कुतस् सर्गो ऽयम् आयातẖ किंस्वरूपश् च कथ्यते । कथं केष्व् अवतिष्ठन्ते जरार्तिमरणापदः
ही सृष्टी कुठून आली आहे आणि तिचं खरं स्वरूप काय आहे? म्हातारपण, आजार आणि मृत्यू या आपत्ती यात कशा टिकून राहतात?
अहं कथं वा विषमाद् अस्मात् संसृतिविभ्रमात् । विमुच्येय घनास्तीर्णाज् जालाद् इव विहङ्गमः
मी या भयंकर आणि गोंधळलेल्या संसारातून कसा मुक्त होऊ शकतो, जसं एखादं पक्षी जाड जाळ्यातून सुटतं?
त्वम् एवास्य प्रपञ्चस्य जानासि सकला गतीः । गम्भीरस्यातिलोलस्य वरुणो ऽम्बुनिधेर् इव
या अखंड विश्वातील सर्व मार्ग तुलाच ठाऊक आहेत, जसे सागराच्या अथांग आणि अस्थिर गाभ्याची माहिती वरुणालाच असते.
सन्देहवृक्षपरशुर् हार्दध्वान्तदिवाकरः । परमामृतशीतांशुस् त्वम् एकḫ परमेश्वरः
तूच शंकेच्या झाडाला तोडणारा कुऱ्हाड आहेस, हृदयातील अंधार घालवणारा सूर्य आहेस, आणि सर्वोच्च अमृताचा शीतल चंद्रही तूच आहेस—तूच खरा परमेश्वर आहेस.
अहो नु चिरकालेन विवेके प्रविकासिनि । विततानर्थविच्छेत्ता सारḫ प्रश्नस् त्वया कृतः
वा! इतक्या दीर्घ काळानंतर विवेक फुलू लागल्यावर, तू असा प्रश्न विचारलास की जो खोट्या मूल्यांच्या जाळ्याला पूर्णपणे छेदतो.
संसाराम्भोधितरणं परं विश्रमणं धियः । दृश्यतृण्यामहावातं यथापृष्टम् इदं शृणु
हेच त्या संसारसागरातून पार जाण्याचे साधन आहे, मनाला मिळणारा सर्वोच्च विसावा आहे, आणि भासाच्या गवतासारख्या दृश्यांना उडवणारा मोठा वारा आहे—तू विचारलेस तसे आता ऐक.
यद् इदं दृश्यते किञ्चित् तन् नास्ति नृप किञ्चन । रज्ज्वाम् इव भुजङ्गत्वम् असद् एवेदम् उत्थितम्
राजा, इथे जे काही दिसतं, ते खरंतर काहीच नाही. जसं दोरीत साप दिसतो, पण तो खरं नसतो, तसंच हे सगळं भासतं.
यथा गन्धर्वनगरं यथा वारिमतिर् मरौ । यथा शुक्तौ रजतता यथा द्वित्वं सुधानिधौ
जसं गंधर्वांचं शहर, वाळवंटातलं पाण्याचं भास, शिंपल्यातलं चांदीचं भास किंवा चंद्रातलं दुहेरीपणं—
सर्वं मिथ्यावभासात्म स्फुरतीदम् असन्मयम् । प्रविलोलोज्ज्वलालातलोचनभ्रमचक्रवत्
हे सगळं खोट्या भासामुळेच चमकतं, खरंतर यात काहीच सत्य नाही. जसं डोळ्यातील तेजाने फिरणारा अग्नीचा वर्तुळ भासतो, तसंच हे आहे.
यत् तु नो दृश्यते किञ्चिद् यन् नकिञ्चिद् इति स्मृतम् । मनष्षष्ठेन्द्रियातीतं यत् खाद् अपि नकिञ्चन
पण जे काही दिसत नाही, जे 'काहीच नाही' असं ओळखलं जातं, जे मन आणि सहा इंद्रियांच्या पलीकडचं आहे, आणि जे आकाशातही काहीच नाही—
अविनाशं तद् अस्तीह तत् तद् आत्मेति कथ्यते । तत् तत् तत् परमं ब्रह्म तत् तत् सद् अमलं परम्
इथे जे अविनाशी आहे, त्यालाच वेगवेगळ्या प्रकारे आत्मा असं म्हटलं जातं. तेच खरं, तेच परब्रह्म, तेच शुद्ध आणि सर्वोच्च सत्य आहे.
