ह्यो दिने हि मया प्रश्नẖ कृत आसीन् मुनीश्वर । उपशान्तिप्रकरणप्रसरे स यथा किल
मुनिश्रेष्ठा, कालपरवा मी कालच आपल्याला एक प्रश्न विचारला होता, ज्या वेळी उपशांती या अध्यायावर चर्चा सुरू होती.
अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य कलङ्ककलना कुतः । अब्धेर् अगाधरूपस्य रजोराशिẖ कुतो भवेत्
अनंत आत्म्याच्या खऱ्या स्वरूपावर कुठून डाग लागू शकतो? अथांग सागरात धुळीचा ढग कसा निर्माण होईल?
तत्रोक्तं भवता ब्रह्मन् मय्य् अकालैकचोदके । सिद्धान्तकाल एवास्य प्रश्नस्योत्तरवाग् इति
त्या वेळी आपण मला सांगितले होते, 'हा प्रश्न जेव्हा योग्य वेळ येईल, तेव्हा त्याचे उत्तर दिले जाईल.'
तद् अद्य भगवंस् तं मे हृदयाच् छिन्द्धि संशयम् । वाक्यरश्मिभिर् आशीतैẖ खान् निशीव शशी तमः
म्हणूनच, भगवंत, आज आपण आपल्या शीतल आणि तेजस्वी वचनांनी माझ्या मनातील हा संशय दूर करा, जसा चंद्र रात्रीचे अंधार दूर करतो.
त्वद्वाक्यामृतपानेन संशयांशापमृत्यवः । अशेषेण विनष्टा मे वर्षणेनेव पांसवः
तुमच्या वचनांच्या अमृतासारख्या पान्यामुळे माझ्या मनातील सगळे शंका आणि दुःख पूर्णपणे नाहीसे झाले, जसं पावसाने धूळ वाहून जाते.
क्षमानववधूकान्तं त्वां पृच्छामि तथाप्य् अहम् । न राजते स्वयं ज्ञातं ज्ञानं गुरुगिरं विना
तरीही, सहनशीलतेच्या वराशी, मी पुन्हा एकदा तुझ्या कडून विचारतो; कारण गुरूच्या वचनांशिवाय, स्वतःला उमगलेलं ज्ञानसुद्धा तेजस्वी होत नाही.
राम राजीवपत्त्राक्ष साधु संस्मृतवान् असि । के नाम वा समारम्भाḫ प्राज्ञस्यायान्ति वन्ध्यताम्
राम, कमळासारख्या डोळ्यांनो, तू हे योग्य आठवलं आहेस; कारण ज्ञानी लोकांची कोणतीही कृत्ये कधीच व्यर्थ जात नाहीत.
क्षमौदार्यशमप्रायैर् गुणैर् यातो ऽसि पात्रताम् । शारदैश् शालिसौन्दर्यैश् श्रीमत्ताम् इव भूतलम्
तू क्षमा, उदारता आणि शांतता या गुणांनी पात्र झाला आहेस, जसं शरद ऋतूत पिकलेल्या भाताच्या सौंदर्याने पृथ्वी शोभून जाते.
भाजनं त्वं पवित्राणां सिद्धान्तवचसां स्थितः । सुरक्तकण्ठगीतीनां रागरक्तमना इव
तू पवित्र सत्यांचा पात्र आहेस, सिद्धांताच्या शुद्ध वचनांमध्ये स्थिर आहेस, जसा एखाद्याचे मन उत्कट प्रेमाने रंगलेल्या गाण्यांमध्ये गुंतते.
श्रुत्वात्मज्ञानसिद्धान्तं त्वम् अद्यार्धप्रबुद्धवत् । न क्रियाद्वैतदोषेण गच्छस्य् उभयनष्टताम्
आज आत्मज्ञानाचा सिद्धांत ऐकून, तू जणू अर्धवट जागा झाल्यासारखा आहेस; चुकीच्या अद्वैताच्या दोषामुळे तू दोन्ही बाजू गमावत नाहीस.
