तद् एव कल्पिताकारम् अगेन्द्रादीव दृश्यते । असद्रूपशरीरार्थम् अर्थẖ क इतरैẖ क्रमैः
तीच चेतना कल्पनेने वेगवेगळ्या रूपांत दिसते, जशी स्वप्नात डोंगर वगैरे दिसतात. या खोट्या शरीराचा हेतू दुसऱ्या अनेक प्रकारांनी पूर्ण होतो.
अन्तस्स्वानुभवानन्दफला निश्शेषतẖ क्रियाः । समग्राणां पदार्थानाम् आसवाद्यनुभूतिवत्
सर्व कृती ज्या अंतःकरणातील आनंदाचा अनुभव देतात, त्या पूर्णपणे आतल्या असतात, जसे सर्व पदार्थांचा स्वादाचा अनुभव फक्त आतूनच येतो.
अस्तीह किञ्चिद् एवैकं न द्वितीयास्ति कल्पना । निर्मलो नित्य आत्मास्ति यो नास्तीव व्यवस्थितः
इथे एकच वस्तू खरोखर अस्तित्वात आहे; दुसरी कुठलीही कल्पना नाही. शुद्ध, शाश्वत आत्माच आहे, जो अस्तित्वातही नाही आणि नसल्यासारखाही नाही.
नैव तस्य मलं नाङ्को न विच्छेदो न वस्तुता । न सत्ता नापि चासत्ता त्वत्ता मत्ता न चैव च
त्याला ना कुठला दोष, ना कुठला डाग, ना तुटणे, ना काही वस्तुता; ना अस्तित्व, ना अनस्तित्व, ना तुझे, ना माझे, ना दुसरे काही.
आत्मैवास्तीह नान्यो ऽस्ति त्यज रामेतरां धियम् । निर्द्वित्वो ऽथ निरेकत्वस् समो नित्योदितो भव
इथे फक्त आत्माच आहे, दुसरं काहीच नाही. राम, बाकीच्या सगळ्या विचारांना सोडून दे. द्वैत आणि वेगळेपण सोडून, कायम समत्वात आणि जागृत अवस्थेत रहा.
तद् एते भगवन् ब्रूहि मनोबुद्ध्यादयẖ कथम् । संस्थिता यैर् इह प्रोक्तम् इदं शास्त्रं त्वया मयि
भगवंत, मला सांगा — हे मन, बुद्धी आणि इतर गोष्टी कशा आहेत, ज्यांच्या आधारे आपण मला हे शास्त्र समजावलं?
शास्त्रसंव्यवहारार्थं शब्दराशिḫ प्रकल्पितः । मिथ्यैष चित्तबुद्ध्याद्यो न राम परमार्थतः
शास्त्राच्या व्यवहारासाठी शब्दांचा संग्रह केला आहे; पण हे मन, बुद्धी वगैरे खरे नाहीत, राम, ते प्रत्यक्षात अस्तित्वात नाहीत.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... । चित्सत्तामात्रम् एवैतत् पराकाशात्मकं तथा
हे सर्व केवळ शुद्ध चैतन्य आणि अस्तित्व आहे, आणि तेच परब्रह्माच्या स्वरूपाचं आहे.
अप्सत्तामात्रम् एवैतद् वीच्यावर्तादिकं यथा । सर्वो जगत्पदार्थौघश् चिदाकाशात्मकस् तथा
जसं सगळ्या लाटा आणि तरंग हे फक्त पाण्याचं रूप असतं, तसंच या जगातले सर्व पदार्थ आणि वस्तू हे चैतन्याच्या आकाशातूनच निर्माण झालेले आहेत.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... । यथा स्वप्ने पुरानीकं स्पन्दने वा यथानिलः
जसं स्वप्नात एखादं शहर दिसतं किंवा वाऱ्यात स्पंदन निर्माण होतं, तसंच...
नित्योदितं विमलरूपम् अनन्तम् आद्यं ब्रह्मास्ति नेतरकलाकलनं हि किञ्चित् । इत्य् एव भावय निरञ्जनताम् उपेतो निर्वाणम् एहि सकलामलशान्तवृत्तिः
हे ब्रह्म नेहमीच प्रकट, निर्मळ, अनंत आणि आद्य आहे; त्यात दुसऱ्याचं मोजमाप नाही. असंच चिंतन करत जा, निर्मळता प्राप्त करून, सर्व दोषरहित आणि शांत वृत्तीने मुक्तीला पोहोच.
