तत् सङ्कल्पात्मकं चेतो यथेदम् अखिलं जगत् । सङ्कल्पयति सङ्कल्पि तथैव भवति क्षणात्
ज्या मनाचा मूळ स्वभाव कल्पना करणे आहे, ते मन हे सगळं जग कल्पनेने घडवतं. जो जे काही मनात ठरवतं, ते तसं क्षणात घडतं.
कीटत्वम् अब्जजत्वं च मेरुत्वम् अणुतां तथा । मनो यातम् अहङ्कारबुद्धिचित्तादिनामकम्
हे मन कधी किडा होतं, कधी कमळात जन्म घेतं, कधी मेरू पर्वत होतं, तर कधी अगदी लहान कणासारखं होतं. तेव्हा त्याला अहंकार, बुद्धी, मन अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखतात.
स्वसङ्कल्पाद् विरिञ्चित्वम् एत्य चेतो जगत्स्थितिम् । तनोति तस्यां तदनु नानातां गच्छति स्वयम्
स्वतःच्या कल्पनेने हे मन ब्रह्मदेवाची स्थिती प्राप्त करतं आणि जगाची निर्मिती पसरवतं; पण त्या अवस्थेत ते स्वतः विविधतेत गुंतत नाही.
सङ्कल्पमयम् एवेदं जगद् आभोगि दृश्यते । न सत्यं न च मिथ्यैव स्वप्नजालम् इवोत्थितम्
हे जग पूर्णपणे कल्पनेचं आहे, हे लक्षात ठेव. हे ना खरं आहे, ना अगदी खोटं; जसं स्वप्नाचं जाळं उगवतं, तसं हे जग दिसतं.
जन्तोर् यथा मनोराज्यं विविधारम्भभासुरम् । ब्राह्मं तथेदं विततं मनोराज्यं विजृम्भते
जसा प्रत्येक जीवाच्या मनात कल्पनेचा एक वेगळा, रंगीबेरंगी जग उभं राहतं, तसंच हे दैवी मनाचं राज्यही विस्तारतं आणि फुलतं.
यथा न वितथस् स्वप्नः प्रतिभासान् न चापि सन् । तथा ब्राह्मं मनोराज्यं जगन् नासन् न सन् मुने
जसं स्वप्न खरंही नसतं आणि खोटंही नसतं, तसंच हे दैवी मनाचं राज्य, म्हणजेच हे जग, हेही खरं नाही आणि खोटंही नाही, हे ऋषी.
मिथ्यावभासमात्रं हि यद् इदं घनतां गतम् । यथाभूतार्थभावित्वात् तद् एतत् प्रविलीयते
हे जग जरी फक्त भास असलं, तरी ते खरोखरच ठोस वाटतं. पण जेव्हा वस्तुस्थितीचं खऱ्या अर्थानं चिंतन केलं जातं, तेव्हा हे सर्व नाहीसं होतं.
परमार्थेन दृष्टं चेत् तद् इदं नैव किञ्चन । दृष्टं त्व् अपरमार्थेन प्रयाति शतशाखताम्
जर आपण अंतिम सत्याच्या दृष्टीने पाहिलं, तर हे काहीच नाही. पण जर आपण सामान्य दृष्टीने पाहिलं, तर हे जग शेकडो रूपांनी फाटतं आणि पसरतं.
लहर्यूर्मितरङ्गाम्बुकलनार्हं परिस्फुरन् । यथाम्बुधिर् वपुर् धत्ते स्वभावेन तथा विभुः
जसा समुद्र आपल्या स्वभावाने लाटा, तरंग, आणि उसळी दाखवतो, तसाच अनंत देखील आपल्या स्वभावाने विविध रूपे प्रकट करतो.
कुर्वन् कर्मसहस्राणि कर्ता चित्स्पन्दनाद् ऋते । नापूर्वं कुरुते किञ्चित् कश्चिद् भेदम् अतस् त्यज
कोणतीही कृती केली, तरीही चेतनेच्या हालचालीशिवाय करणारा काहीही नवीन घडवत नाही; म्हणून भेदाची कल्पना सोड.
