सलिलव्यतिरेकेण तरङ्गो येन भावितः । तरङ्गबुद्धिर् एवैका स्थिता तस्य न वारिधीः
जो पाण्यापासून वेगळं करून लाटेचं विचार करतो, त्याच्या मनात फक्त लाटेचीच कल्पना राहते, समुद्राची नाही.
सलिलाव्यतिरेकेण तरङ्गो येन भाव्यते । अम्बुसामान्यसम्बुद्धिर् निर्विकल्पस् स उच्यते
जो पाण्यापासून वेगळं करून लाट पाहतो, त्याला फक्त लाटच दिसते; पण जो पाण्याचं सार एकसारखं ओळखतो, त्याला भेदभाव राहात नाही.
कनकाव्यतिरेकेण केयूरं येन भाव्यते । कनकैकमहाबुद्धिर् निर्विकल्पस् स उच्यते
सोने वेगळं ठेवून जेव्हा कुणी केयूराचा विचार करतो, तेव्हा त्याचं लक्ष केवळ केयूरावरच राहतं; पण ज्याचं मन फक्त सोन्याच्या स्वरूपात एकरूप झालं आहे, त्याला भेदभाव नसलेला म्हणतात.
पावकव्यतिरेकेण ज्वालाली येन भाव्यते । तस्याग्निबुद्धिर् गलति ज्वालाधीर् एव तिष्ठति
आग वेगळी ठेवून जेव्हा कुणी ज्वाळांच्या समूहाचा विचार करतो, तेव्हा त्याच्या मनातून आगीची कल्पना नाहीशी होते आणि फक्त ज्वाळांचंच भान उरतं.
ज्वालाजालेन लोलेन रञ्जिता सा तथा स्थितिः । ताम् एवास्थां समाधत्ते तद्गता व्याकुला मतिः
ज्वाळांच्या अस्थिर समूहाने रंगलेली ती स्थिती तशीच टिकून राहते; त्यात मन गुंतल्यामुळे ते अस्वस्थ होतं.
पावकाव्यतिरेकेण ज्वालाली येन भाव्यते । तस्याग्निबुद्धिर् एवास्ति निर्विकल्पस् स उच्यते
आग वेगळी ठेवून जेव्हा कुणी ज्वाळांच्या समूहाचा विचार करतो, तेव्हा त्याच्या मनात केवळ आगीचं भान राहतं; अशा माणसाला भेदभावरहित म्हणतात.
यो निर्विकल्पस् स महान् स सङ्क्षीणमना मुनिः । प्राप्तव्यं तेन सम्प्राप्तं नासौ मज्जति वस्तुषु
जो मनाशी कल्पना करीत नाही, तोच खरा महान आणि शांतचित्त ऋषी असतो. त्याने मिळवायचं ते सर्व काही मिळवलं आहे; तो कोणत्याही वस्तूंमध्ये गुंतत नाही.
नानाताम् अखिलां त्यक्त्वा शुद्धचिन्मात्रकोटरे । संवेदनविनिर्मुक्तं संवित्त्यंशो भवानघ
हे निष्पापा, सर्व भेदभाव सोडून, शुद्ध चैतन्याच्या गाभ्यात तू केवळ जागरूकतेचाच एक अंश आहेस, आणि तुला कोणत्याही अनुभवाचा स्पर्शही होत नाही.
स्वयम् आत्मात्मनैवाशु शक्तिं सङ्कल्पनामिकाम् । यदा करोति स्फुरितां स्पन्दशक्तिम् इवानिलः
जेव्हा आत्मा स्वतःच आपल्या संकल्पना नावाच्या शक्तीला लवकरच जागृत करतो, जशी वारा आपल्या कंपनेच्या शक्तीला हलवतो—
तदा पृथग् इवाभासं सङ्कल्पकलनामयम् । मनो भवति विश्वात्म भावयत्य् आकृतिं स्वयम्
तेव्हा वेगळं वाटणारं, संकल्पना आणि विचारांनी बनलेलं मन, विश्वाचं आत्मा होतं आणि तेच स्वतः विविध रूपं घडवतं.
