मूढे जीवे मनश् चित्तम् इत्यादिकलनं विदुः । यथाभूतार्थतत्त्वज्ञे सत्त्वम् एतद् उदाहृतम्
मोहग्रस्त जीवामध्ये मन, बुद्धी वगैरे वेगळे मानले जातात; पण ज्यांना वस्तुस्थितीचे खरे ज्ञान आहे, त्यांच्यासाठी हे शुद्ध अस्तित्वच आहे.
देहाद् अनन्तरं सत्त्वं व्योमताम् एति केवलम् । न जरामरणार्तीनां भूयो भवति कारणम्
शरीर संपल्यानंतर हे शुद्ध अस्तित्व केवळ आकाशासारखे होते; मग ते पुन्हा कधीही वृद्धत्व, मृत्यू किंवा दुःख याचे कारण राहत नाही.
यथास्फुरत् स्फुरद् इव प्रतिबिम्बं गिरेर् भवेत् । तथाकर्तैव कर्तेव लक्ष्यते चेतनस् तनौ
पाण्यातील हालचालीमुळे पर्वताचे प्रतिबिंब जसे हलते असे वाटते, तसेच शरीरात जरी चेतना काही करत नसली, तरी ती करणारी आहे असे भासते.
शारीरेषु विलासेषु सोम्य एवाशयेश्वरः । प्रतिबिम्बं विकारेषु मुखस्येवानुवर्तते
शरीरांमध्ये आणि त्यांच्या क्रियांमध्ये हृदयातील स्वामी नेहमी शांतच असतो; जसे चेहरा विविध प्रतिबिंबांत दिसतो, तसे तो त्यांच्या बदलांनुसार दिसतो.
यथार्कश् चञ्चलो वारि दृश्यते न तु चञ्चलः । तथात्मा चञ्चलो देहे दृश्यते न तु चञ्चलः
जसं पाण्यावर सूर्य हलतोय असं दिसतं, पण तो खरं तर हलत नाही; तसंच आत्मा देहात अस्थिर वाटतो, पण तो खरं तर कधीच अस्थिर होत नाही.
यथा घटेषु नष्टेषु घटाकाशं न नश्यति । तथा नष्टेषु देहेषु नात्मा नश्यति कस्यचित्
मडकं फुटलं तरी त्यातलं आकाश नाहीसं होत नाही, तसंच देह नष्ट झाले तरी कुणाच्याही आत्म्याचं काहीही होत नाही.
रूपालोकमनस्काररहितो ऽर्थानुरञ्जनम् । यथामलो मणिर् धत्ते धत्ते देहं तथेश्वरः
जसं निरागस मणी स्वतः कुठलाही रंग न धरता वस्तूंना रंग देतो, तसंच परमेश्वर रूप, दृष्टी किंवा मनाच्या ठशांशिवाय देहाला आधार देतो.
रूपालोकमनस्कारैẖ किं वा मधुरसस् तरुम् । यथोल्लासयति प्रोच्चैस् तथा चिद् दृश्यमण्डलम्
गोड रोपाला रूप, दृष्टी किंवा मनाच्या ठशांपासून काय मिळतं? जसं ते आपोआप फुलतं, तसंच चैतन्याचं क्षेत्र उजळून निघतं.
त्रैलोक्यवर्तिनि यथा मधुरद्रव्यसञ्चये । स्थितं माधुर्यम् अखिले तथात्मा वस्तुजालके
जसं गोड पदार्थ जिथे जिथे आहे तिथे तिथे गोडवा पसरलेला असतो, तसंच आत्मा सगळ्या वस्तूंमध्ये व्यापून राहतो.
यथार्को गच्छतो याति जन्तोस् तिष्ठति तिष्ठतः । मिथ्यैव न तु सत्येन तथात्मा वपुषाम् इह
जसं एखादं प्राणी चाललं की सूर्य चालतो असं वाटतं, आणि तो थांबलं की सूर्य थांबला असं भासतं — पण हे खरं नसून फक्त भास आहे; तसंच आत्मा देहात आहे असं वाटतं, पण तेही फक्त भास आहे.