पश्यञ् छृण्वन् स्पृशञ् जिघ्रन् वदन् व्यवहरन् स्वपन् । नापूर्वं कुरुते किञ्चित् सत्यम् इत्य् एव भावय
पाहणे, ऐकणे, स्पर्श करणे, वास घेणे, बोलणे, वागणे, स्वप्न पाहणे—यातून काहीही नवीन घडत नाही; हेच खरे समज.
यद् यत् करोषि तत् तत्त्वं चिन्मात्रम् अमलं ततम् । ब्रह्म प्रबृंहिताकारं तस्माद् अन्यन् न विद्यते
तू जे काही करतोस, त्याचा खरा अर्थ म्हणजे शुद्ध, सर्वत्र पसरलेली चेतना—ब्रह्म, ज्याला अंत नाही; त्यापलीकडे काहीच नाही.
पदार्थजाते सर्वस्मिन् संवित्सारतया स्थिते । संविद् एवेदम् अखिलं जगन् नान्यास्ति कल्पना
सर्व वस्तूंच्या समूहात जिथे केवळ चैतन्याचा सार आहे, तिथे हे संपूर्ण जग फक्त चैतन्यच आहे; दुसरी कोणतीही कल्पना उरत नाही.
संवित्स्फुरणमात्रे ऽस्मिञ् जगज्जालकनामनि । इदम् अन्यद् इदं चान्यद् इति मिथ्याग्रहः कुतः
या केवळ चैतन्याच्या प्रकाशात, ज्याला जगाचा जाळं म्हणतात, 'हे वेगळं, ते वेगळं' असा खोटा समज कसा निर्माण होईल?
सम्भवाद् अखिलाकारेणैकस्या एव संविदः । संवेद्यम् अपि नास्त्य् एव बन्धमोक्षाव् अतः कुतः
एकाच चैतन्याने सर्व रूपात वावरण्यामुळे, जाणण्यासारखं काहीच खरं अस्तित्वात नाही; मग बंधन किंवा मुक्ती कशी असू शकेल?
मोक्षो ऽयम् एष खलु बन्ध इति प्रसह्य चिन्ता निरस्य सकला विकलाभिमानः । मौनी वशी विगतमानमदो महात्मा कुर्वन् स्वकार्यम् अनहङ्कृतिर् एव तिष्ठ
'हीच मुक्ती, हेच बंधन' अशा सर्व विचारांना पूर्णपणे बाजूला ठेवून आणि सर्व भेदभावाचा अभिमान सोडून, मौनात, संयमित, अहंकार आणि गर्व टाकून, हे महात्मा, स्वतःच्या कर्तव्याचं पालन करीत, निरहंकारीपणे राहा.
महाकर्ता महाभोक्ता महात्यागी भवानघ । सर्वाश् शङ्काः परित्यज्य धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम्
हे पापरहित, तू मोठ्या धाडसाने काम करणारा, मोठ्या आनंदाने उपभोग घेणारा, आणि मोठ्या मनाने त्याग करणारा हो. सर्व शंका बाजूला ठेवून, कायमचा धैर्याचा आधार धर.
किम् उच्यते महाकर्ता महात्यागी किम् उच्यते । किम् उच्यते महाभोक्ता सम्यक् कथय मे प्रभो
'मोठ्या धाडसाने काम करणारा' म्हणजे काय? 'मोठ्या मनाने त्याग करणारा' म्हणजे काय? 'मोठ्या आनंदाने उपभोग घेणारा' म्हणजे काय? हे सर्व मला स्पष्टपणे सांग, प्रभो.
एतद् व्रतत्रयं राम पुरा चन्द्रार्धमौलिना । भृङ्गीशायोत्तमं प्रोक्तं येनासौ विज्वरस् स्थितः
हे राम, हे तीन व्रत पूर्वी चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या प्रभूंनी भृंगीला सांगितले होते, ज्यामुळे तो सर्व दुःखांपासून मुक्त झाला.
