पश्यञ् छृण्वन् स्पृशञ् जिघ्रन् वदन् व्यवहरन् स्वपन् । नापूर्वं कुरुते किञ्चित् सत्यम् इत्य् एव भावय
पाहणे, ऐकणे, स्पर्श करणे, वास घेणे, बोलणे, वागणे, स्वप्न पाहणे—यातून काहीही नवीन घडत नाही; हेच खरे समज.
यद् यत् करोषि तत् तत्त्वं चिन्मात्रम् अमलं ततम् । ब्रह्म प्रबृंहिताकारं तस्माद् अन्यन् न विद्यते
तू जे काही करतोस, त्याचा खरा अर्थ म्हणजे शुद्ध, सर्वत्र पसरलेली चेतना—ब्रह्म, ज्याला अंत नाही; त्यापलीकडे काहीच नाही.
पदार्थजाते सर्वस्मिन् संवित्सारतया स्थिते । संविद् एवेदम् अखिलं जगन् नान्यास्ति कल्पना
सर्व वस्तूंच्या समूहात जिथे केवळ चैतन्याचा सार आहे, तिथे हे संपूर्ण जग फक्त चैतन्यच आहे; दुसरी कोणतीही कल्पना उरत नाही.
संवित्स्फुरणमात्रे ऽस्मिञ् जगज्जालकनामनि । इदम् अन्यद् इदं चान्यद् इति मिथ्याग्रहः कुतः
या केवळ चैतन्याच्या प्रकाशात, ज्याला जगाचा जाळं म्हणतात, 'हे वेगळं, ते वेगळं' असा खोटा समज कसा निर्माण होईल?
सम्भवाद् अखिलाकारेणैकस्या एव संविदः । संवेद्यम् अपि नास्त्य् एव बन्धमोक्षाव् अतः कुतः
एकाच चैतन्याने सर्व रूपात वावरण्यामुळे, जाणण्यासारखं काहीच खरं अस्तित्वात नाही; मग बंधन किंवा मुक्ती कशी असू शकेल?
मोक्षो ऽयम् एष खलु बन्ध इति प्रसह्य चिन्ता निरस्य सकला विकलाभिमानः । मौनी वशी विगतमानमदो महात्मा कुर्वन् स्वकार्यम् अनहङ्कृतिर् एव तिष्ठ
'हीच मुक्ती, हेच बंधन' अशा सर्व विचारांना पूर्णपणे बाजूला ठेवून आणि सर्व भेदभावाचा अभिमान सोडून, मौनात, संयमित, अहंकार आणि गर्व टाकून, हे महात्मा, स्वतःच्या कर्तव्याचं पालन करीत, निरहंकारीपणे राहा.
महाकर्ता महाभोक्ता महात्यागी भवानघ । सर्वाश् शङ्काः परित्यज्य धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम्
हे पापरहित, तू मोठ्या धाडसाने काम करणारा, मोठ्या आनंदाने उपभोग घेणारा, आणि मोठ्या मनाने त्याग करणारा हो. सर्व शंका बाजूला ठेवून, कायमचा धैर्याचा आधार धर.
किम् उच्यते महाकर्ता महात्यागी किम् उच्यते । किम् उच्यते महाभोक्ता सम्यक् कथय मे प्रभो
'मोठ्या धाडसाने काम करणारा' म्हणजे काय? 'मोठ्या मनाने त्याग करणारा' म्हणजे काय? 'मोठ्या आनंदाने उपभोग घेणारा' म्हणजे काय? हे सर्व मला स्पष्टपणे सांग, प्रभो.
एतद् व्रतत्रयं राम पुरा चन्द्रार्धमौलिना । भृङ्गीशायोत्तमं प्रोक्तं येनासौ विज्वरस् स्थितः
हे राम, हे तीन व्रत पूर्वी चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या प्रभूंनी भृंगीला सांगितले होते, ज्यामुळे तो सर्व दुःखांपासून मुक्त झाला.
