न दुẖखान्य् उपगर्जन्ति गजा इव वियौवनाः । न सुखान्य् उपधावन्ति पयांसीवोग्रसेतुना
दुःखं तरुणपणा गेलेल्या हत्तींसारखी मोठ्याने गर्जना करत नाहीत; सुखं प्रचंड धरणामुळे थांबलेल्या पाण्यासारखी धावत येत नाहीत.
सुखदुẖखादयश् चैते दृश्यन्ते यदि वा मुखे । दृश्यन्ते एव तत् साधो न तु लिम्पन्ति ते मनः
सुख, दुःख वगैरे गोष्टी कधी बाहेर दिसतात, कधी दिसत नाहीत; पण त्या फक्त दिसतात, सज्जना, मनाला मात्र चिकटत नाहीत.
चित्ते गलति गीर्वाणगणस्य स्पृहणीयताम् । साधुर् गच्छत्य् उदेत्य् अस्य समताशीतचन्द्रिका
मनात अशी अवस्था निर्माण झाली की, जिच्या गुणवत्तेचं देवतांनाही आश्चर्य वाटावं, तेव्हा साधू माणूस समतेच्या शीतल चंद्रप्रकाशात पोहोचतो.
इदं शान्तं च कान्तं च दीप्तम् अप्रतिघाति च । निभृतं चोर्जितं स्वच्छं भवतीन्द्वमलं वपुः
ही अवस्था शांत, रमणीय, तेजस्वी आणि कुठल्याही अडथळ्याविना असते; ती एकीकडे शांत, तरीही सामर्थ्यवान, निर्मळ आणि कलंकहीन चंद्रासारखी उजळ असते.
भावाभावविभुग्नो ऽपि विचित्रो ऽपि महान् अपि । नानन्दाय न खेदाय सतां संसृतिविभ्रमः
जगातील गोष्टींच्या अस्तित्वामुळे किंवा अनुपस्थितीमुळे ही अवस्था तुटली तरी, ती कितीही विविध आणि मोठी असली, तरीही ज्ञानी लोकांना संसाराच्या या गोंधळात आनंद किंवा दुःख वाटत नाही.
बुद्ध्यालोकनसाध्ये ऽस्मिन् वस्तुन्य् अस्तमितापदि । प्रवर्तते न यो मोहात् तं धिग् अस्तु नराधमम्
ही खरी अवस्था समजून घेण्याच्या बुद्धीच्या प्रकाशाने साध्य होते आणि ती कधीही नष्ट होत नाही; तरीही जो माणूस मोहामुळे वागत नाही, त्याचा निषेधच व्हावा.
विश्रान्तिम् आप्तुम् उचितां चिरम् अङ्ग दुẖखरत्नाकरं जननसागरम् उत्तितीर्षोः । को ऽहं कथं जगद् इदं च परश् च कस् स्यात् किं भोगकैर् इति मतिḫ परमो ऽभ्युपायः
प्रिय बालका, जन्माच्या या दुःखमय सागरातून पार पडायचं असेल, तर खरी विश्रांती मिळवण्याचा श्रेष्ठ उपाय असा आहे — 'मी कोण आहे? हे जग आणि परलोक कसे निर्माण झाले? हे कोणाचे आहे? यात कोणासाठी आणि काय सुख आहे?' — अशा प्रकारची विचारणा मनात करणे.
भवताम् आदिपुरुष इक्ष्वाकुर् नाम भूपतिः । इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यथा मुक्तस् तथा शृणु
तुमच्यात एक राजा होता, त्याचं नाव इक्ष्वाकु. तो इक्ष्वाकुवंशाचा आदिपुरुष होता. तो कसा मुक्त झाला, ते ऐक.
इक्ष्वाकुर् इति विख्यातो भूपो भास्करवंशजः । आसीत् पतिर् महीपानां पितॄणाम् इव धर्मराट्
इक्ष्वाकु नावाने प्रसिद्ध असलेला हा राजा सूर्यवंशात जन्मलेला होता. तो पृथ्वीवरील राजांचा स्वामी होता, जसा यम पितरांचा राजा आहे.