सुमेरोर् उत्तरे शृङ्गे पूर्वं शशिकलाधरः । अतिष्ठद् अग्निसङ्काशे समग्रपरिवारवान्
सुमेरू पर्वताच्या उत्तरेकडील शिखरावर, चंद्रकोरी धारण करणारे प्रभू पूर्वी अग्निप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते आणि आपल्या सर्व परिवारासह तेथे वास करत होते.
तम् अपृच्छन् महातेजा ज्ञानजिज्ञासया स्वतः । भृङ्गीशः प्रणतो राम बद्धाञ्जलिर् उमापतिम्
हे राम, खरी ज्ञान मिळवायची इच्छा मनात ठेवून, तेजस्वी भृंगीशाने दोन्ही हात जोडून आदराने उमापतींना नम्रपणे विचारले.
भगवन् देवदेवेश सर्वज्ञ परमेश्वर । यद् अहं परिपृच्छामि कृपया तद् वदाशु मे
भगवंत, देवांचा देव, सर्वज्ञ, परमेश्वरा, मी जे काही विचारतो ते कृपया लवकर सांगावे.
संसाररचनां नाथ तरङ्गतरलाम् इमाम् । अवलोक्य विमुह्यामि तत्त्वविश्रान्तिवर्जितः
नाथा, हा संसाराची निर्मिती लाटांसारखी क्षणभंगुर दिसते, ते पाहून मी गोंधळून जातो, कारण मला सत्याची खरी विश्रांती मिळत नाही.
कम् अन्तर्निश्चयं कान्तम् उररीकृत्य सुस्थिरम् । अस्मिञ् जगज्जीर्णगृहे तिष्ठामि विगतज्वरम्
या जगाच्या जीर्ण घरात, मी काहीतरी ठाम आणि आनंददायक अंतर्गत निश्चिती मनाशी धरली आहे, त्यामुळे मी सर्व चिंता दूर करून स्थिर राहतो.
सर्वाश् शङ्काः परित्यज्य धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम् । महात्यागी महाकर्ता महाभोक्ता भवानघ
सर्व शंका बाजूला ठेवून, शाश्वत धैर्यावर आधार ठेवून, तू, हे निष्पाप, मोठा त्याग करणारा, मोठा कर्ता आणि मोठा भोग घेणारा आहेस.
किम् उच्यते महात्यागी महाभोक्ता किम् उच्यते । किम् उच्यते महाकर्ता सम्यक् कथय मे प्रभो
'मोठा त्याग करणारा' म्हणजे काय? 'मोठा भोग घेणारा' म्हणजे काय? 'मोठा कर्ता' म्हणजे काय? हे सर्व मला नीट सांग, प्रभो.
धर्माधर्मोदयापायशङ्काविरहिताशयः । यः करोति यथाप्राप्तं महाकर्ता स उच्यते
ज्याच्या मनात धर्म आणि अधर्म यांच्या वाढी-घटीबद्दल काही शंका नसते, आणि जो जेव्हा जसे प्रसंग येतात तसे कृती करतो, त्याला 'मोठा कर्ता' असे म्हणतात.
रागद्वेषौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ फलाफले । यः करोत्य् अनपेक्ष्यैव महाकर्ता स उच्यते
जो माणूस आकर्षण-द्वेष, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म आणि फळ-न फळ यांचा विचार न करता कृती करतो, त्यालाच 'मोठा कर्ता' म्हणतात.
मौनवान् निरहम्भावो निर्मानो मुक्तमत्सरः । यः करोति गतोद्वेगं महाकर्ता स उचते
जो माणूस शांत राहतो, अहंकार टाळतो, अभिमान नसतो, मत्सरापासून मुक्त असतो आणि कोणतीही घाई न करता कर्म करतो, त्याला मोठा कर्ता म्हणतात.
शुभाशुभेषु कार्येषु धर्माधर्मकुशङ्कया । मतिर् न लिप्यते यस्य महाकर्ता स उच्यते
ज्याच्या मनाला शुभ किंवा अशुभ कर्मात धर्म-अधर्माची शंका लागत नाही, तोच मोठा कर्ता आहे.