यमबन्धुत्वम् अरिषु येन पापाशयेषु च । दीनारिस्त्रीदृशा श्यामवपुषा प्रकटीकृतम्
त्याच्या काळ्या रंगामुळे, शत्रूंमध्ये आणि दुष्ट मनोवृत्तीच्या लोकांमध्ये, यमाशी असलेलं त्याचं नातं उघड झालं. गरीब, शत्रू आणि स्त्रियांसाठी तो जणू दारिद्र्याची देवीच वाटत असे.
प्रतापेनार्कवंशत्वं येनारिषु व्यतन्यत । सोम्यत्वं तु सुहृद्विप्रवधूगुर्वाद्यबन्धुषु
त्याच्या तेजामुळे, शत्रूंमध्ये त्याचं सूर्यवंशीय असणं स्पष्ट दिसत होतं; पण मित्र, ब्राह्मण, पत्नी, गुरु आणि इतर नातेवाईकांमध्ये तो चंद्रासारखा सौम्यपणे वागत असे.
यस्याननाब्जम् आश्रित्य लक्ष्मीर् भ्रूभ्रमरी सखी । अमन्यत हरेर् वक्षẖ क्षपाकुसुमपेलवम्
ज्याच्या मुखकमळात लक्ष्मीने, तिच्या भुवया जणू भ्रमर झाल्यासारख्या, आश्रय घेतला होता, तिने हरिच्या छातीला — जी रात्री उमलणाऱ्या फुलांसारखी मऊ आहे — त्यापेक्षा कमीच मानलं.
यस्य शीतलशुक्लेन यशसा वलितं जगत् । करोति चक्रवाकानां पूर्णेन्दूदयविभ्रमम्
त्याच्या शीतल आणि शुभ्र कीर्तीने सगळं जग शोभून गेलं होतं, जणू चक्रवाक पक्ष्यांसाठी पूर्ण चंद्र उगवल्याचा भास निर्माण झाला होता.
सो ऽखण्डशक्तिप्रसरं स्वाराज्यं परिपालयन् । कदाचिद् एकान्तगतो मनसा समचिन्तयत्
तो आपल्या अखंड राज्याचा योग्य प्रकारे सांभाळ करत असताना, एकदा एकटाच असताना, मनात विचार करू लागला.
जरामरणसङ्क्षोभसुखदुẖखभ्रमस्थितेः । अस्य दृश्यप्रपञ्चस्य को हेतुस् स्याद् इति स्वयम्
ही जी जगातील दृश्य गोष्ट आहे, जिला वार्धक्य, मृत्यू, सुख-दुःख आणि भ्रम यांचा गोंधळ आहे, तिचं मूळ कारण काय असावं, असं त्याने स्वतः विचारलं.
जगतो न विवेदासौ कारणं चिन्तयन्न् अपि । बालो ऽभ्रस्तनितस्येव तेनासौ पर्यतप्यत
त्याने या जगाचं कारण कितीही विचार केलं, तरी ते त्याला समजलं नाही; त्यामुळे तो जसा वीजेच्या गडगडाटाने घाबरलेल्या लहान मुलासारखा त्रस्त झाला.
अथैकदापृच्छद् असौ ब्रह्मलोकागतं मनुम् । पूजितं स्वसभासंस्थं भगवन्तं प्रजापतिम्
नंतर एकदा त्याने ब्रह्मलोकात आलेल्या, आपल्या सभेत विराजमान असलेल्या आणि सर्वांनी पूजलेल्या भगवंत प्रजापती मनू यांना विचारलं.
संयोजयति धार्ष्ट्येन भगवन् भूरितेजसम् । भवत्प्रसाद एवायं भवन्तं प्रष्टुम् ओजसा
मी धाडसाने त्यांना म्हणालो, "महातेजस्वी प्रभो, मला तुम्हाला प्रश्न विचारायची जी ताकद आली आहे, ती फक्त तुमच्या कृपेनेच मिळाली आहे."