हिमशीतस्वभावो ऽपि पदार्थान् अन्तर् अस्पृशन् । मध्याह्ने सूर्यकान्ताद्रिर् इव ज्वलति यो ऽरिषु
त्याचा स्वभाव बर्फासारखा शीतल होता, आणि तो मनाने कधीही विषयांना स्पर्श करत नसे; पण शत्रूंशी युद्ध करताना, तो दुपारच्या सूर्यकांत पर्वतासारखा प्रखरतेने जळत असे.
यमबन्धुत्वम् अरिषु येन पापाशयेषु च । दीनारिस्त्रीदृशा श्यामवपुषा प्रकटीकृतम्
त्याच्या काळ्या रंगामुळे, शत्रूंमध्ये आणि दुष्ट मनोवृत्तीच्या लोकांमध्ये, यमाशी असलेलं त्याचं नातं उघड झालं. गरीब, शत्रू आणि स्त्रियांसाठी तो जणू दारिद्र्याची देवीच वाटत असे.
प्रतापेनार्कवंशत्वं येनारिषु व्यतन्यत । सोम्यत्वं तु सुहृद्विप्रवधूगुर्वाद्यबन्धुषु
त्याच्या तेजामुळे, शत्रूंमध्ये त्याचं सूर्यवंशीय असणं स्पष्ट दिसत होतं; पण मित्र, ब्राह्मण, पत्नी, गुरु आणि इतर नातेवाईकांमध्ये तो चंद्रासारखा सौम्यपणे वागत असे.
यस्याननाब्जम् आश्रित्य लक्ष्मीर् भ्रूभ्रमरी सखी । अमन्यत हरेर् वक्षẖ क्षपाकुसुमपेलवम्
ज्याच्या मुखकमळात लक्ष्मीने, तिच्या भुवया जणू भ्रमर झाल्यासारख्या, आश्रय घेतला होता, तिने हरिच्या छातीला — जी रात्री उमलणाऱ्या फुलांसारखी मऊ आहे — त्यापेक्षा कमीच मानलं.
यस्य शीतलशुक्लेन यशसा वलितं जगत् । करोति चक्रवाकानां पूर्णेन्दूदयविभ्रमम्
त्याच्या शीतल आणि शुभ्र कीर्तीने सगळं जग शोभून गेलं होतं, जणू चक्रवाक पक्ष्यांसाठी पूर्ण चंद्र उगवल्याचा भास निर्माण झाला होता.
सो ऽखण्डशक्तिप्रसरं स्वाराज्यं परिपालयन् । कदाचिद् एकान्तगतो मनसा समचिन्तयत्
तो आपल्या अखंड राज्याचा योग्य प्रकारे सांभाळ करत असताना, एकदा एकटाच असताना, मनात विचार करू लागला.
जरामरणसङ्क्षोभसुखदुẖखभ्रमस्थितेः । अस्य दृश्यप्रपञ्चस्य को हेतुस् स्याद् इति स्वयम्
ही जी जगातील दृश्य गोष्ट आहे, जिला वार्धक्य, मृत्यू, सुख-दुःख आणि भ्रम यांचा गोंधळ आहे, तिचं मूळ कारण काय असावं, असं त्याने स्वतः विचारलं.
जगतो न विवेदासौ कारणं चिन्तयन्न् अपि । बालो ऽभ्रस्तनितस्येव तेनासौ पर्यतप्यत
त्याने या जगाचं कारण कितीही विचार केलं, तरी ते त्याला समजलं नाही; त्यामुळे तो जसा वीजेच्या गडगडाटाने घाबरलेल्या लहान मुलासारखा त्रस्त झाला.
अथैकदापृच्छद् असौ ब्रह्मलोकागतं मनुम् । पूजितं स्वसभासंस्थं भगवन्तं प्रजापतिम्
नंतर एकदा त्याने ब्रह्मलोकात आलेल्या, आपल्या सभेत विराजमान असलेल्या आणि सर्वांनी पूजलेल्या भगवंत प्रजापती मनू यांना विचारलं.
संयोजयति धार्ष्ट्येन भगवन् भूरितेजसम् । भवत्प्रसाद एवायं भवन्तं प्रष्टुम् ओजसा
मी धाडसाने त्यांना म्हणालो, "महातेजस्वी प्रभो, मला तुम्हाला प्रश्न विचारायची जी ताकद आली आहे, ती फक्त तुमच्या कृपेनेच मिळाली आहे."