अनामयं ब्रह्म समस्तकल्पकार्यैकबीजं परमाणुरूपम् । बृहच् च तद् बृंहितसर्वभावं खम् अस्ति नास्तीव यद् अस्ति किञ्चित्
ब्रह्म हे कोणत्याही व्याधीपासून मुक्त आहे, सर्व कल्पनांच्या परिणामांचं एकमेव बीज आहे, सूक्ष्म असूनही विशाल आहे, सर्व सृष्टीला व्यापून आहे; ते आकाशासारखं आहे—त्याच्यापासून वेगळं असं काही अस्तित्वात नाही किंवा नाही असंही नाही.
अन्यत् क्वचित् किञ्चिद् इदं कदाचिन् न सम्भवत्य् एव सद् अप्य् असच् च । इत्य् एव साधो दृढनिश्चयो ऽन्तस् स्थित्वा गताशङ्कविलासम् आस्स्व
कुठे तरी, कधी तरी, काहीतरी घडू शकतं किंवा घडत नाही — जरी ते अस्तित्वात असलं तरीही, ते नसल्यासारखंच असतं. म्हणून, हे सज्जन, मनाशी ठाम निश्चय करून, मनातच स्थिर राहा आणि शंका-विचारांचा खेळ सोडून शांत बसा.
अन्तर्मुखस् सन् सततं समस्तं कुर्वन् बहिस्स्थं खलु कार्यजातम् । न खेदम् आयासि कदाचिद् एव व्योम्नस् समां संस्थितिम् अभ्युपैषि
नेहमी मनाने आत वळून, बाहेर जी काही कामं येतील ती करत राहा; असं केल्यावर तुला कधीच थकवा जाणवणार नाही, आणि तू आकाशासारखी शांत स्थिती मिळवशील.
रामाहङ्कारसत्तान्तḫ प्रसूते संसृतिभ्रमम् । बालस्य भाविता यक्षभावनेवोग्रयक्षकम्
हे राम, अहंकाराचं अस्तित्व हेच संसारातील गोंधळाचं मूळ आहे, जसं एखाद्या लहान मुलाच्या कल्पनेत यक्ष असतो आणि त्याच्या मनात तो भयंकर यक्ष तयार होतो.
अहङ्कारोपशान्तौ तु शाम्यतीयं हि संसृतिः । मोहदा मिहिकेवाङ्ग प्रावृट्कालपरिक्षये
पण जेव्हा अहंकार शांत होतो, तेव्हा हा संसारही निवळतो, अगदी जसं, प्रिय, पावसाळा संपल्यावर धुकं नाहीसं होतं.
रज्ज्वां सर्पभ्रमो बन्धोर् वाक्येनैति यथा क्षयम् । न सर्पो ऽयम् इयं रज्जुर् इत्याद्येन जनस्य वै
जसा दोरीत साप आहे असा भ्रम मित्राच्या 'हा साप नाही, ही दोरी आहे' अशा शब्दांनी नाहीसा होतो, तसाच लोकांचा गोंधळ दूर होतो.
तथा गुरोर् गिरा शान्तिम् एत्य् अहम्भावविभ्रमः । माहङ्कारम् असद्रूपं भावयेत्यादिरूपया
त्याचप्रमाणे, गुरूंच्या शब्दांनी 'मिथ्या अहंकार धरू नकोस, त्याचा खरा स्वरूप विचार कर' असे सांगितल्यावर अहंकाराचा भ्रम शांत होतो.
अभ्यासाज् ज्ञानशास्त्राणां सत्सङ्गमकथाक्रमैः । अहम्भ्रमश् शमं याति जन्तोर् आन्ध्यम् इवाञ्जनैः
ज्ञानशास्त्रांचे वारंवार वाचन, सत्पुरुषांचा संग आणि त्यांच्या गोष्टी ऐकण्यामुळे, जसा अंजन लावल्यावर अंधत्व दूर होते, तसा अहंकाराचा भ्रम माणसात शांत होतो.
विद्यमानम् अपि स्थूलं यत् तत् क्षयि निघर्षणैः । उदपानशिलाप्य् अङ्ग क्षीयते घटघर्षणैः
जसे विहिरीजवळील दगड घड्यांच्या घर्षणाने हळूहळू झिजतो, तसेच जरी काही जड आणि ठळक असले तरी सततच्या घर्षणाने ते कमी होते.
