न बन्धो ऽस्ति न मोक्षो ऽस्ति ब्रह्मैवास्ति निरामयम् । नैक्यम् अस्ति न च द्वित्वं संविद्भानं विजृम्भते
इथे ना बंधन आहे, ना मुक्ती आहे; केवळ ब्रह्मच आहे, जे कुठल्याही दुःखापासून मुक्त आहे. इथे एकत्वही नाही, द्वैतही नाही; केवळ चैतन्यच प्रकट होतं.
एकं यथा स्फुरति वारि तरङ्गभङ्गैर् एवं परिस्फुरति चित्तम् अकिञ्चिद् एतत् । त्वं बन्धमोक्षकलने प्रविमुच्य दूरे स्वस्थो भवाभयतयोदयसार एव
जसं पाण्यातून लाटा उमटतात, तसं मन निरनिराळ्या रूपांनी हलतं; बंधन आणि मुक्ती यांचा नीट विचार करून, तू त्यापासून दूर राहा आणि निर्भयता व जागृतीच्या सारात स्थिर रहा.
सङ्कल्पोन्मुखतां यातास् सत्याश् चिन्मात्रसंविदः । आपस् तरङ्गत्वम् इव यान्ति भूमिप जीवताम्
राजा, ज्या शुद्ध चैतन्यस्वरूप असतात आणि ज्यांना कल्पनेची प्रवृत्ती असते, त्या जिवांना जणू पाण्याला लाटांचे रूप येते तसे, जिवंत प्राण्यांचे स्वरूप प्राप्त होते.
ते जीवास् संसरन्तीह संसारे पूर्वम् उत्थिते । स्वकर्मकरणाद् देहेष्व् अब्जेष्व् इव मधुव्रताः
हे जीव पूर्वीच्या कारणांमुळे या संसारात भटकत राहतात; आपल्या कर्मामुळे ते विविध देहांमध्ये, जणू मधमाशी कमळांभोवती फिरते तसे, संचार करतात.
सर्वात्मापि परं ब्रह्म कुर्वद् एव करोति नो । जननिष्ठानि दिवसकर्माणीव दिवाकरः
सर्वांचा आत्मा असलेले परब्रह्म जरी सर्वकाही करत असले तरी प्रत्यक्षात काही करत नाही, जसे सूर्य फक्त उगवतो पण दिवसाचे काम स्वतः करत नाही.
चलत्य् अचेतनम् अयो यथायस्कान्तसन्निधौ । तथा स्फुरति सर्गो ऽयं स्वस्थिते परमात्मनि
जसे चुंबकाजवळ लोखंड आपोआप हलते, तसेच परमत्मा आपल्या ठिकाणी स्थिर असताना ही सृष्टी आपोआप निर्माण होते.
स्वपरिस्पन्दजो वारि यथावर्तḫ प्रवर्तते । तथायं चिन्मये जीवे देहस् सम्पद्यते स्वयम्
जसं पाण्यात आपोआप वावटळ तयार होते, तसंच चैतन्यस्वरूप जीवामधून हा देह आपोआप निर्माण होतो.
यथालातपरिस्पन्दाद् धेमचक्रं प्रदृश्यते । एवं स्वचेतनस्पन्दाद् देहो ऽयम् अवलोक्यते
जसं जळत्या काठीला फिरवल्यावर अग्नीचं वर्तुळ दिसतं, तसंच आपल्या चैतन्याच्या हालचालीमुळे हा देह दिसतो.
यथा नदनदीभेदाद् बहुत्वं कल्प्यते ऽम्भसः । एवम् आकारभेदेन नानात्वं परमात्मनः
जसं नद्या-नाल्यांच्या वेगळेपणामुळे पाण्यात अनेकता भासत असते, तसंच रूपांच्या फरकामुळे परमात्म्यात विविधता वाटते.
सुखदुẖखदशामोहो मनस्य् एवास्ति नात्मनि । केयूरकटकादित्वं सङ्कल्पे ऽस्ति न हेमनि
आनंद, दुःख आणि भ्रम या सगळ्या मनातच असतात, आत्म्यात नाहीत; जसं कडे किंवा बांगड्याचं अस्तित्व केवळ कल्पनेत असतं, सोन्यात नसतं.
