदुẖखानुपातित्वाद् असारत्वाच् च वस्तुनः
'मी हे शरीर आहे' अशी जी समजूत आहे, तीच संसाराच्या बंधनाला कारणीभूत ठरते, कारण शरीराला नेहमी दुःखं लागून असतात आणि त्याला खरी काही किंमत नाही.
नकिञ्चिन्मात्ररूपो ऽस्मि यथैते गगनादयः । इति या शाश्वती बुद्धिस् सा न संसारबन्धनी
'मी अगदी काहीच नाही, जसा आकाश वगैरे आहे,' अशी जी कायमची समजूत आहे, ती संसाराच्या बंधनाला कारणीभूत होत नाही.
यथा विमलतोयान्तर् बहिर् अन्तश् च भानुजम् । तेजस् तिष्ठति सर्वत्र तथात्मा सर्ववस्तुषु
जसं निर्मळ पाण्यात आणि त्याच्या बाहेर सूर्याचं तेज असतं, तसंच आत्मा सगळ्या वस्तूंमध्ये आहे.
भित्तौ नभसि पाताले पुरो दूरे च संस्थितः । आत्मा त्रिष्व् अपि कालेषु नासौ नश्यति कर्हिचित्
भिंतीत, आकाशात, पाताळात, जवळ किंवा दूर कुठेही असला, आत्मा तिन्ही काळात कधीच नष्ट होत नाही.
छेदादीनाम् अगम्यं खं यथैवात्मा तथैव हि । एतावन्मात्रको भेदो यच् चिन्मात्रात्मतात्मनि
जसं आकाश कापता येत नाही किंवा त्याला काही होऊ शकत नाही, तसंच आत्म्यालाही. फरक इतकाच की आत्मा म्हणजे शुद्ध चैतन्य.
सन्निवेशांशवैचित्र्यं यथा हेम्नो ऽङ्गदादिता । आत्मनस् तदतद्रूपं तथैव जगदादिता
जसं सोन्यापासून वेगवेगळ्या आकारात दागिने बनतात, पण सोनं तेच राहतं, तसंच आत्म्यापासून हा सारा जगाचा विस्तार झाला आहे, पण त्याचं खरं रूप बदलत नाही.
सरिताम् आसमुद्रान्तं यथैवाम्बु विवर्तते । उत्पन्नध्वंसिनाजस्रं तरङ्गौघेन वारिणि
जसं नद्या आणि समुद्र यांमध्ये पाणी सतत लाटा येणं-जातं यामुळे बदलत राहतं, तसंच हे जग आत्म्यातून निर्माण होतं आणि नाहीसं होतं.
आत्मन्य् आत्मसमुल्लासस् तथैवायं विलोक्यते । नानापदार्थजालेन विनाशाब्धिं प्रधावता
आत्म्यात आत्म्याचं खेळणं दिसतं, कारण निरनिराळ्या वस्तूंचा समूह नाशाच्या महासागराकडे धावत असतो.
विनाशवाडवाक्रान्तं भीमं कालमहार्णवम् । जगज्जालतरङ्गिण्यो यान्ति सर्गतरङ्गकाः
सृष्टीच्या लाटा, म्हणजे जगाच्या लाटा, नाशाच्या अग्नीने व्यापलेल्या त्या भीषण काळाच्या महासागरात जातात.
तस्याप्य् अद्याप्य् अपूर्णस्य यḫ पाता कालवारिधेः । तम् आत्मानं महागस्त्यं राजन् भावय विन्ध्यवत्
राजा, अजूनही न भरलेल्या काळाच्या महासागराला पिणारा, म्हणजेच तो महान अगस्त्य असणारा आत्मा, असा आत्म्याचा विचार कर.
शास्त्रसंव्यवहारार्थं संसारोच्छेदनोद्यतैः । आत्मादिकाẖ कृतास् सञ्ज्ञा वागतीतस्य वस्तुनः
शास्त्रांमध्ये चर्चा करण्यासाठी आणि संसारातून मुक्त होण्यासाठी, 'आत्मा' वगैरे संज्ञा त्या वस्तूसाठी वापरल्या आहेत जी शब्दांच्या पलीकडे आहे.
न रज्ज्वाम् अस्ति सर्पत्वं तन् मिथ्या कḫ प्रपश्यति । नात्मनो ऽस्ति क्वचिद् बन्धो मा मोहाद् भावयाङ्ग तम्
जशी दोरीमध्ये साप नसतो, पण कोणी तरी चुकीने तसं पाहतो, तसंच आत्म्यास कधीच कुठेही बंधन नाही. म्हणून, मोहामुळे तसं समजू नकोस, बाळा.