सुमेरोर् उत्तरे शृङ्गे पूर्वं शशिकलाधरः । अतिष्ठद् अग्निसङ्काशे समग्रपरिवारवान्
सुमेरू पर्वताच्या उत्तरेकडील शिखरावर, चंद्रकोरी धारण करणारे प्रभू पूर्वी अग्निप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते आणि आपल्या सर्व परिवारासह तेथे वास करत होते.
तम् अपृच्छन् महातेजा ज्ञानजिज्ञासया स्वतः । भृङ्गीशः प्रणतो राम बद्धाञ्जलिर् उमापतिम्
हे राम, खरी ज्ञान मिळवायची इच्छा मनात ठेवून, तेजस्वी भृंगीशाने दोन्ही हात जोडून आदराने उमापतींना नम्रपणे विचारले.
भगवन् देवदेवेश सर्वज्ञ परमेश्वर । यद् अहं परिपृच्छामि कृपया तद् वदाशु मे
भगवंत, देवांचा देव, सर्वज्ञ, परमेश्वरा, मी जे काही विचारतो ते कृपया लवकर सांगावे.
संसाररचनां नाथ तरङ्गतरलाम् इमाम् । अवलोक्य विमुह्यामि तत्त्वविश्रान्तिवर्जितः
नाथा, हा संसाराची निर्मिती लाटांसारखी क्षणभंगुर दिसते, ते पाहून मी गोंधळून जातो, कारण मला सत्याची खरी विश्रांती मिळत नाही.
कम् अन्तर्निश्चयं कान्तम् उररीकृत्य सुस्थिरम् । अस्मिञ् जगज्जीर्णगृहे तिष्ठामि विगतज्वरम्
या जगाच्या जीर्ण घरात, मी काहीतरी ठाम आणि आनंददायक अंतर्गत निश्चिती मनाशी धरली आहे, त्यामुळे मी सर्व चिंता दूर करून स्थिर राहतो.
सर्वाश् शङ्काः परित्यज्य धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम् । महात्यागी महाकर्ता महाभोक्ता भवानघ
सर्व शंका बाजूला ठेवून, शाश्वत धैर्यावर आधार ठेवून, तू, हे निष्पाप, मोठा त्याग करणारा, मोठा कर्ता आणि मोठा भोग घेणारा आहेस.
किम् उच्यते महात्यागी महाभोक्ता किम् उच्यते । किम् उच्यते महाकर्ता सम्यक् कथय मे प्रभो
'मोठा त्याग करणारा' म्हणजे काय? 'मोठा भोग घेणारा' म्हणजे काय? 'मोठा कर्ता' म्हणजे काय? हे सर्व मला नीट सांग, प्रभो.
धर्माधर्मोदयापायशङ्काविरहिताशयः । यः करोति यथाप्राप्तं महाकर्ता स उच्यते
ज्याच्या मनात धर्म आणि अधर्म यांच्या वाढी-घटीबद्दल काही शंका नसते, आणि जो जेव्हा जसे प्रसंग येतात तसे कृती करतो, त्याला 'मोठा कर्ता' असे म्हणतात.
रागद्वेषौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ फलाफले । यः करोत्य् अनपेक्ष्यैव महाकर्ता स उच्यते
जो माणूस आकर्षण-द्वेष, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म आणि फळ-न फळ यांचा विचार न करता कृती करतो, त्यालाच 'मोठा कर्ता' म्हणतात.
मौनवान् निरहम्भावो निर्मानो मुक्तमत्सरः । यः करोति गतोद्वेगं महाकर्ता स उचते
जो माणूस शांत राहतो, अहंकार टाळतो, अभिमान नसतो, मत्सरापासून मुक्त असतो आणि कोणतीही घाई न करता कर्म करतो, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
शुभाशुभेषु कार्येषु धर्माधर्मकुशङ्कया । मतिर् न लिप्यते यस्य महाकर्ता स उच्यते
ज्याच्या मनाला शुभ किंवा अशुभ कर्मात धर्म-अधर्माची शंका लागत नाही, तोच मोठा कर्ता आहे.