अहङ्कृतेर् अविद्याया भाविताया अकारणम् । नाशे क इव सन्देहो विचारैर् नाशहेतुभिः
अहंकार म्हणजेच अज्ञान, ते जेव्हा कुठल्याही कारणाशिवाय नाहीसं होतं, तेव्हा त्याच्या नाशाबद्दल शंका कशी राहील? कारण विचारच त्याच्या नाशाचा मुख्य मार्ग आहे.
भगवन् सर्वतत्त्वज्ञ चित्ते ऽहङ्कारनामनि । गलिते वा गलद्रूपे लिङ्गं सत्त्वस्य किं भवेत्
हे सर्व तत्त्वांचा जाणणारे प्रभो, मनात 'मी' असं म्हणणारं अहंकार जेव्हा विरघळतं किंवा त्याचं रूप नाहीसं होतं, तेव्हा त्या अस्तित्वाचं कोणतंही चिन्ह उरत नाही.
विवेकाब्दोदयेनाङ्ग शाम्यन्त्यां देहधन्वनि । स्वचित्तमृगतृष्णायां न संसृत्यातपो भवेत्
प्रिय सखा, जेव्हा विवेकाचं तेज उगवतं आणि या देहरूप वाळवंटात शांतता येते, तेव्हा आपल्या मनाच्या मृगजळात संसाराच्या तापाचा अनुभव राहत नाही.
उरवो ऽपि हि सञ्जाता न स्पृशन्त्य् आशयं सितम् । लोभमोहादयो दोषाḫ पयांसीव सरोरुहम्
जरी मनात प्रबळ वासनांचा उदय झाला, तरी त्या शुद्ध मनाला स्पर्श करू शकत नाहीत, जसं पाण्याचे थेंब कमळाच्या फुलाला चिकटत नाहीत.
मुदिताद्याश् श्रियो वक्त्रं न मुञ्चन्ति कदाचन । सौभाग्यसुखदायिन्यḫ पुष्पलक्ष्म्यो मधुं यथा
आनंद, समाधान यांसारख्या सुखी भावना कधीच समृद्धीच्या चेहऱ्याला सोडत नाहीत. जशा मधमाशा फुलांभोवती गुंफतात, तशाच या सौभाग्य आणि सुख देणाऱ्या लक्ष्मी देवी नेहमीच समृद्धीभोवती राहतात.
कथं संसृतिर् इत्य् एव विचारे मुदितोदये । उदेति सत्त्वं चित्तं च गलनाय प्रवर्तते
'संसार कसा होतो?' असा विचार मनात आला आणि आनंद निर्माण झाला, की मग अस्तित्व आणि मन हळूहळू विरघळू लागतात.
गलत्य् अहङ्कारमये चित्ते चलति दुष्कृते । वासनाग्रन्थयẖ खिन्ना इव त्रुट्यन्त्य् अलं शनैः
अहंकारमय मन विरघळू लागल्यावर आणि वाईट कर्मे शांत झाल्यावर, मनातील वासनांचे गाठी थकून जशा तुटतात, तशाच त्या हळूहळू सुटू लागतात.
कोपस् तानवम् आयाति शरदीव पयोधरः । मोहो मान्द्यम् उपादत्ते प्रभाते तिमिरं यथा
राग शरद ऋतूतील पावसाच्या ढगासारखा हलका होतो; आणि मोह सकाळच्या प्रकाशात जसा अंधार क्षीण होतो, तसा मंदावतो.
कामẖ क्लमं गच्छति च दीर्घाध्वग इवातपे । लोभḫ पलायते क्वापि व्यालो दृष्ट्वेव बर्हिणम्
इच्छा उन्हात चालणाऱ्या थकलेल्या प्रवाशासारखी दमते; लोभ एखाद्या सापासारखा, मोर दिसताच कुठेतरी पळून जातो.
नोल्लसन्तीन्द्रियाण्य् उच्चैर् अहनीव निशाचराः । न स्फुरत्य् उच्चकैẖ खेदḫ प्रावृषीवाकुलं रजः
इंद्रिये दिवसा उंदीर जसे गप्प बसतात तशी शांत राहतात; थकवा पावसात धूळ जशी खाली बसते तसा उग्रपणे जाणवत नाही.