अनन्तभूतपर्णाया जाताया व्योमकानने । ऋक्षजालकपुष्पायास् सर्गवल्ल्यास् तु तद् रसः
असं म्हणता येईल की, त्या तत्त्वाचा सार आकाशरूपी अरण्यात, अनंत पानांच्या सृष्टीच्या वेलीत, आणि ताऱ्यांच्या जाळ्यातील फुलांमध्ये आहे.
तत् तच् चिन्मात्रम् आभानं यत् परिस्फुरति स्वयम् । अक्षुब्धाम्भोधिजलवत् तज् जगज्जालतां गतम्
ते फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, जे आपोआप प्रकाशते. जसं शांत पाण्याचं तळ, तसं ते जगाच्या जाळ्यात पसरलं आहे.
एवं परात् समायाता राजन् सर्गपरम्पराः । तस्मिन्न् एव महादर्शे प्रतिबिम्बम् उपागताः
राजा, या प्रकारे सर्व सृष्टीची मालिका त्या परमात्म्यातून निर्माण होते आणि त्या महान आरशात सर्व काही प्रतिबिंबित होतं.
तास् स्वभावसमुत्पन्ना बह्व्यस् स्फुरणशक्तयः । पश्चात् कारणतां यान्ति मिथो जीवादिनामभिः
या असंख्य शक्ती त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावातून उत्पन्न होतात आणि नंतर त्या कारणीभूत होतात; त्यांना 'जीव' वगैरे नावे दिली जातात.
काश्चिद् ब्रह्माण्डतां यान्ति काश्चिद् गच्छन्ति भूतताम् । अन्यन् नानात्वम् इतरा भवत्य् एवं जगत्स्थितिः
काही शक्ती विश्वाच्या रूपात प्रकट होतात, काही पंचमहाभूतांच्या रूपात जातात, तर काही विविधतेचे रूप घेतात; अशा रीतीने जगाची स्थिती चालू राहते.
गृहीतकलना ब्राह्म्यश् शक्तयस् स्वयम् एव हि । सङ्कल्प्य मितजीवत्वम् अहंज्ञानात्मिकास् स्थिताः
ब्रह्माची शक्ती मर्यादा स्वीकारून स्वतःच जीवत्वाची कल्पना करतात आणि त्या अहंभाव व ज्ञान यांच्या स्वरूपात राहतात.
ताẖ कोशकारक्रिमिवत् स्वयं गच्छन्ति बन्धनम् । प्राप्ताḫ परिमितं रूपं रञ्जनं स्फटिका इव
जशा रेशीम किड्या स्वतःच कोषात अडकतात, तशा या शक्ती स्वतःच बंधनात जातात; मर्यादित रूप मिळाल्यावर त्या स्फटिकासारख्या रंग घेतात.
बन्धो न सम्भवत्य् एव तास् स्वयं बन्धनं गताः । मुग्धा हि भीत्या पश्यन्ति यक्षं मातृस्तनेष्व् अपि
ज्यांनी स्वतःच बंधन स्वीकारलं आहे, त्यांच्यासाठी खऱ्या अर्थाने काहीच बंधन उरत नाही; कारण निरागस लोक भीतीपोटी आपल्या आईच्या छातीवरसुद्धा राक्षस पाहतात.
स्वभावतस् समुत्थाय निष्कारणम् अकारणम् । मिथẖ कारणतां यान्ति ब्राह्म्यस् स्फुरणशक्तयः
ब्रह्माची शक्ती आपोआप, कुठलाही कारण किंवा हेतू न ठेवता प्रकट होते आणि त्या एकमेकींना कारण मानतात.