स्फुरता हृदये नित्यं धूमश्यामेन तापिना । दह्ये ऽहं संशयेनान्तर् वाडवेनेव वारिधिः
माझ्या हृदयात नेहमीच धुरासारखा काळा आणि जळजळणारा शंका पेटत असतो; या संभ्रमाने मी अगदी समुद्रातल्या अग्नीने जळतो तसा होतो.
कुतस् सर्गो ऽयम् आयातẖ किंस्वरूपश् च कथ्यते । कथं केष्व् अवतिष्ठन्ते जरार्तिमरणापदः
ही सृष्टी कुठून आली आहे आणि तिचं खरं स्वरूप काय आहे? म्हातारपण, आजार आणि मृत्यू या आपत्ती यात कशा टिकून राहतात?
अहं कथं वा विषमाद् अस्मात् संसृतिविभ्रमात् । विमुच्येय घनास्तीर्णाज् जालाद् इव विहङ्गमः
मी या भयंकर आणि गोंधळलेल्या संसारातून कसा मुक्त होऊ शकतो, जसं एखादं पक्षी जाड जाळ्यातून सुटतं?
त्वम् एवास्य प्रपञ्चस्य जानासि सकला गतीः । गम्भीरस्यातिलोलस्य वरुणो ऽम्बुनिधेर् इव
या अखंड विश्वातील सर्व मार्ग तुलाच ठाऊक आहेत, जसे सागराच्या अथांग आणि अस्थिर गाभ्याची माहिती वरुणालाच असते.
सन्देहवृक्षपरशुर् हार्दध्वान्तदिवाकरः । परमामृतशीतांशुस् त्वम् एकḫ परमेश्वरः
तूच शंकेच्या झाडाला तोडणारा कुऱ्हाड आहेस, हृदयातील अंधार घालवणारा सूर्य आहेस, आणि सर्वोच्च अमृताचा शीतल चंद्रही तूच आहेस—तूच खरा परमेश्वर आहेस.
अहो नु चिरकालेन विवेके प्रविकासिनि । विततानर्थविच्छेत्ता सारḫ प्रश्नस् त्वया कृतः
वा! इतक्या दीर्घ काळानंतर विवेक फुलू लागल्यावर, तू असा प्रश्न विचारलास की जो खोट्या मूल्यांच्या जाळ्याला पूर्णपणे छेदतो.
संसाराम्भोधितरणं परं विश्रमणं धियः । दृश्यतृण्यामहावातं यथापृष्टम् इदं शृणु
हेच त्या संसारसागरातून पार जाण्याचे साधन आहे, मनाला मिळणारा सर्वोच्च विसावा आहे, आणि भासाच्या गवतासारख्या दृश्यांना उडवणारा मोठा वारा आहे—तू विचारलेस तसे आता ऐक.
यद् इदं दृश्यते किञ्चित् तन् नास्ति नृप किञ्चन । रज्ज्वाम् इव भुजङ्गत्वम् असद् एवेदम् उत्थितम्
राजा, इथे जे काही दिसतं, ते खरंतर काहीच नाही. जसं दोरीत साप दिसतो, पण तो खरं नसतो, तसंच हे सगळं भासतं.
यथा गन्धर्वनगरं यथा वारिमतिर् मरौ । यथा शुक्तौ रजतता यथा द्वित्वं सुधानिधौ
जसं गंधर्वांचं शहर, वाळवंटातलं पाण्याचं भास, शिंपल्यातलं चांदीचं भास किंवा चंद्रातलं दुहेरीपणं—
सर्वं मिथ्यावभासात्म स्फुरतीदम् असन्मयम् । प्रविलोलोज्ज्वलालातलोचनभ्रमचक्रवत्
हे सगळं खोट्या भासामुळेच चमकतं, खरंतर यात काहीच सत्य नाही. जसं डोळ्यातील तेजाने फिरणारा अग्नीचा वर्तुळ भासतो, तसंच हे आहे.
यत् तु नो दृश्यते किञ्चिद् यन् नकिञ्चिद् इति स्मृतम् । मनष्षष्ठेन्द्रियातीतं यत् खाद् अपि नकिञ्चन
पण जे काही दिसत नाही, जे 'काहीच नाही' असं ओळखलं जातं, जे मन आणि सहा इंद्रियांच्या पलीकडचं आहे, आणि जे आकाशातही काहीच नाही—