तम् अपृच्छन् महातेजा ज्ञानजिज्ञासया स्वतः । भृङ्गीशः प्रणतो राम बद्धाञ्जलिर् उमापतिम्
हे राम, खरी ज्ञान मिळवायची इच्छा मनात ठेवून, तेजस्वी भृंगीशाने दोन्ही हात जोडून आदराने उमापतींना नम्रपणे विचारले.
भगवन् देवदेवेश सर्वज्ञ परमेश्वर । यद् अहं परिपृच्छामि कृपया तद् वदाशु मे
भगवंत, देवांचा देव, सर्वज्ञ, परमेश्वरा, मी जे काही विचारतो ते कृपया लवकर सांगावे.
संसाररचनां नाथ तरङ्गतरलाम् इमाम् । अवलोक्य विमुह्यामि तत्त्वविश्रान्तिवर्जितः
नाथा, हा संसाराची निर्मिती लाटांसारखी क्षणभंगुर दिसते, ते पाहून मी गोंधळून जातो, कारण मला सत्याची खरी विश्रांती मिळत नाही.
कम् अन्तर्निश्चयं कान्तम् उररीकृत्य सुस्थिरम् । अस्मिञ् जगज्जीर्णगृहे तिष्ठामि विगतज्वरम्
या जगाच्या जीर्ण घरात, मी काहीतरी ठाम आणि आनंददायक अंतर्गत निश्चिती मनाशी धरली आहे, त्यामुळे मी सर्व चिंता दूर करून स्थिर राहतो.
सर्वाश् शङ्काः परित्यज्य धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम् । महात्यागी महाकर्ता महाभोक्ता भवानघ
सर्व शंका बाजूला ठेवून, शाश्वत धैर्यावर आधार ठेवून, तू, हे निष्पाप, मोठा त्याग करणारा, मोठा कर्ता आणि मोठा भोग घेणारा आहेस.
किम् उच्यते महात्यागी महाभोक्ता किम् उच्यते । किम् उच्यते महाकर्ता सम्यक् कथय मे प्रभो
'मोठा त्याग करणारा' म्हणजे काय? 'मोठा भोग घेणारा' म्हणजे काय? 'मोठा कर्ता' म्हणजे काय? हे सर्व मला नीट सांग, प्रभो.
धर्माधर्मोदयापायशङ्काविरहिताशयः । यः करोति यथाप्राप्तं महाकर्ता स उच्यते
ज्याच्या मनात धर्म आणि अधर्म यांच्या वाढी-घटीबद्दल काही शंका नसते, आणि जो जेव्हा जसे प्रसंग येतात तसे कृती करतो, त्याला 'मोठा कर्ता' असे म्हणतात.
रागद्वेषौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ फलाफले । यः करोत्य् अनपेक्ष्यैव महाकर्ता स उच्यते
जो माणूस आकर्षण-द्वेष, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म आणि फळ-न फळ यांचा विचार न करता कृती करतो, त्यालाच 'मोठा कर्ता' म्हणतात.
मौनवान् निरहम्भावो निर्मानो मुक्तमत्सरः । यः करोति गतोद्वेगं महाकर्ता स उचते
जो माणूस शांत राहतो, अहंकार टाळतो, अभिमान नसतो, मत्सरापासून मुक्त असतो आणि कोणतीही घाई न करता कर्म करतो, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
शुभाशुभेषु कार्येषु धर्माधर्मकुशङ्कया । मतिर् न लिप्यते यस्य महाकर्ता स उच्यते
ज्याच्या मनाला शुभ किंवा अशुभ कर्मात धर्म-अधर्माची शंका लागत नाही, तोच मोठा कर्ता आहे.
सर्वत्र विगतस्नेहो यस् साक्षिवद् अवस्थितः । निरिच्छं वर्तते कार्ये महाकर्ता स उच्यते
जो सर्व ठिकाणी आसक्ती सोडून साक्षीभावाने राहतो आणि कर्मात कुठलीही इच्छा ठेवत नाही, तोच मोठा कर्ता आहे.
उद्वेगानन्दरहितस् समया स्वच्छयेच्छया । न शोचते यो नोदेति महाकर्ता स उच्यते
जो माणूस चिंता किंवा आनंद यांना न जुमानता, वेळेनुसार आणि स्वच्छ इच्छेने वागतो, दु:ख किंवा आनंद यांना धरून राहत नाही, तोच मोठा कर्ता आहे.
यः कार्यकाले मतिमान् असंसक्तमना मुनिः । कार्यानुरूपवृत्तिस्थो महाकर्ता स उच्यते
जो मनुष्य कर्तव्याच्या वेळी शहाणा असतो, ज्याचे मन कोणत्याच गोष्टीला चिकटत नाही, आणि जो योग्य वर्तनात राहतो, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
स्वभावेनैव यस्यान्तस् समतां न जहाति धीः । शुभाशुभं ह्य् आचरतो महाकर्ता स उच्यते
ज्याची बुद्धी स्वभावतः नेहमीच अंतःकरणात समतेत राहते, शुभ किंवा अशुभ काहीही करत असतानाही, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
जन्मस्थितिविनाशेषु सोदयास्तमयेष्व् अलम् । समम् एव मनो यस्य महाकर्ता स उच्यते
ज्याचे मन जन्म, स्थिती आणि नाश या सर्व अवस्थांमध्ये, तसेच उदय आणि अस्त यांमध्ये सारखेच राहते, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
न किञ्चन द्वेष्टि च यो न किं च स्तौति यस् स्वयम् । भुङ्क्ते च प्रकृतं सर्वं महाभोक्ता स उच्यते
जो कोणत्याही गोष्टीचा तिरस्कार करत नाही, किंवा कोणत्याही गोष्टीचे स्वतः कौतुक करत नाही, आणि जसे मिळते तसे सर्व काही स्वीकारतो, त्याला मोठा भोक्ता म्हणतात.