सर्वत्र विगतस्नेहो यस् साक्षिवद् अवस्थितः । निरिच्छं वर्तते कार्ये महाकर्ता स उच्यते
जो सर्व ठिकाणी आसक्ती सोडून साक्षीभावाने राहतो आणि कर्मात कुठलीही इच्छा ठेवत नाही, तोच मोठा कर्ता आहे.
उद्वेगानन्दरहितस् समया स्वच्छयेच्छया । न शोचते यो नोदेति महाकर्ता स उच्यते
जो माणूस चिंता किंवा आनंद यांना न जुमानता, वेळेनुसार आणि स्वच्छ इच्छेने वागतो, दु:ख किंवा आनंद यांना धरून राहत नाही, तोच मोठा कर्ता आहे.
यः कार्यकाले मतिमान् असंसक्तमना मुनिः । कार्यानुरूपवृत्तिस्थो महाकर्ता स उच्यते
जो मनुष्य कर्तव्याच्या वेळी शहाणा असतो, ज्याचे मन कोणत्याच गोष्टीला चिकटत नाही, आणि जो योग्य वर्तनात राहतो, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
स्वभावेनैव यस्यान्तस् समतां न जहाति धीः । शुभाशुभं ह्य् आचरतो महाकर्ता स उच्यते
ज्याची बुद्धी स्वभावतः नेहमीच अंतःकरणात समतेत राहते, शुभ किंवा अशुभ काहीही करत असतानाही, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
जन्मस्थितिविनाशेषु सोदयास्तमयेष्व् अलम् । समम् एव मनो यस्य महाकर्ता स उच्यते
ज्याचे मन जन्म, स्थिती आणि नाश या सर्व अवस्थांमध्ये, तसेच उदय आणि अस्त यांमध्ये सारखेच राहते, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
न किञ्चन द्वेष्टि च यो न किं च स्तौति यस् स्वयम् । भुङ्क्ते च प्रकृतं सर्वं महाभोक्ता स उच्यते
जो कोणत्याही गोष्टीचा तिरस्कार करत नाही, किंवा कोणत्याही गोष्टीचे स्वतः कौतुक करत नाही, आणि जसे मिळते तसे सर्व काही स्वीकारतो, त्याला मोठा भोक्ता म्हणतात.
नादत्ते ऽप्य् आददानस् सन् नाचरत्य् आचरन्न् अपि । भुञ्जानो ऽपि न यो भुङ्क्ते महाभोक्ता स उच्यते
जो घेत असतानाही प्रत्यक्षात काही घेत नाही, जो वागत असतानाही प्रत्यक्षात काही करीत नाही, जो खात असतानाही प्रत्यक्षात काही खात नाही, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
साक्षिवत् सकलं लोकव्यवहारम् अखिन्नधीः । यः पश्यत्य् अपयातेच्छं महाभोक्ता स उच्यते
ज्याची बुद्धी कधीही अस्वस्थ होत नाही, जो साक्षीभावाने सर्व जगातील व्यवहार पाहतो आणि ज्याच्याकडे इच्छा नाही, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
सुखैर् दुःखैः क्रियायोगैर् भावाभावैर् भ्रमप्रदैः । यस्य नोत्क्रामति मतिर् महाभोक्ता स उच्यते
ज्याची बुद्धी सुख, दुःख, कृती, संयोग, अस्तित्व, अनस्तित्व किंवा मोह यांमुळे कधीही विचलित होत नाही, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.
जरामरणम् आपच् च राज्यं दारिद्र्यम् एव च । रम्यम् एवेति यो वेत्ति महाभोक्ता स उच्यते
ज्याला म्हातारपण, मृत्यू, राज्य, दारिद्र्य किंवा आनंद हे सर्व सारखेच वाटतात, तोच खरा महान भोगकर्ता म्हणावा.