प्राप्यते सति दृश्ये ऽस्मिन् न च तन् नाम केनचित् । यत्र तत्र किलायाति चित्तभ्रान्त्या जगद्भ्रमः
ही दृष्टी असताना, ती अवस्था कोणालाही मिळत नाही; कारण मनाच्या भ्रांतीमुळे कुठेही जगाचा भ्रम निर्माण होतो.
द्रष्टाथ यदि पाषाणरूपतां भावयन् बलात् । किलास्ते तत् तदन्ते ऽपि भूयो ऽस्योदेति दृश्यता
द्रष्टा जबरदस्तीने आपली अवस्था दगडासारखी करतो, तरीही शेवटी पुन्हा त्याला जगाचे दर्शन होतेच.
न च पाषाणतातुल्या निर्विकल्पसमाधयः । केषाञ्चित् स्थितिम् आयान्ति सर्वैर् इत्य् अनुभूयते
विचाररहित समाधी काही जणांना दगडासारखी अवस्था देत नाही; हे सर्वांनी अनुभवले आहे.
न च पाषाणतातुल्या रूढिं यातास् समाधयः । भवन्त्य् अग्र्यं पदं शान्तं चिद्रूपम् अजम् अव्ययम्
दगडासारखी झालेली समाधी पूर्णत्वाला जात नाही; तीच शांत, सर्वोच्च, चैतन्यस्वरूप, अजन्मा आणि अविनाशी अवस्था होते.
तस्माद् यदीदं सद् दृश्यं तन् न शाम्येत् कदाचन । शाम्येत् तपोजपध्यानैर् दृढम् इत्य् अज्ञकल्पना
म्हणून, हे जे काही आपल्याला दिसतंय, ते खरंच अस्तित्वात असतं असं मानलं, तर ते कधीच नाहीसं होणार नाही. तप, जप किंवा ध्यान यांमुळे ते पूर्णपणे नाहीसं होईल असं समजणं, हे अज्ञानाचं कल्पनाच आहे.
आलीनवल्लरीरूपं यथा पद्माक्षकोटरे । आस्ते कमलिनीबीजं तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
जसं बंद कमळाच्या देठात कमळाचं बी असतं, तसं पाहणाऱ्याच्या अंतरात हे दृश्याचं ज्ञान असतं.
यथा रसः पदार्थेषु यथा तैलं तिलादिषु । कुसुमेषु यथामोदस् तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
जसं पदार्थांत रस असतो, तिळासारख्या बीयांत तेल असतं, आणि फुलांत सुगंध असतो, तसंच पाहणाऱ्यात हे दृश्याचं ज्ञान असतं.
यत्र यत्र स्थितस्यापि कर्पूरादेस् सुगन्धता । यथोदेति तथा दृश्यं चिद्धातोर् उदरे जगत्
कुठेही कर्पूर किंवा अशा पदार्थांना ठेवले, तिथे त्यांचा सुगंध पसरतो; तसंच, हे जग चैतन्याच्या अंतरात प्रकट होतं.
यथा चात्र तव स्वप्नसङ्कल्पश् चित्तराज्यधीः । स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस् तस्माद् धृद्य् अस्ति दृश्यभूः
जसं तुझ्या स्वप्नात, कल्पनेत आणि मनाच्या राज्याच्या विचारात सगळं फक्त तुझ्या स्वतःच्या अनुभवातूनच उमगतं, तसंच हे बाह्य जगही आपल्या मनातच असतं.
तस्माच् चित्तविकल्पस्थः पिशाचो बालकं यथा । विनिहन्त्य् एवम् एषान्तर् द्रष्टारं दृश्यरूपिका
म्हणून, जसा मनातल्या कल्पनेतला एखादा भूत लहान मुलाला त्रास देतो किंवा नष्ट करतो, तसंच हे दिसणारं जगही आतून पाहणाऱ्याला नष्ट करतं.