मोहस् तद्भावनामात्रम् आहुर् मोहहरा नराः । तम् एव भावनात्यागात् त्यक्त्वा विज्वरतां व्रज
मोह म्हणजे फक्त अशी कल्पना आहे, असं मोह दूर करणारे लोक सांगतात. ती कल्पना सोडून दे, आणि सर्व दुःखातून मुक्ती मिळव.
एष एवान्धकारो ऽसाव् एतद् एव परं मलम् । प्राग् अबद्धस्य बन्धेन सङ्कल्पो यẖ किलात्मनः
हीच खरी अंधारी आहे, हेच मोठं कलंक आहे. जो आत्मा आधी मुक्त होता, त्याच्या संकल्पामुळेच बंधन येतं.
अनात्मन्य् आत्मताम् अस्मिन् देहादौ दृश्यजालके । त्यक्त्वा सत्त्वम् उपारूढो गूढस् तिष्ठ यथासुखम्
स्वतः नसलेल्या या देहात आणि इतर दृश्य गोष्टींमध्ये 'मीपणा' मानू नकोस. हे सोडून, मन शांत ठेव आणि जणू काही लपून राहावं तसं, सुखाने निवांत रहा.
कुचकोटरसंसुप्तं विस्मृत्य जननी सुतम् । यथा रोदिति पुत्रार्थं तथात्मार्थम् अयं जनः
जशी एखादी आई आपल्या कुशीत झोपलेल्या मुलाला विसरते आणि मग पुन्हा त्याच मुलासाठी रडते, तशीच माणसंही स्वतःसाठी व्याकुळ होतात.
अजरामरम् आत्मानम् अबुद्ध्वा परिरोदिति । हा हतो ऽहम् अनाथो ऽहं नष्टो ऽस्मीति जनो मुधा
आपण जन्म-मरणाच्या पलीकडचे आणि अमर आहोत हे न कळता, लोक व्यर्थ 'हाय मी संपलो, मी एकटा पडलो, मी हरवलो' असं म्हणत रडतात.
देशकालक्रियाभेदे देहस्थे मरणाभिधे । लोको ऽनुशोचत्य् आत्मानम् अहो नु खलु मूढता
देश, काळ आणि कृती यांच्यात बदलणाऱ्या या देहाला 'मृत्यू' म्हणतात, तेव्हा लोक स्वतःसाठी शोक करतात—खरंच, ही किती मोठी मूर्खपणा आहे!
देशकालक्रियाभेदं यदि देहो ऽनुधावति । तद् अनादेर् अनाशस्य किम् अस्यागतम् आत्मनः
जर देह स्थान, काळ आणि कृती यातील फरकांचा पाठपुरावा करत असेल, तर या अनादी आणि नाशरहित आत्म्यास काय नवीन मिळाले आहे?
अन्यद् भुक्तं वान्तम् अन्यद् इदं तद् यज् जनव्रजैः । देहस्य नाशिनो नाशे आत्मनाशो ऽनुशोच्यते
एक पदार्थ खाल्ला जातो आणि उलटला जातो, दुसरा काहीतरी लोकांच्या गर्दीत मिसळतो; नाश पावणाऱ्या देहाचा नाश झाला, म्हणून आत्म्याचा नाश का शोक केला जातो?
देहात्मनोर् महीपाल सविकाराविकारयोः । सुवर्णभस्मोपमयोस् सम्बन्धẖ क इवैतयोः
राजा, देह आणि आत्मा—एक बदलणारा, दुसरा अबाधित—यांच्यात सोनं आणि त्याची राख यांच्यासारखा काय संबंध आहे?
नानाकारविकाराख्यैस् स्वविलासैर् अनन्यगैः । लीलयैव स्वम् आत्मानम् आत्मायं गोपयन् स्थितः
अनेक रूपे आणि बदल, स्वतःच्या लीलांनी, कोणत्याही दुसऱ्या कारणाशिवाय, आत्मा स्वतःच स्वतःला लपवतो आणि खेळत राहतो.
सर्गनिर्माणसंहारैर् मिथẖ कारणतां गतैः । अकारणस्वभावेन वित् स्फुरत्य् आत्मनात्मनि
सृष्टी, स्थिती आणि लय या एकमेकांना कारणीभूत होणाऱ्या घडामोडींमध्ये, ज्याचे मूळ स्वरूप कोणत्याही कारणाशी बांधलेले नाही, असा आत्मा स्वतःमध्येच आपली तेजस्विता प्रकट करतो.
क्रीडत्य् आत्मा शिशुर् इव सङ्कल्पैर् लीलयोम्भितैः । तृणैर् मणिम् इवात्मानं स्वच्छम् आच्छाद्य चञ्चलैः
आत्मा लहान मुलासारखा, सहजपणे उमटणाऱ्या कल्पनांमध्ये खेळतो; जशी गवताची पात हिरा झाकते, तशीच चंचल विचारांनी तो आपली स्वच्छता झाकतो.