स्फुरता हृदये नित्यं धूमश्यामेन तापिना । दह्ये ऽहं संशयेनान्तर् वाडवेनेव वारिधिः
माझ्या हृदयात नेहमीच धुरासारखा काळा आणि जळजळणारा शंका पेटत असतो; या संभ्रमाने मी अगदी समुद्रातल्या अग्नीने जळतो तसा होतो.
कुतस् सर्गो ऽयम् आयातẖ किंस्वरूपश् च कथ्यते । कथं केष्व् अवतिष्ठन्ते जरार्तिमरणापदः
ही सृष्टी कुठून आली आहे आणि तिचं खरं स्वरूप काय आहे? म्हातारपण, आजार आणि मृत्यू या आपत्ती यात कशा टिकून राहतात?
अहं कथं वा विषमाद् अस्मात् संसृतिविभ्रमात् । विमुच्येय घनास्तीर्णाज् जालाद् इव विहङ्गमः
मी या भयंकर आणि गोंधळलेल्या संसारातून कसा मुक्त होऊ शकतो, जसं एखादं पक्षी जाड जाळ्यातून सुटतं?
त्वम् एवास्य प्रपञ्चस्य जानासि सकला गतीः । गम्भीरस्यातिलोलस्य वरुणो ऽम्बुनिधेर् इव
या अखंड विश्वातील सर्व मार्ग तुलाच ठाऊक आहेत, जसे सागराच्या अथांग आणि अस्थिर गाभ्याची माहिती वरुणालाच असते.
सन्देहवृक्षपरशुर् हार्दध्वान्तदिवाकरः । परमामृतशीतांशुस् त्वम् एकḫ परमेश्वरः
तूच शंकेच्या झाडाला तोडणारा कुऱ्हाड आहेस, हृदयातील अंधार घालवणारा सूर्य आहेस, आणि सर्वोच्च अमृताचा शीतल चंद्रही तूच आहेस—तूच खरा परमेश्वर आहेस.
अहो नु चिरकालेन विवेके प्रविकासिनि । विततानर्थविच्छेत्ता सारḫ प्रश्नस् त्वया कृतः
वा! इतक्या दीर्घ काळानंतर विवेक फुलू लागल्यावर, तू असा प्रश्न विचारलास की जो खोट्या मूल्यांच्या जाळ्याला पूर्णपणे छेदतो.
संसाराम्भोधितरणं परं विश्रमणं धियः । दृश्यतृण्यामहावातं यथापृष्टम् इदं शृणु
हेच त्या संसारसागरातून पार जाण्याचे साधन आहे, मनाला मिळणारा सर्वोच्च विसावा आहे, आणि भासाच्या गवतासारख्या दृश्यांना उडवणारा मोठा वारा आहे—तू विचारलेस तसे आता ऐक.
यद् इदं दृश्यते किञ्चित् तन् नास्ति नृप किञ्चन । रज्ज्वाम् इव भुजङ्गत्वम् असद् एवेदम् उत्थितम्
राजा, इथे जे काही दिसतं, ते खरंतर काहीच नाही. जसं दोरीत साप दिसतो, पण तो खरं नसतो, तसंच हे सगळं भासतं.
यथा गन्धर्वनगरं यथा वारिमतिर् मरौ । यथा शुक्तौ रजतता यथा द्वित्वं सुधानिधौ
जसं गंधर्वांचं शहर, वाळवंटातलं पाण्याचं भास, शिंपल्यातलं चांदीचं भास किंवा चंद्रातलं दुहेरीपणं—
सर्वं मिथ्यावभासात्म स्फुरतीदम् असन्मयम् । प्रविलोलोज्ज्वलालातलोचनभ्रमचक्रवत्
हे सगळं खोट्या भासामुळेच चमकतं, खरंतर यात काहीच सत्य नाही. जसं डोळ्यातील तेजाने फिरणारा अग्नीचा वर्तुळ भासतो, तसंच हे आहे.
