प्रतिबिम्बविनाशेषु यथा न मकुरादयः । नश्यन्ति तद्वद् देहस्य नाशे नात्मा विनश्यति
प्रतिबिंब नाहीसं झालं तरी आरसा वगैरे नष्ट होत नाही, तसंच देह नष्ट झाला तरी आत्मा नाहीसा होत नाही.
अङ्गारादिषु दग्धेषु यथा हेम न दह्यते । तथा देहेषु नष्टेषु चिन्मात्रं न विनश्यति
जसं कोळसा वगैरे जळून गेला तरी सोनं जळत नाही, तसंच देह नष्ट झाले तरी शुद्ध चैतन्य कधीच नष्ट होत नाही.
अदृश्यो दृश्यते राहुर् गृहीतेन यथेन्दुना । तथानुभवमात्रात्मा चेत्येनात्मावलोक्यते
जसा राहू दिसत नाही, पण चंद्राला धरल्यावर तो दिसतो, तसंच अनुभवस्वरूप आत्मा देखील, ज्याच्या प्रकाशामुळे वस्तू दिसतात, त्या वस्तूंमुळे ओळखता येतो.
यद्वत् प्रकटताम् एति प्रतिबिम्बार्हता मणौ । प्रतिबिम्बेन तद्वद् वै चित्त्वं चेत्येन चेत्यते
जसा एखादा रत्न प्रतिमा दाखवू शकतं तेव्हा ते स्पष्टपणे दिसतं, तसंच मनही ज्या वस्तूंचा अनुभव घेतं, त्यावरून ओळखता येतं.
सङ्कल्पजालमुक्तायाश् चितो यत् स्वस्थम् आस्थितम् । क्षयातिशयनिर्मुक्तं तद् विद्धि परमं पदम्
ज्या चित्ताने संकल्पांचा जाळा सोडला आहे आणि जे आपल्यातच स्थिर आहे, वाढ किंवा क्षय यांपासून मुक्त आहे, तेच परमपद समज.
सत्त्वस्थे बुद्धितत्त्वे ऽन्तस् स्वयम् आत्मोपलभ्यते । आदर्शे मलमुक्ते हि प्रतिबिम्बं प्रवर्तते
जेव्हा बुद्धी शुद्धतेत स्थिर होते, तेव्हा आत्मा आतून स्वतःच जाणवतो; जसं निर्मळ आरशात प्रतिबिंब उमटतं.
न शास्त्रैर् नापि गुरुणा दृश्यते परमेश्वरः । दृश्यते स्वयम् एवात्मा स्वया सत्त्वस्थया धिया
परमेश्वर शास्त्रांनी किंवा गुरूने दिसत नाही; स्वतः आत्मा फक्त स्वतःच्या निर्मळ मनानेच ओळखता येतो.
इमे देहादयस् सर्वे भावाḫ प्रकृतिरूपिणः । नाप्य् असन्तो न सन्तो ऽपि भ्रममात्राद् ऋते ऽनघ
हे शरीर आणि बाकी सर्व गोष्टी निसर्गाच्या रूपात आहेत; त्या ना खऱ्या आहेत, ना खोट्या, पण फक्त भ्रमासारख्या भासतात, हे पापरहित.
पथिकाḫ पथि दृश्यन्ते रागद्वेषविमुक्तया । यथा धिया तथैवैते द्रष्टव्यास् स्वेन्द्रियादयः
जसं राग-द्वेषापासून मुक्त मनाने वाटेवरचे प्रवासी दिसतात, तसंच त्या मनाने आपली इंद्रिये आणि इतर गोष्टी पाहाव्यात.
एतेषु नादरẖ कार्यस् सता नैवावधीरणम् । पदार्थमात्रतानिष्ठास् तिष्ठन्त्व् एते यथास्थितम्
या गोष्टींना न प्रेम करावं, न तिरस्कार; त्या जशा आहेत तशाच राहू द्याव्यात, कारण त्या फक्त वस्तूंच्या स्वरूपात आहेत.