मूढे जीवे मनश् चित्तम् इत्यादिकलनं विदुः । यथाभूतार्थतत्त्वज्ञे सत्त्वम् एतद् उदाहृतम्
मोहग्रस्त जीवामध्ये मन, बुद्धी वगैरे वेगळे मानले जातात; पण ज्यांना वस्तुस्थितीचे खरे ज्ञान आहे, त्यांच्यासाठी हे शुद्ध अस्तित्वच आहे.
देहाद् अनन्तरं सत्त्वं व्योमताम् एति केवलम् । न जरामरणार्तीनां भूयो भवति कारणम्
शरीर संपल्यानंतर हे शुद्ध अस्तित्व केवळ आकाशासारखे होते; मग ते पुन्हा कधीही वृद्धत्व, मृत्यू किंवा दुःख याचे कारण राहत नाही.
यथास्फुरत् स्फुरद् इव प्रतिबिम्बं गिरेर् भवेत् । तथाकर्तैव कर्तेव लक्ष्यते चेतनस् तनौ
पाण्यातील हालचालीमुळे पर्वताचे प्रतिबिंब जसे हलते असे वाटते, तसेच शरीरात जरी चेतना काही करत नसली, तरी ती करणारी आहे असे भासते.
शारीरेषु विलासेषु सोम्य एवाशयेश्वरः । प्रतिबिम्बं विकारेषु मुखस्येवानुवर्तते
शरीरांमध्ये आणि त्यांच्या क्रियांमध्ये हृदयातील स्वामी नेहमी शांतच असतो; जसे चेहरा विविध प्रतिबिंबांत दिसतो, तसे तो त्यांच्या बदलांनुसार दिसतो.
यथार्कश् चञ्चलो वारि दृश्यते न तु चञ्चलः । तथात्मा चञ्चलो देहे दृश्यते न तु चञ्चलः
जसं पाण्यावर सूर्य हलतोय असं दिसतं, पण तो खरं तर हलत नाही; तसंच आत्मा देहात अस्थिर वाटतो, पण तो खरं तर कधीच अस्थिर होत नाही.
यथा घटेषु नष्टेषु घटाकाशं न नश्यति । तथा नष्टेषु देहेषु नात्मा नश्यति कस्यचित्
मडकं फुटलं तरी त्यातलं आकाश नाहीसं होत नाही, तसंच देह नष्ट झाले तरी कुणाच्याही आत्म्याचं काहीही होत नाही.
रूपालोकमनस्काररहितो ऽर्थानुरञ्जनम् । यथामलो मणिर् धत्ते धत्ते देहं तथेश्वरः
जसं निरागस मणी स्वतः कुठलाही रंग न धरता वस्तूंना रंग देतो, तसंच परमेश्वर रूप, दृष्टी किंवा मनाच्या ठशांशिवाय देहाला आधार देतो.
रूपालोकमनस्कारैẖ किं वा मधुरसस् तरुम् । यथोल्लासयति प्रोच्चैस् तथा चिद् दृश्यमण्डलम्
गोड रोपाला रूप, दृष्टी किंवा मनाच्या ठशांपासून काय मिळतं? जसं ते आपोआप फुलतं, तसंच चैतन्याचं क्षेत्र उजळून निघतं.
त्रैलोक्यवर्तिनि यथा मधुरद्रव्यसञ्चये । स्थितं माधुर्यम् अखिले तथात्मा वस्तुजालके
जसं गोड पदार्थ जिथे जिथे आहे तिथे तिथे गोडवा पसरलेला असतो, तसंच आत्मा सगळ्या वस्तूंमध्ये व्यापून राहतो.
यथार्को गच्छतो याति जन्तोस् तिष्ठति तिष्ठतः । मिथ्यैव न तु सत्येन तथात्मा वपुषाम् इह
जसं एखादं प्राणी चाललं की सूर्य चालतो असं वाटतं, आणि तो थांबलं की सूर्य थांबला असं भासतं — पण हे खरं नसून फक्त भास आहे; तसंच आत्मा देहात आहे असं वाटतं, पण तेही फक्त भास आहे.