यत् तु नो दृश्यते किञ्चिद् यन् नकिञ्चिद् इति स्मृतम् । मनष्षष्ठेन्द्रियातीतं यत् खाद् अपि नकिञ्चन
पण जे काही दिसत नाही, जे 'काहीच नाही' असं ओळखलं जातं, जे मन आणि सहा इंद्रियांच्या पलीकडचं आहे, आणि जे आकाशातही काहीच नाही—
अविनाशं तद् अस्तीह तत् तद् आत्मेति कथ्यते । तत् तत् तत् परमं ब्रह्म तत् तत् सद् अमलं परम्
इथे जे अविनाशी आहे, त्यालाच वेगवेगळ्या प्रकारे आत्मा असं म्हटलं जातं. तेच खरं, तेच परब्रह्म, तेच शुद्ध आणि सर्वोच्च सत्य आहे.
अनन्तभूतपर्णाया जाताया व्योमकानने । ऋक्षजालकपुष्पायास् सर्गवल्ल्यास् तु तद् रसः
असं म्हणता येईल की, त्या तत्त्वाचा सार आकाशरूपी अरण्यात, अनंत पानांच्या सृष्टीच्या वेलीत, आणि ताऱ्यांच्या जाळ्यातील फुलांमध्ये आहे.
तत् तच् चिन्मात्रम् आभानं यत् परिस्फुरति स्वयम् । अक्षुब्धाम्भोधिजलवत् तज् जगज्जालतां गतम्
ते फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, जे आपोआप प्रकाशते. जसं शांत पाण्याचं तळ, तसं ते जगाच्या जाळ्यात पसरलं आहे.
एवं परात् समायाता राजन् सर्गपरम्पराः । तस्मिन्न् एव महादर्शे प्रतिबिम्बम् उपागताः
राजा, या प्रकारे सर्व सृष्टीची मालिका त्या परमात्म्यातून निर्माण होते आणि त्या महान आरशात सर्व काही प्रतिबिंबित होतं.
तास् स्वभावसमुत्पन्ना बह्व्यस् स्फुरणशक्तयः । पश्चात् कारणतां यान्ति मिथो जीवादिनामभिः
या असंख्य शक्ती त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावातून उत्पन्न होतात आणि नंतर त्या कारणीभूत होतात; त्यांना 'जीव' वगैरे नावे दिली जातात.
काश्चिद् ब्रह्माण्डतां यान्ति काश्चिद् गच्छन्ति भूतताम् । अन्यन् नानात्वम् इतरा भवत्य् एवं जगत्स्थितिः
काही शक्ती विश्वाच्या रूपात प्रकट होतात, काही पंचमहाभूतांच्या रूपात जातात, तर काही विविधतेचे रूप घेतात; अशा रीतीने जगाची स्थिती चालू राहते.
गृहीतकलना ब्राह्म्यश् शक्तयस् स्वयम् एव हि । सङ्कल्प्य मितजीवत्वम् अहंज्ञानात्मिकास् स्थिताः
ब्रह्माची शक्ती मर्यादा स्वीकारून स्वतःच जीवत्वाची कल्पना करतात आणि त्या अहंभाव व ज्ञान यांच्या स्वरूपात राहतात.
ताẖ कोशकारक्रिमिवत् स्वयं गच्छन्ति बन्धनम् । प्राप्ताḫ परिमितं रूपं रञ्जनं स्फटिका इव
जशा रेशीम किड्या स्वतःच कोषात अडकतात, तशा या शक्ती स्वतःच बंधनात जातात; मर्यादित रूप मिळाल्यावर त्या स्फटिकासारख्या रंग घेतात.
बन्धो न सम्भवत्य् एव तास् स्वयं बन्धनं गताः । मुग्धा हि भीत्या पश्यन्ति यक्षं मातृस्तनेष्व् अपि
ज्यांनी स्वतःच बंधन स्वीकारलं आहे, त्यांच्यासाठी खऱ्या अर्थाने काहीच बंधन उरत नाही; कारण निरागस लोक भीतीपोटी आपल्या आईच्या छातीवरसुद्धा राक्षस पाहतात.
स्वभावतस् समुत्थाय निष्कारणम् अकारणम् । मिथẖ कारणतां यान्ति ब्राह्म्यस् स्फुरणशक्तयः
ब्रह्माची शक्ती आपोआप, कुठलाही कारण किंवा हेतू न ठेवता प्रकट होते आणि त्या एकमेकींना कारण मानतात.