प्रतिबिम्बविनाशेषु यथा न मकुरादयः । नश्यन्ति तद्वद् देहस्य नाशे नात्मा विनश्यति
प्रतिबिंब नाहीसं झालं तरी आरसा वगैरे नष्ट होत नाही, तसंच देह नष्ट झाला तरी आत्मा नाहीसा होत नाही.
अङ्गारादिषु दग्धेषु यथा हेम न दह्यते । तथा देहेषु नष्टेषु चिन्मात्रं न विनश्यति
जसं कोळसा वगैरे जळून गेला तरी सोनं जळत नाही, तसंच देह नष्ट झाले तरी शुद्ध चैतन्य कधीच नष्ट होत नाही.
अदृश्यो दृश्यते राहुर् गृहीतेन यथेन्दुना । तथानुभवमात्रात्मा चेत्येनात्मावलोक्यते
जसा राहू दिसत नाही, पण चंद्राला धरल्यावर तो दिसतो, तसंच अनुभवस्वरूप आत्मा देखील, ज्याच्या प्रकाशामुळे वस्तू दिसतात, त्या वस्तूंमुळे ओळखता येतो.
यद्वत् प्रकटताम् एति प्रतिबिम्बार्हता मणौ । प्रतिबिम्बेन तद्वद् वै चित्त्वं चेत्येन चेत्यते
जसा एखादा रत्न प्रतिमा दाखवू शकतं तेव्हा ते स्पष्टपणे दिसतं, तसंच मनही ज्या वस्तूंचा अनुभव घेतं, त्यावरून ओळखता येतं.
सङ्कल्पजालमुक्तायाश् चितो यत् स्वस्थम् आस्थितम् । क्षयातिशयनिर्मुक्तं तद् विद्धि परमं पदम्
ज्या चित्ताने संकल्पांचा जाळा सोडला आहे आणि जे आपल्यातच स्थिर आहे, वाढ किंवा क्षय यांपासून मुक्त आहे, तेच परमपद समज.
सत्त्वस्थे बुद्धितत्त्वे ऽन्तस् स्वयम् आत्मोपलभ्यते । आदर्शे मलमुक्ते हि प्रतिबिम्बं प्रवर्तते
जेव्हा बुद्धी शुद्धतेत स्थिर होते, तेव्हा आत्मा आतून स्वतःच जाणवतो; जसं निर्मळ आरशात प्रतिबिंब उमटतं.
न शास्त्रैर् नापि गुरुणा दृश्यते परमेश्वरः । दृश्यते स्वयम् एवात्मा स्वया सत्त्वस्थया धिया
परमेश्वर शास्त्रांनी किंवा गुरूने दिसत नाही; स्वतः आत्मा फक्त स्वतःच्या निर्मळ मनानेच ओळखता येतो.
इमे देहादयस् सर्वे भावाḫ प्रकृतिरूपिणः । नाप्य् असन्तो न सन्तो ऽपि भ्रममात्राद् ऋते ऽनघ
हे शरीर आणि बाकी सर्व गोष्टी निसर्गाच्या रूपात आहेत; त्या ना खऱ्या आहेत, ना खोट्या, पण फक्त भ्रमासारख्या भासतात, हे पापरहित.
पथिकाḫ पथि दृश्यन्ते रागद्वेषविमुक्तया । यथा धिया तथैवैते द्रष्टव्यास् स्वेन्द्रियादयः
जसं राग-द्वेषापासून मुक्त मनाने वाटेवरचे प्रवासी दिसतात, तसंच त्या मनाने आपली इंद्रिये आणि इतर गोष्टी पाहाव्यात.
एतेषु नादरẖ कार्यस् सता नैवावधीरणम् । पदार्थमात्रतानिष्ठास् तिष्ठन्त्व् एते यथास्थितम्
या गोष्टींना न प्रेम करावं, न तिरस्कार; त्या जशा आहेत तशाच राहू द्याव्यात, कारण त्या फक्त वस्तूंच्या स्वरूपात आहेत.