अमहात्मा हि वेदान्तसिद्धान्तावगताव् इतः । सर्वं ब्रह्मेति संयाति कर्माद्वैतवशाद् अधः
जो महात्मा नाही, तो वेदांताचा अर्थ समजूनही 'सर्व काही ब्रह्म आहे' असे म्हणतो आणि कर्मातील चुकीच्या अद्वैतामुळे खाली घसरतो.
क्षमादिगुणपूतात्मा महात्मा त्वादृशस् तु यः । सर्वं ब्रह्मेति निर्णीय स्वभावाद्वैतम् एत्य् अलम्
पण तुझ्यासारखा, क्षमा वगैरे गुणांनी शुद्ध झालेला महात्मा 'सर्व काही ब्रह्म आहे' हे ठाम मानतो आणि आपोआपच खऱ्या अद्वैताला पोहोचतो.
कर्माद्वैतम् अनादृत्य नाभिवाञ्छति नोज्झति । आत्मतत्त्वैकभावित्वात् समताम् एति केवलम्
कर्मातील चुकीच्या अद्वैताकडे दुर्लक्ष करून, तो काहीच गोष्ट न इच्छितो, ना काही टाकून देतो; कारण त्याचे मन नेहमी आत्मतत्त्वातच एकरूप झालेले असते, त्यामुळे तो पूर्ण समत्व प्राप्त करतो.
सर्वेषाम् एव शास्त्राणां सर्वासाम् अभितो दृशाम् । शृणु राघव सिद्धान्तम् आत्मज्ञानैकदीपकम्
हे राघव, सर्व शास्त्रांचा आणि सर्व दृष्टिकोनांचा सार असणारे, आत्मज्ञानाचा एकमेव दीपक असलेले अंतिम तत्त्व मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
जन्तुर् न जायते येन भावितेन मनाग् अपि । भव्य एवाङ्ग नाभव्यो भृष्टं बीजम् इवोषरे
ज्याच्यामुळे जीवाचा जन्म कधीच होत नाही, हेच खरे घडणारे असते, हे अंग. जे घडायचे नाही, ते कधीच घडत नाही—जसे भाजलेल्या बीजातून ओसाड जमिनीत कधीच अंकुर फुटत नाही.
इदं हि कथयन्त्य् उच्चैर् बोधं परम् उपागताः । वयं स्वयं च जानीमश् शास्त्रम् एवं च संस्थितम्
जे लोक सर्वोच्च ज्ञानाला पोहोचले आहेत, ते हे स्पष्टपणे सांगतात; आम्हालाही हे स्वतः माहीत आहे आणि शास्त्रातही हेच ठामपणे सांगितले आहे.
न तत्त्वातत्त्वयोर् भेदस् तरङ्गपयसोर् इव । न सत्यासत्ययोर् भेदो जाग्रत्स्वप्नार्कयोर् इव
तत्त्व आणि अतत्त्व यात काहीच फरक नाही, जसा लाट आणि पाणी यात फरक नसतो. सत्य आणि असत्य यातही वेगळेपणा नाही, जसा जागेपणात आणि स्वप्नात सूर्य वेगळा नसतो.
सत्तायां न तु भेदो ऽस्ति भेदो यẖ कल्पितस् त्व् अयम् । विकल्पो न क्वचित् सत्यस् सत्तामात्रम् अतो ऽखिलम्
अस्तित्वामध्ये कुठलाही भेद नाही; हा भेद फक्त मनाने कल्पिलेला आहे. प्रत्यक्षात कुठेच असा फरक खरा नसतो, कारण सर्व काही निव्वळ अस्तित्वच आहे.
न सत्यासत्ययोर् भेदस् सत्तायाम् अङ्ग दृश्यते । सङ्कल्पान्तरशैलेन्द्रबाह्यशैलेन्द्रयोर् इव
मित्रा, अस्तित्वात सत्य आणि असत्य यात काहीच फरक दिसत नाही, जसा मनातल्या कल्पनेतला डोंगर आणि बाहेरचा खरा डोंगर यात फरक नसतो.