प्रतिबिम्बविनाशेषु यथा न मकुरादयः । नश्यन्ति तद्वद् देहस्य नाशे नात्मा विनश्यति
प्रतिबिंब नाहीसं झालं तरी आरसा वगैरे नष्ट होत नाही, तसंच देह नष्ट झाला तरी आत्मा नाहीसा होत नाही.
अङ्गारादिषु दग्धेषु यथा हेम न दह्यते । तथा देहेषु नष्टेषु चिन्मात्रं न विनश्यति
जसं कोळसा वगैरे जळून गेला तरी सोनं जळत नाही, तसंच देह नष्ट झाले तरी शुद्ध चैतन्य कधीच नष्ट होत नाही.
अदृश्यो दृश्यते राहुर् गृहीतेन यथेन्दुना । तथानुभवमात्रात्मा चेत्येनात्मावलोक्यते
जसा राहू दिसत नाही, पण चंद्राला धरल्यावर तो दिसतो, तसंच अनुभवस्वरूप आत्मा देखील, ज्याच्या प्रकाशामुळे वस्तू दिसतात, त्या वस्तूंमुळे ओळखता येतो.
यद्वत् प्रकटताम् एति प्रतिबिम्बार्हता मणौ । प्रतिबिम्बेन तद्वद् वै चित्त्वं चेत्येन चेत्यते
जसा एखादा रत्न प्रतिमा दाखवू शकतं तेव्हा ते स्पष्टपणे दिसतं, तसंच मनही ज्या वस्तूंचा अनुभव घेतं, त्यावरून ओळखता येतं.
सङ्कल्पजालमुक्तायाश् चितो यत् स्वस्थम् आस्थितम् । क्षयातिशयनिर्मुक्तं तद् विद्धि परमं पदम्
ज्या चित्ताने संकल्पांचा जाळा सोडला आहे आणि जे आपल्यातच स्थिर आहे, वाढ किंवा क्षय यांपासून मुक्त आहे, तेच परमपद समज.
सत्त्वस्थे बुद्धितत्त्वे ऽन्तस् स्वयम् आत्मोपलभ्यते । आदर्शे मलमुक्ते हि प्रतिबिम्बं प्रवर्तते
जेव्हा बुद्धी शुद्धतेत स्थिर होते, तेव्हा आत्मा आतून स्वतःच जाणवतो; जसं निर्मळ आरशात प्रतिबिंब उमटतं.
न शास्त्रैर् नापि गुरुणा दृश्यते परमेश्वरः । दृश्यते स्वयम् एवात्मा स्वया सत्त्वस्थया धिया
परमेश्वर शास्त्रांनी किंवा गुरूने दिसत नाही; स्वतः आत्मा फक्त स्वतःच्या निर्मळ मनानेच ओळखता येतो.
इमे देहादयस् सर्वे भावाḫ प्रकृतिरूपिणः । नाप्य् असन्तो न सन्तो ऽपि भ्रममात्राद् ऋते ऽनघ
हे शरीर आणि बाकी सर्व गोष्टी निसर्गाच्या रूपात आहेत; त्या ना खऱ्या आहेत, ना खोट्या, पण फक्त भ्रमासारख्या भासतात, हे पापरहित.
पथिकाḫ पथि दृश्यन्ते रागद्वेषविमुक्तया । यथा धिया तथैवैते द्रष्टव्यास् स्वेन्द्रियादयः
जसं राग-द्वेषापासून मुक्त मनाने वाटेवरचे प्रवासी दिसतात, तसंच त्या मनाने आपली इंद्रिये आणि इतर गोष्टी पाहाव्यात.
एतेषु नादरẖ कार्यस् सता नैवावधीरणम् । पदार्थमात्रतानिष्ठास् तिष्ठन्त्व् एते यथास्थितम्
या गोष्टींना न प्रेम करावं, न तिरस्कार; त्या जशा आहेत तशाच राहू द्याव्यात, कारण त्या फक्त वस्तूंच्या स्वरूपात आहेत.