सर्वत्र विगतस्नेहो यस् साक्षिवद् अवस्थितः । निरिच्छं वर्तते कार्ये महाकर्ता स उच्यते
जो सर्व ठिकाणी आसक्ती सोडून साक्षीभावाने राहतो आणि कर्मात कुठलीही इच्छा ठेवत नाही, तोच मोठा कर्ता आहे.
उद्वेगानन्दरहितस् समया स्वच्छयेच्छया । न शोचते यो नोदेति महाकर्ता स उच्यते
जो माणूस चिंता किंवा आनंद यांना न जुमानता, वेळेनुसार आणि स्वच्छ इच्छेने वागतो, दु:ख किंवा आनंद यांना धरून राहत नाही, तोच मोठा कर्ता आहे.
यः कार्यकाले मतिमान् असंसक्तमना मुनिः । कार्यानुरूपवृत्तिस्थो महाकर्ता स उच्यते
जो मनुष्य कर्तव्याच्या वेळी शहाणा असतो, ज्याचे मन कोणत्याच गोष्टीला चिकटत नाही, आणि जो योग्य वर्तनात राहतो, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
स्वभावेनैव यस्यान्तस् समतां न जहाति धीः । शुभाशुभं ह्य् आचरतो महाकर्ता स उच्यते
ज्याची बुद्धी स्वभावतः नेहमीच अंतःकरणात समतेत राहते, शुभ किंवा अशुभ काहीही करत असतानाही, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
जन्मस्थितिविनाशेषु सोदयास्तमयेष्व् अलम् । समम् एव मनो यस्य महाकर्ता स उच्यते
ज्याचे मन जन्म, स्थिती आणि नाश या सर्व अवस्थांमध्ये, तसेच उदय आणि अस्त यांमध्ये सारखेच राहते, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
न किञ्चन द्वेष्टि च यो न किं च स्तौति यस् स्वयम् । भुङ्क्ते च प्रकृतं सर्वं महाभोक्ता स उच्यते
जो कोणत्याही गोष्टीचा तिरस्कार करत नाही, किंवा कोणत्याही गोष्टीचे स्वतः कौतुक करत नाही, आणि जसे मिळते तसे सर्व काही स्वीकारतो, त्याला मोठा भोक्ता म्हणतात.
नादत्ते ऽप्य् आददानस् सन् नाचरत्य् आचरन्न् अपि । भुञ्जानो ऽपि न यो भुङ्क्ते महाभोक्ता स उच्यते
जो घेत असतानाही प्रत्यक्षात काही घेत नाही, जो वागत असतानाही प्रत्यक्षात काही करीत नाही, जो खात असतानाही प्रत्यक्षात काही खात नाही, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
साक्षिवत् सकलं लोकव्यवहारम् अखिन्नधीः । यः पश्यत्य् अपयातेच्छं महाभोक्ता स उच्यते
ज्याची बुद्धी कधीही अस्वस्थ होत नाही, जो साक्षीभावाने सर्व जगातील व्यवहार पाहतो आणि ज्याच्याकडे इच्छा नाही, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
सुखैर् दुःखैः क्रियायोगैर् भावाभावैर् भ्रमप्रदैः । यस्य नोत्क्रामति मतिर् महाभोक्ता स उच्यते
ज्याची बुद्धी सुख, दुःख, कृती, संयोग, अस्तित्व, अनस्तित्व किंवा मोह यांमुळे कधीही विचलित होत नाही, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
जरामरणम् आपच् च राज्यं दारिद्र्यम् एव च । रम्यम् एवेति यो वेत्ति महाभोक्ता स उच्यते
ज्याला म्हातारपण, मृत्यू, राज्य, दारिद्र्य किंवा आनंद हे सर्व सारखेच वाटतात, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