यथाङ्कुरो ऽन्तर् बीजस्य संस्थितो देशकालतः । करोति भासुरं देहं तनोत्य् एवं हि दृश्यधीः
जसं बीजात असलेला अंकुर योग्य वेळ आणि जागा मिळाली की तेजस्वी देह तयार करतो, तसंच हे दिसणारं विश्वही आपल्या मनात विस्तारतं.
द्रव्यस्य हृद्य् एव चमत्कृतिर् यथा सदोदितास्त्य् अस्तमयोज्झितोदरे । द्रव्यस्य चिन्मात्रशरीरिणस् तथा स्वभावभूतास्त्य् उदरे जगत्स्थितिः
जसं एखाद्या वस्तूचं आश्चर्य नेहमी मनातच उमटतं आणि ते कधीच संपत नाही, तसंच ज्याचं शरीर केवळ चैतन्याचं आहे, त्याच्या अंतरात हे सगळं जग आपोआप वास करतं.
इदम् आकाशजाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । उत्पत्त्याख्यं प्रकरणं येन राघव बुध्यसे
हे आकाशजाचं कथानक ऐक, कानांना खरोखरच आनंद देणारं आहे. हे 'उत्पत्ती' नावाचं प्रकरण तुला समजून येईल, राघव.
अस्तीहाकाशजो नाम द्विजः परमधार्मिकः । ध्यानैकनिष्ठस् सततं प्रजानां च हिते रतः
एक आकाशज नावाचा द्विज होता, तो अत्यंत धर्मनिष्ठ, नेहमी ध्यानात मग्न आणि सगळ्या जीवांच्या कल्याणात रमलेला होता.
स चिरं जीवति यदा तदा मृत्युर् अचिन्तयत् । सर्वाण्य् एव क्रमेणाहं भूतान्य् अद्मि किलाक्षयः
तो बराच काळ जगला तेव्हा मृत्यू विचार करू लागला — 'मी सगळ्या जीवांना वेळेनुसार संपवतो, कारण मी कधीही संपत नाही.'
एवम् आकाशजं विप्रं न कस्माद् भक्षयाम्य् अहम् । अत्र मे कुण्ठिता शक्तिः खड्गधारा यथोपले
पण या आकाशज ब्राह्मणाला मी का गिळू शकत नाही? या बाबतीत माझी शक्ती कमी पडते, जशी दगडावर तलवारीची धारा बोथट होते.
इति सञ्चिन्त्य तं हन्तुम् अगच्छत् तत्पुरं तदा । त्यजन्त्य् उद्यमम् उद्युक्ता न कदाचन केचन
असं ठरवून मृत्यू त्याला मारायला त्या शहरात गेला; पण जे खरंच ठरवून काही करतात, ते कधीच आपला प्रयत्न सोडत नाहीत.
ततस् तत्सदनं यावन् मृत्युः प्रविशति स्वयम् । तावद् एनं दहत्य् अग्निः कल्पान्तज्वलनोपमः
मग मृत्यू जसा त्या घरात शिरला, तसंच त्या क्षणी प्रलयाच्या आगीसारखी ज्वाळा उठली आणि त्याला जाळून टाकलं.
अग्निज्वालामहाजालं विदार्यान्तर्गतो ऽप्य् असौ । द्विजं दृष्ट्वा समादातुं हस्तेनैच्छत् प्रयत्नतः
त्या मोठ्या आगीच्या जाळ्यातून वाट काढून आत गेल्यावरही, मृत्यूने पूर्ण ताकदीने त्या ब्राह्मणाला हाताने पकडायचा प्रयत्न केला.
न चाशकत् पुरो दृष्टम् अपि हस्तशतैर् द्विजम् । बलवान् अप्य् अवष्टब्धुं सङ्कल्पपुरुषं यथा
पण समोर दिसत असूनही, मृत्यू शंभर हातांनीही त्या ब्राह्मणाला पकडू शकला नाही; जसा ठाम निश्चय असलेल्या माणसाला कुणीही आवरू शकत नाही.