संविन्मात्रं हि पुरुषो देहो नाम न विद्यते । अर्थक्रिया तदर्था च संविदर्थेन पूर्यते
माणूस म्हणजे केवळ शुद्ध चैतन्य आहे; शरीर असं काही खरं अस्तित्वात नाही. सर्व क्रिया आणि त्यांचे हेतू हे चैतन्यामुळेच पूर्ण होतात.
तद् एव कल्पिताकारम् अगेन्द्रादीव दृश्यते । असद्रूपशरीरार्थम् अर्थẖ क इतरैẖ क्रमैः
तीच चेतना कल्पनेने वेगवेगळ्या रूपांत दिसते, जशी स्वप्नात डोंगर वगैरे दिसतात. या खोट्या शरीराचा हेतू दुसऱ्या अनेक प्रकारांनी पूर्ण होतो.
अन्तस्स्वानुभवानन्दफला निश्शेषतẖ क्रियाः । समग्राणां पदार्थानाम् आसवाद्यनुभूतिवत्
सर्व कृती ज्या अंतःकरणातील आनंदाचा अनुभव देतात, त्या पूर्णपणे आतल्या असतात, जसे सर्व पदार्थांचा स्वादाचा अनुभव फक्त आतूनच येतो.
अस्तीह किञ्चिद् एवैकं न द्वितीयास्ति कल्पना । निर्मलो नित्य आत्मास्ति यो नास्तीव व्यवस्थितः
इथे एकच वस्तू खरोखर अस्तित्वात आहे; दुसरी कुठलीही कल्पना नाही. शुद्ध, शाश्वत आत्माच आहे, जो अस्तित्वातही नाही आणि नसल्यासारखाही नाही.
नैव तस्य मलं नाङ्को न विच्छेदो न वस्तुता । न सत्ता नापि चासत्ता त्वत्ता मत्ता न चैव च
त्याला ना कुठला दोष, ना कुठला डाग, ना तुटणे, ना काही वस्तुता; ना अस्तित्व, ना अनस्तित्व, ना तुझे, ना माझे, ना दुसरे काही.
आत्मैवास्तीह नान्यो ऽस्ति त्यज रामेतरां धियम् । निर्द्वित्वो ऽथ निरेकत्वस् समो नित्योदितो भव
इथे फक्त आत्माच आहे, दुसरं काहीच नाही. राम, बाकीच्या सगळ्या विचारांना सोडून दे. द्वैत आणि वेगळेपण सोडून, कायम समत्वात आणि जागृत अवस्थेत रहा.
तद् एते भगवन् ब्रूहि मनोबुद्ध्यादयẖ कथम् । संस्थिता यैर् इह प्रोक्तम् इदं शास्त्रं त्वया मयि
भगवंत, मला सांगा — हे मन, बुद्धी आणि इतर गोष्टी कशा आहेत, ज्यांच्या आधारे आपण मला हे शास्त्र समजावलं?
शास्त्रसंव्यवहारार्थं शब्दराशिḫ प्रकल्पितः । मिथ्यैष चित्तबुद्ध्याद्यो न राम परमार्थतः
शास्त्राच्या व्यवहारासाठी शब्दांचा संग्रह केला आहे; पण हे मन, बुद्धी वगैरे खरे नाहीत, राम, ते प्रत्यक्षात अस्तित्वात नाहीत.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... । चित्सत्तामात्रम् एवैतत् पराकाशात्मकं तथा
हे सर्व केवळ शुद्ध चैतन्य आणि अस्तित्व आहे, आणि तेच परब्रह्माच्या स्वरूपाचं आहे.
अप्सत्तामात्रम् एवैतद् वीच्यावर्तादिकं यथा । सर्वो जगत्पदार्थौघश् चिदाकाशात्मकस् तथा
जसं सगळ्या लाटा आणि तरंग हे फक्त पाण्याचं रूप असतं, तसंच या जगातले सर्व पदार्थ आणि वस्तू हे चैतन्याच्या आकाशातूनच निर्माण झालेले आहेत.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... । यथा स्वप्ने पुरानीकं स्पन्दने वा यथानिलः
जसं स्वप्नात एखादं शहर दिसतं किंवा वाऱ्यात स्पंदन निर्माण होतं, तसंच...