महान्ति सुखदुःखानि यः पयांसीव सागरः । समस् समुपगृह्णाति महाभोक्ता स उच्यते
जो मोठ्या सुखदुःखांना समुद्र जसा नद्यांचे पाणी शांतपणे स्वीकारतो तसा समभावाने स्वीकारतो, तोच खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
अहिंसा समता तुष्टिश् चन्द्रबिम्बाद् इवांशवः । नापयान्त्य् अनिशं यस्मान् महाभोक्ता स उच्यते
ज्याच्याकडून अहिंसा, समता आणि समाधान कधीच दूर जात नाहीत, जसे चंद्राच्या किरणांनी कधीच चंद्र सोडत नाही, तोच खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
कट्व् अम्ब्लं लवणं तिक्तम् अमृष्टं मृष्टम् उत्तमम् । अधमं यो ऽत्ति साम्येन महाभोक्ता स उच्यते
जो कडू, आंबट, खारट, तिखट, साधं, चांगलं, उत्तम किंवा अगदी वाईट जेवण समभावाने खातो, तोच खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
सरसं नीरसं चैव सुरतं विरतं तथा । यः पश्यति समस् सोम्यो महाभोक्ता स उच्यते
जो रसाळ आणि कोरडे, सुखद आणि विरक्त असे सर्व अनुभव समदृष्टीने पाहतो, तोच खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
क्षारे खण्डप्रकारे च शुभे वाप्य् अशुभे तथा । समता सुस्थिता यस्य महाभोक्ता स उच्यते
ज्याच्या मनात गोड-तिखट, शुभ-अशुभ या सगळ्यांत समता नेहमीच ठरलेली असते, तो खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
इदं भोज्यम् अभोज्यं चेत्य् एवं त्यक्त्वा विकल्पितम् । गताभिलाषं यो भुङ्क्ते महाभोक्ता स उच्यते
हे खावं, हे खाऊ नये असा भेद सोडून, ज्याचं मन इच्छा-मुक्त झालं आहे आणि जो सर्वकाही स्वीकारतो, तोच मोठा भोगकर्ता आहे.
आपदं सम्पदं मोहम् आनन्दम् अवरं वरम् । यो भुङ्क्ते समया बुद्ध्या महाभोक्ता स उच्यते
अपयश-यश, मोह-आनंद, कमी-अधिक असं सगळं ज्याने समतेच्या बुध्दीने अनुभवलं, तोच खरा मोठा भोगकर्ता आहे.
धर्माधर्मौ सुखं दुःखं चिन्ता मरणजन्मनी । धिया येनेति सन्त्यक्तं महात्यागी स उच्यते
धर्म-अधर्म, सुख-दुःख, चिंता, मृत्यू आणि जन्म या सगळ्यांचा ज्याने समजून त्याग केला, तोच मोठा त्यागी म्हणावा.
सर्वेच्छास् सकलाश् शङ्कास् सर्वेहास् सर्वनिश्चयाः । धिया येन परित्यक्ता महात्यागी स उच्यते
ज्याने सर्व इच्छा, सगळ्या शंका, सर्व हर्ष आणि सगळी ठाम मते आपल्या समजुतीने सोडून दिल्या आहेत, तो खरा मोठा त्यागी म्हणावा.
देहस्य मनसो बुद्धेर् इन्द्रियाणां जगत्स्थितेः । नूनं येनोज्झिता सत्ता महात्यागी स उच्यते
ज्याने देह, मन, बुद्धी, इंद्रिये आणि या जगात असण्याची जाणीव नक्कीच सोडून दिली आहे, तोच मोठा त्यागी म्हणावा.
न मे देहो न जन्मापि युक्तायुक्ते न कर्मणा । इति निश्चयवान् यो ऽन्तर् महात्यागी स उच्यते
ज्याच्या मनात ठाम असा निर्धार आहे की, 'माझा देह नाही, मला जन्मही नाही, मी कर्माने बांधलेला नाही किंवा मुक्तही नाही,' तोच खरा मोठा त्यागी आहे.