अथागत्य यमं मृत्युर् अपृच्छत् संशयच्छिदम् । किम् इत्य् अहं न शक्नोमि भोक्तुम् आकाशजं प्रभो
मग मृत्यू यमाजवळ गेला आणि शंका दूर करणाऱ्या त्या प्रभूला विचारलं, "प्रभो, आकाशातून जन्मलेलं हे जीव मी का खाऊ शकत नाही?"
मृत्यो न किञ्चिच् छक्तस् त्वम् एको मारयितुं बलात् । मारणीयस्य कर्माणि तत्कर्तॄणीह नेतरत्
मृत्यू, तुझ्या एकट्याच्या जोरावर कुणाचंही वध करणं शक्य नाही; ज्याचं मरण ठरलं आहे, त्याच्या कर्मामुळेच असं होतं, दुसरं काही कारण नसतं.
तस्माद् एतस्य विप्रस्य मारणीयस्य यत्नतः । कर्माण्य् अन्विच्छ तेषां त्वं साहाय्येनैनम् अत्स्यसि
म्हणून या ब्राह्मणाच्या मरणाचं कारण असलेली कर्मं तू काळजीपूर्वक शोध. ती सापडली की, त्यांच्या मदतीने तू त्याला संपवू शकशील.
ततस् स मृत्युर् बभ्राम तत्कर्मान्वेषणादृतः । मण्डलानि दिगन्तांश् च सरांसि सरितो दिशः
मग मृत्यू त्या कर्मांचा शोध घेण्यासाठी, मन लावून, विविध प्रदेशांत, क्षितिजावर, तळी, नद्या आणि दिशा या सगळीकडे भटकू लागला.
वनजङ्गलजालानि शैलाम्भोधितटान्य् अपि । द्वीपान्तराण्य् अरण्यानि नगराणि पुराणि च
त्याने वनं, जंगले, डोंगर, समुद्रकिनारे, दूरचे बेटे, निर्जन प्रदेश, मोठी शहरे आणि प्राचीन वस्ती अशी सर्व ठिकाणं शोधली.
ग्रामान् अखिलराष्ट्राणि देशान्तगहनानि च । एवं भूमण्डलं भ्रान्त्वा स कुतश्चिन् न कानिचित्
त्याने गावं, सगळ्या राज्यांमधील प्रदेश आणि अगदी दुर्गम भागही पाहिले; अशा रीतीने तो संपूर्ण पृथ्वीवर भटकला, पण कुठेच काहीच सापडलं नाही.
तान्य् आकाशजकर्माणि लब्धवान् मृत्युर् उद्यतः । वन्ध्यापुत्रम् इव प्राज्ञस् सङ्कल्पाद्रिम् इवापरः
मृत्यू खूपच उत्सुकतेने त्या आकाशातून जन्मलेल्या व्यक्तीचे कृत्य शोधत होता, पण त्याला काहीच मिळालं नाही—जणू एखादा शहाणा माणूस वंध्येचा मुलगा शोधतो किंवा कोणी कल्पनेच्या डोंगराचा शोध घेतो.
समपृच्छद् अथागत्य यमं सर्वार्थकोविदम् । परायणं हि प्रभवस् सन्देहेष्व् अनुजीविनाम्
मग तो परत येऊन सर्व गोष्टी जाणणाऱ्या यमराजांना विचारतो; कारण शंका असलेल्या जीवांसाठी यमराजच शेवटचा आधार असतो.
आकाशजस्य कर्माणि क्व स्थितानि वद प्रभो । धर्मराजो ऽथ सञ्चिन्त्य सुचिरं प्रोक्तवान् इदम्
हे प्रभो, आकाशातून जन्मलेल्या व्यक्तीची कर्मे कुठे राहतात, हे मला सांगा. मग धर्मराजाने बराच वेळ विचार करून असे उत्तर दिले:
आकाशजस्य कर्माणि मृत्यो सन्ति न कानिचित् । एष ह्य् आकाशजो विप्रो जातः खाद् एव केवलात्
हे मृत्युदेव, आकाशातून जन्मलेल्या या ब्राह्मणासाठी कोणतीही कर्मे नाहीत; कारण हा ब्राह्मण फक्त आकाशातूनच उत्पन्न झाला आहे.