न बन्धो ऽस्ति न मोक्षो ऽस्ति ब्रह्मैवास्ति निरामयम् । नैक्यम् अस्ति न च द्वित्वं संविद्भानं विजृम्भते
इथे ना बंधन आहे, ना मुक्ती आहे; केवळ ब्रह्मच आहे, जे कुठल्याही दुःखापासून मुक्त आहे. इथे एकत्वही नाही, द्वैतही नाही; केवळ चैतन्यच प्रकट होतं.
एकं यथा स्फुरति वारि तरङ्गभङ्गैर् एवं परिस्फुरति चित्तम् अकिञ्चिद् एतत् । त्वं बन्धमोक्षकलने प्रविमुच्य दूरे स्वस्थो भवाभयतयोदयसार एव
जसं पाण्यातून लाटा उमटतात, तसं मन निरनिराळ्या रूपांनी हलतं; बंधन आणि मुक्ती यांचा नीट विचार करून, तू त्यापासून दूर राहा आणि निर्भयता व जागृतीच्या सारात स्थिर रहा.
सङ्कल्पोन्मुखतां यातास् सत्याश् चिन्मात्रसंविदः । आपस् तरङ्गत्वम् इव यान्ति भूमिप जीवताम्
राजा, ज्या शुद्ध चैतन्यस्वरूप असतात आणि ज्यांना कल्पनेची प्रवृत्ती असते, त्या जिवांना जणू पाण्याला लाटांचे रूप येते तसे, जिवंत प्राण्यांचे स्वरूप प्राप्त होते.
ते जीवास् संसरन्तीह संसारे पूर्वम् उत्थिते । स्वकर्मकरणाद् देहेष्व् अब्जेष्व् इव मधुव्रताः
हे जीव पूर्वीच्या कारणांमुळे या संसारात भटकत राहतात; आपल्या कर्मामुळे ते विविध देहांमध्ये, जणू मधमाशी कमळांभोवती फिरते तसे, संचार करतात.
सर्वात्मापि परं ब्रह्म कुर्वद् एव करोति नो । जननिष्ठानि दिवसकर्माणीव दिवाकरः
सर्वांचा आत्मा असलेले परब्रह्म जरी सर्वकाही करत असले तरी प्रत्यक्षात काही करत नाही, जसे सूर्य फक्त उगवतो पण दिवसाचे काम स्वतः करत नाही.
चलत्य् अचेतनम् अयो यथायस्कान्तसन्निधौ । तथा स्फुरति सर्गो ऽयं स्वस्थिते परमात्मनि
जसे चुंबकाजवळ लोखंड आपोआप हलते, तसेच परमत्मा आपल्या ठिकाणी स्थिर असताना ही सृष्टी आपोआप निर्माण होते.
स्वपरिस्पन्दजो वारि यथावर्तḫ प्रवर्तते । तथायं चिन्मये जीवे देहस् सम्पद्यते स्वयम्
जसं पाण्यात आपोआप वावटळ तयार होते, तसंच चैतन्यस्वरूप जीवामधून हा देह आपोआप निर्माण होतो.
यथालातपरिस्पन्दाद् धेमचक्रं प्रदृश्यते । एवं स्वचेतनस्पन्दाद् देहो ऽयम् अवलोक्यते
जसं जळत्या काठीला फिरवल्यावर अग्नीचं वर्तुळ दिसतं, तसंच आपल्या चैतन्याच्या हालचालीमुळे हा देह दिसतो.
यथा नदनदीभेदाद् बहुत्वं कल्प्यते ऽम्भसः । एवम् आकारभेदेन नानात्वं परमात्मनः
जसं नद्या-नाल्यांच्या वेगळेपणामुळे पाण्यात अनेकता भासत असते, तसंच रूपांच्या फरकामुळे परमात्म्यात विविधता वाटते.
सुखदुẖखदशामोहो मनस्य् एवास्ति नात्मनि । केयूरकटकादित्वं सङ्कल्पे ऽस्ति न हेमनि
आनंद, दुःख आणि भ्रम या सगळ्या मनातच असतात, आत्म्यात नाहीत; जसं कडे किंवा बांगड्याचं अस्तित्व केवळ कल्पनेत असतं, सोन्यात नसतं.