यद् अस्ति तन्मयेनैव भवितव्यं विजानता । आत्मैव जगताम् अस्ति न देहाद्यर्थजालकम्
जो जाणतो, त्याने खरी अस्तित्व असलेल्या गोष्टीसारखं पूर्णपणे व्हावं; कारण सर्व जगांत फक्त आत्माचं अस्तित्व आहे, देह वगैरे वस्तूंचं जाळं खरं नाही.
पदार्थजातं देहादि विदा सन्त्यज्य दूरतः । आशीतलान्तẖकरणो नित्यम् आत्ममयो भव
देह वगैरे वस्तूंचा समूह दूर सारून टाका; मन नेहमी शांत, थंड ठेवून, कायम आत्मामय व्हा.
आत्मैव ह्य् आत्मनो बन्धुर् आत्मन्य् आत्मैव विद्यते । आत्मात्मनैवाह्रियते सर्वात्मात्मानुभूतितः
आत्माच आत्म्याचा खरा सोबती आहे आणि आत्मा स्वतःमध्येच सापडतो; आत्मा स्वतःच्याच द्वारे ओढला जातो, कारण सर्वांचा आत्मा आत्म्याच्या अनुभवातूनच कळतो.
यथा जलाद् ऋते नास्ति समुद्रत्वं महाम्बुधेः । आत्मतत्त्वाद् ऋते नास्ति जगत्त्वं जगतस् तथा
जसं पाण्याशिवाय समुद्राचं अस्तित्व नसतं, तसंच आत्मतत्त्वाशिवाय जगाचंही खरं अस्तित्व नाही.
यथार्कẖ कुम्भलक्षेषु तथात्मा देहपङ्क्तिषु । नास्तम् एति न चोदेति नष्टानष्टासु तास्व् असौ
जसा सूर्य अनेक मडक्यांमधल्या पाण्यात दिसतो, तसाच आत्मा शरीरांच्या रांगेत प्रकटतो. शरीरं नष्ट झाली तरी किंवा राहिली तरी, तो आत्मा न मावळतो, न उगवतो.
अनात्मधीẖ क्वचिद् अपि शुक्तौ रजतता यथा । योदेत्य् अनघ मिथ्या सा सर्वगत्वाद् इहात्मनः
जशी शिंपल्यात चुकून चांदी असल्याची कल्पना होते, तशीच 'मी शरीर नाही' ही कल्पना मनात येते; पण, हे खोटं आहे, कारण आत्मा सर्वत्र आहे, हे लक्षात ठेव.
देहो ऽहम् इति या बुद्धिस् सा संसारनिबन्धनी । देहदुẖखानुपातित्वाद् असारत्वाच् च वस्तुनः
'मी हे शरीर आहे' अशी जी समजूत आहे, तीच संसाराच्या बंधनाला कारणीभूत ठरते, कारण शरीराला नेहमी दुःखं लागून असतात आणि त्याला खरी काही किंमत नाही.
नकिञ्चिन्मात्ररूपो ऽस्मि यथैते गगनादयः । इति या शाश्वती बुद्धिस् सा न संसारबन्धनी
'मी अगदी काहीच नाही, जसा आकाश वगैरे आहे,' अशी जी कायमची समजूत आहे, ती संसाराच्या बंधनाला कारणीभूत होत नाही.
यथा विमलतोयान्तर् बहिर् अन्तश् च भानुजम् । तेजस् तिष्ठति सर्वत्र तथात्मा सर्ववस्तुषु
जसं निर्मळ पाण्यात आणि त्याच्या बाहेर सूर्याचं तेज असतं, तसंच आत्मा सगळ्या वस्तूंमध्ये आहे.
भित्तौ नभसि पाताले पुरो दूरे च संस्थितः । आत्मा त्रिष्व् अपि कालेषु नासौ नश्यति कर्हिचित्
भिंतीत, आकाशात, पाताळात, जवळ किंवा दूर कुठेही असला, आत्मा तिन्ही काळात कधीच नष्ट होत नाही.