नादत्ते ऽप्य् आददानस् सन् नाचरत्य् आचरन्न् अपि । भुञ्जानो ऽपि न यो भुङ्क्ते महाभोक्ता स उच्यते
जो घेत असतानाही प्रत्यक्षात काही घेत नाही, जो वागत असतानाही प्रत्यक्षात काही करीत नाही, जो खात असतानाही प्रत्यक्षात काही खात नाही, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
साक्षिवत् सकलं लोकव्यवहारम् अखिन्नधीः । यः पश्यत्य् अपयातेच्छं महाभोक्ता स उच्यते
ज्याची बुद्धी कधीही अस्वस्थ होत नाही, जो साक्षीभावाने सर्व जगातील व्यवहार पाहतो आणि ज्याच्याकडे इच्छा नाही, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
सुखैर् दुःखैः क्रियायोगैर् भावाभावैर् भ्रमप्रदैः । यस्य नोत्क्रामति मतिर् महाभोक्ता स उच्यते
ज्याची बुद्धी सुख, दुःख, कृती, संयोग, अस्तित्व, अनस्तित्व किंवा मोह यांमुळे कधीही विचलित होत नाही, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
जरामरणम् आपच् च राज्यं दारिद्र्यम् एव च । रम्यम् एवेति यो वेत्ति महाभोक्ता स उच्यते
ज्याला म्हातारपण, मृत्यू, राज्य, दारिद्र्य किंवा आनंद हे सर्व सारखेच वाटतात, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
महान्ति सुखदुःखानि यः पयांसीव सागरः । समस् समुपगृह्णाति महाभोक्ता स उच्यते
जो मोठ्या सुखदुःखांना समुद्र जसा नद्यांचे पाणी शांतपणे स्वीकारतो तसा समभावाने स्वीकारतो, तोच खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
अहिंसा समता तुष्टिश् चन्द्रबिम्बाद् इवांशवः । नापयान्त्य् अनिशं यस्मान् महाभोक्ता स उच्यते
ज्याच्याकडून अहिंसा, समता आणि समाधान कधीच दूर जात नाहीत, जसे चंद्राच्या किरणांनी कधीच चंद्र सोडत नाही, तोच खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
कट्व् अम्ब्लं लवणं तिक्तम् अमृष्टं मृष्टम् उत्तमम् । अधमं यो ऽत्ति साम्येन महाभोक्ता स उच्यते
जो कडू, आंबट, खारट, तिखट, साधं, चांगलं, उत्तम किंवा अगदी वाईट जेवण समभावाने खातो, तोच खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
सरसं नीरसं चैव सुरतं विरतं तथा । यः पश्यति समस् सोम्यो महाभोक्ता स उच्यते
जो रसाळ आणि कोरडे, सुखद आणि विरक्त असे सर्व अनुभव समदृष्टीने पाहतो, तोच खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
क्षारे खण्डप्रकारे च शुभे वाप्य् अशुभे तथा । समता सुस्थिता यस्य महाभोक्ता स उच्यते
ज्याच्या मनात गोड-तिखट, शुभ-अशुभ या सगळ्यांत समता नेहमीच ठरलेली असते, तो खरा मोठा भोगकर्ता म्हणावा.
इदं भोज्यम् अभोज्यं चेत्य् एवं त्यक्त्वा विकल्पितम् । गताभिलाषं यो भुङ्क्ते महाभोक्ता स उच्यते
हे खावं, हे खाऊ नये असा भेद सोडून, ज्याचं मन इच्छा-मुक्त झालं आहे आणि जो सर्वकाही स्वीकारतो, तोच मोठा भोगकर्ता आहे.
आपदं सम्पदं मोहम् आनन्दम् अवरं वरम् । यो भुङ्क्ते समया बुद्ध्या महाभोक्ता स उच्यते
अपयश-यश, मोह-आनंद, कमी-अधिक असं सगळं ज्याने समतेच्या बुध्दीने अनुभवलं, तोच खरा मोठा भोगकर्ता आहे.
धर्माधर्मौ सुखं दुःखं चिन्ता मरणजन्मनी । धिया येनेति सन्त्यक्तं महात्यागी स उच्यते
धर्म-अधर्म, सुख-दुःख, चिंता, मृत्यू आणि जन्म या सगळ्यांचा ज्याने समजून त्याग केला, तोच मोठा त्यागी म्हणावा.
सर्वेच्छास् सकलाश् शङ्कास् सर्वेहास् सर्वनिश्चयाः । धिया येन परित्यक्ता महात्यागी स उच्यते
ज्याने सर्व इच्छा, सगळ्या शंका, सर्व हर्ष आणि सगळी ठाम मते आपल्या समजुतीने सोडून दिल्या आहेत, तो खरा मोठा त्यागी म्हणावा.
देहस्य मनसो बुद्धेर् इन्द्रियाणां जगत्स्थितेः । नूनं येनोज्झिता सत्ता महात्यागी स उच्यते
ज्याने देह, मन, बुद्धी, इंद्रिये आणि या जगात असण्याची जाणीव नक्कीच सोडून दिली आहे, तोच मोठा त्यागी म्हणावा.