यद् अस्ति तन्मयेनैव भवितव्यं विजानता । आत्मैव जगताम् अस्ति न देहाद्यर्थजालकम्
जो जाणतो, त्याने खरी अस्तित्व असलेल्या गोष्टीसारखं पूर्णपणे व्हावं; कारण सर्व जगांत फक्त आत्माचं अस्तित्व आहे, देह वगैरे वस्तूंचं जाळं खरं नाही.
पदार्थजातं देहादि विदा सन्त्यज्य दूरतः । आशीतलान्तẖकरणो नित्यम् आत्ममयो भव
देह वगैरे वस्तूंचा समूह दूर सारून टाका; मन नेहमी शांत, थंड ठेवून, कायम आत्मामय व्हा.
आत्मैव ह्य् आत्मनो बन्धुर् आत्मन्य् आत्मैव विद्यते । आत्मात्मनैवाह्रियते सर्वात्मात्मानुभूतितः
आत्माच आत्म्याचा खरा सोबती आहे आणि आत्मा स्वतःमध्येच सापडतो; आत्मा स्वतःच्याच द्वारे ओढला जातो, कारण सर्वांचा आत्मा आत्म्याच्या अनुभवातूनच कळतो.
यथा जलाद् ऋते नास्ति समुद्रत्वं महाम्बुधेः । आत्मतत्त्वाद् ऋते नास्ति जगत्त्वं जगतस् तथा
जसं पाण्याशिवाय समुद्राचं अस्तित्व नसतं, तसंच आत्मतत्त्वाशिवाय जगाचंही खरं अस्तित्व नाही.
यथार्कẖ कुम्भलक्षेषु तथात्मा देहपङ्क्तिषु । नास्तम् एति न चोदेति नष्टानष्टासु तास्व् असौ
जसा सूर्य अनेक मडक्यांमधल्या पाण्यात दिसतो, तसाच आत्मा शरीरांच्या रांगेत प्रकटतो. शरीरं नष्ट झाली तरी किंवा राहिली तरी, तो आत्मा न मावळतो, न उगवतो.
अनात्मधीẖ क्वचिद् अपि शुक्तौ रजतता यथा । योदेत्य् अनघ मिथ्या सा सर्वगत्वाद् इहात्मनः
जशी शिंपल्यात चुकून चांदी असल्याची कल्पना होते, तशीच 'मी शरीर नाही' ही कल्पना मनात येते; पण, हे खोटं आहे, कारण आत्मा सर्वत्र आहे, हे लक्षात ठेव.
देहो ऽहम् इति या बुद्धिस् सा संसारनिबन्धनी । देहदुẖखानुपातित्वाद् असारत्वाच् च वस्तुनः
'मी हे शरीर आहे' अशी जी समजूत आहे, तीच संसाराच्या बंधनाला कारणीभूत ठरते, कारण शरीराला नेहमी दुःखं लागून असतात आणि त्याला खरी काही किंमत नाही.
नकिञ्चिन्मात्ररूपो ऽस्मि यथैते गगनादयः । इति या शाश्वती बुद्धिस् सा न संसारबन्धनी
'मी अगदी काहीच नाही, जसा आकाश वगैरे आहे,' अशी जी कायमची समजूत आहे, ती संसाराच्या बंधनाला कारणीभूत होत नाही.
यथा विमलतोयान्तर् बहिर् अन्तश् च भानुजम् । तेजस् तिष्ठति सर्वत्र तथात्मा सर्ववस्तुषु
जसं निर्मळ पाण्यात आणि त्याच्या बाहेर सूर्याचं तेज असतं, तसंच आत्मा सगळ्या वस्तूंमध्ये आहे.
भित्तौ नभसि पाताले पुरो दूरे च संस्थितः । आत्मा त्रिष्व् अपि कालेषु नासौ नश्यति कर्हिचित्
भिंतीत, आकाशात, पाताळात, जवळ किंवा दूर कुठेही असला, आत्मा तिन्ही काळात कधीच नष्ट होत नाही.