छेदादीनाम् अगम्यं खं यथैवात्मा तथैव हि । एतावन्मात्रको भेदो यच् चिन्मात्रात्मतात्मनि
जसं आकाश कापता येत नाही किंवा त्याला काही होऊ शकत नाही, तसंच आत्म्यालाही. फरक इतकाच की आत्मा म्हणजे शुद्ध चैतन्य.
सन्निवेशांशवैचित्र्यं यथा हेम्नो ऽङ्गदादिता । आत्मनस् तदतद्रूपं तथैव जगदादिता
जसं सोन्यापासून वेगवेगळ्या आकारात दागिने बनतात, पण सोनं तेच राहतं, तसंच आत्म्यापासून हा सारा जगाचा विस्तार झाला आहे, पण त्याचं खरं रूप बदलत नाही.
सरिताम् आसमुद्रान्तं यथैवाम्बु विवर्तते । उत्पन्नध्वंसिनाजस्रं तरङ्गौघेन वारिणि
जसं नद्या आणि समुद्र यांमध्ये पाणी सतत लाटा येणं-जातं यामुळे बदलत राहतं, तसंच हे जग आत्म्यातून निर्माण होतं आणि नाहीसं होतं.
आत्मन्य् आत्मसमुल्लासस् तथैवायं विलोक्यते । नानापदार्थजालेन विनाशाब्धिं प्रधावता
आत्म्यात आत्म्याचं खेळणं दिसतं, कारण निरनिराळ्या वस्तूंचा समूह नाशाच्या महासागराकडे धावत असतो.
विनाशवाडवाक्रान्तं भीमं कालमहार्णवम् । जगज्जालतरङ्गिण्यो यान्ति सर्गतरङ्गकाः
सृष्टीच्या लाटा, म्हणजे जगाच्या लाटा, नाशाच्या अग्नीने व्यापलेल्या त्या भीषण काळाच्या महासागरात जातात.
तस्याप्य् अद्याप्य् अपूर्णस्य यḫ पाता कालवारिधेः । तम् आत्मानं महागस्त्यं राजन् भावय विन्ध्यवत्
राजा, अजूनही न भरलेल्या काळाच्या महासागराला पिणारा, म्हणजेच तो महान अगस्त्य असणारा आत्मा, असा आत्म्याचा विचार कर.
शास्त्रसंव्यवहारार्थं संसारोच्छेदनोद्यतैः । आत्मादिकाẖ कृतास् सञ्ज्ञा वागतीतस्य वस्तुनः
शास्त्रांमध्ये चर्चा करण्यासाठी आणि संसारातून मुक्त होण्यासाठी, 'आत्मा' वगैरे संज्ञा त्या वस्तूसाठी वापरल्या आहेत जी शब्दांच्या पलीकडे आहे.
न रज्ज्वाम् अस्ति सर्पत्वं तन् मिथ्या कḫ प्रपश्यति । नात्मनो ऽस्ति क्वचिद् बन्धो मा मोहाद् भावयाङ्ग तम्
जशी दोरीमध्ये साप नसतो, पण कोणी तरी चुकीने तसं पाहतो, तसंच आत्म्यास कधीच कुठेही बंधन नाही. म्हणून, मोहामुळे तसं समजू नकोस, बाळा.
मोहस् तद्भावनामात्रम् आहुर् मोहहरा नराः । तम् एव भावनात्यागात् त्यक्त्वा विज्वरतां व्रज
मोह म्हणजे फक्त अशी कल्पना आहे, असं मोह दूर करणारे लोक सांगतात. ती कल्पना सोडून दे, आणि सर्व दुःखातून मुक्ती मिळव.
एष एवान्धकारो ऽसाव् एतद् एव परं मलम् । प्राग् अबद्धस्य बन्धेन सङ्कल्पो यẖ किलात्मनः
हीच खरी अंधारी आहे, हेच मोठं कलंक आहे. जो आत्मा आधी मुक्त होता, त्याच्या संकल्पामुळेच बंधन येतं.