येन धर्मम् अधर्मं च मनोमननम् ईहितं । सर्वम् अन्तः परित्यक्तं महात्यागी स उच्यते
ज्याने धर्म, अधर्म, मनाचे विचार आणि सर्व इच्छा मनातून पूर्णपणे सोडून दिल्या आहेत, तोच मोठा त्यागी म्हणावा.
मनो ध्यानं तपस्तेजस् त्वत्तामत्ते शुभाशुभे । त्यक्त्वा यो ऽवस्थितस् स्वस्थो महात्यागी स उच्यते
जो मन, ध्यान, तप, तेज, उष्णता आणि शुभ-अशुभ अवस्था सोडून स्वतःच्या आनंदात स्थिर राहतो, तोच खरा मोठा त्यागी म्हणावा.
स्वमनोमननं मान्यो नाभिवाञ्छति नोज्झति । यो ऽवासनस् सर्वम् इदं महात्यागी स उच्यते
जो स्वतःच्या विचारांना न मागतो, न टाकतो, इच्छा-अनिच्छा नसताना आणि सर्व वासनांपासून मुक्त असतो, तोच मोठा त्यागी आहे.
यावती दृश्यकलना सकलेयं विलोक्यते । सा येन सुष्ठु सन्त्यक्ता महात्यागी स उच्यते
ज्याने दिसणाऱ्या आणि जाणवणाऱ्या सर्व गोष्टी पूर्णपणे सोडून दिल्या आहेत, तोच खरा मोठा त्यागी आहे.
यो ऽकामकामी निर्द्वन्द्वस् सुखदुःखेष्व् अलोलधीः । धीरस् स्वस्थो मृदुर् दान्तो महात्यागी स उच्यते
जो इच्छा असतानाही इच्छाशून्य राहतो, द्वैतापासून मुक्त असतो, सुखदुःखात डळमळत नाही, स्थिर, शांत, सौम्य आणि संयमी असतो, तोच मोठा त्यागी म्हणावा.
कुर्वन्न् अपि च कार्याणि सुषुप्तसमवृत्तिताम् । न सन्त्यजति यः पूर्णो महात्यागी स उच्यते
जो पूर्णत्वाची जाणीव सोडत नाही आणि कामे करत असतानाही गाढ झोपेसारखी स्थिती ठेवतो, तोच खरा मोठा त्यागी म्हणावा.
इत्य् उक्तं देवदेवेन भृङ्गीशाय पुरानघ । एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य तिष्ठ राम यथास्थितः
हे राम, पूर्वी देवांचा देवाने भृंगीला असे सांगितले होते. ही दृष्टी मनाशी धरून, तू जसा आहेस तसाच स्थिर रहा.
श्रीमत्कपालशकलावलिमध्यबद्धखण्डेन्दुमण्डितजटाशिरसा हरेण । इत्य् उक्तम् उज्ज्वलमणीन्द्रशिलैकशृङ्गे मेरौ ज्वलज्ज्वलनरूपिणि रामभद्र
श्रीमंत कवटींच्या माळेत बांधलेला अर्धचंद्र ज्याच्या जटांमध्ये शोभतो, त्या हरिने हे तेजस्वी, रत्नांनी सजलेल्या मेरू पर्वताच्या शिखरावर सांगितले, हे रामभद्र.
एतां दृशं समवलम्ब्य विलासकान्तकार्यं कुरु क्रमगतं समयैव बुद्ध्या । नित्योदितो ऽसि विमलो ऽसि निरामयो ऽसि शङ्कां परित्यज सुखी भव यो ऽसि सो ऽसि
ही दृष्टी धरून, आनंददायक आणि योग्य अशी कर्तव्ये एकामागोमाग एक बुद्धीने पार पाड. तू नेहमी जागा आहेस, निर्मळ आहेस, रोगरहित आहेस—शंका सोड आणि सुखी रहा; तू जो आहेस तोच आहेस.