तत् सङ्कल्पात्मकं चेतो यथेदम् अखिलं जगत् । सङ्कल्पयति सङ्कल्पि तथैव भवति क्षणात्
ज्या मनाचा मूळ स्वभाव कल्पना करणे आहे, ते मन हे सगळं जग कल्पनेने घडवतं. जो जे काही मनात ठरवतं, ते तसं क्षणात घडतं.
कीटत्वम् अब्जजत्वं च मेरुत्वम् अणुतां तथा । मनो यातम् अहङ्कारबुद्धिचित्तादिनामकम्
हे मन कधी किडा होतं, कधी कमळात जन्म घेतं, कधी मेरू पर्वत होतं, तर कधी अगदी लहान कणासारखं होतं. तेव्हा त्याला अहंकार, बुद्धी, मन अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखतात.
स्वसङ्कल्पाद् विरिञ्चित्वम् एत्य चेतो जगत्स्थितिम् । तनोति तस्यां तदनु नानातां गच्छति स्वयम्
स्वतःच्या कल्पनेने हे मन ब्रह्मदेवाची स्थिती प्राप्त करतं आणि जगाची निर्मिती पसरवतं; पण त्या अवस्थेत ते स्वतः विविधतेत गुंतत नाही.
सङ्कल्पमयम् एवेदं जगद् आभोगि दृश्यते । न सत्यं न च मिथ्यैव स्वप्नजालम् इवोत्थितम्
हे जग पूर्णपणे कल्पनेचं आहे, हे लक्षात ठेव. हे ना खरं आहे, ना अगदी खोटं; जसं स्वप्नाचं जाळं उगवतं, तसं हे जग दिसतं.
जन्तोर् यथा मनोराज्यं विविधारम्भभासुरम् । ब्राह्मं तथेदं विततं मनोराज्यं विजृम्भते
जसा प्रत्येक जीवाच्या मनात कल्पनेचा एक वेगळा, रंगीबेरंगी जग उभं राहतं, तसंच हे दैवी मनाचं राज्यही विस्तारतं आणि फुलतं.
यथा न वितथस् स्वप्नः प्रतिभासान् न चापि सन् । तथा ब्राह्मं मनोराज्यं जगन् नासन् न सन् मुने
जसं स्वप्न खरंही नसतं आणि खोटंही नसतं, तसंच हे दैवी मनाचं राज्य, म्हणजेच हे जग, हेही खरं नाही आणि खोटंही नाही, हे ऋषी.
मिथ्यावभासमात्रं हि यद् इदं घनतां गतम् । यथाभूतार्थभावित्वात् तद् एतत् प्रविलीयते
हे जग जरी फक्त भास असलं, तरी ते खरोखरच ठोस वाटतं. पण जेव्हा वस्तुस्थितीचं खऱ्या अर्थानं चिंतन केलं जातं, तेव्हा हे सर्व नाहीसं होतं.
परमार्थेन दृष्टं चेत् तद् इदं नैव किञ्चन । दृष्टं त्व् अपरमार्थेन प्रयाति शतशाखताम्
जर आपण अंतिम सत्याच्या दृष्टीने पाहिलं, तर हे काहीच नाही. पण जर आपण सामान्य दृष्टीने पाहिलं, तर हे जग शेकडो रूपांनी फाटतं आणि पसरतं.
लहर्यूर्मितरङ्गाम्बुकलनार्हं परिस्फुरन् । यथाम्बुधिर् वपुर् धत्ते स्वभावेन तथा विभुः
जसा समुद्र आपल्या स्वभावाने लाटा, तरंग, आणि उसळी दाखवतो, तसाच अनंत देखील आपल्या स्वभावाने विविध रूपे प्रकट करतो.
कुर्वन् कर्मसहस्राणि कर्ता चित्स्पन्दनाद् ऋते । नापूर्वं कुरुते किञ्चित् कश्चिद् भेदम् अतस् त्यज
कोणतीही कृती केली, तरीही चेतनेच्या हालचालीशिवाय करणारा काहीही नवीन घडवत नाही; म्हणून भेदाची कल्पना सोड.
पश्यञ् छृण्वन् स्पृशञ् जिघ्रन् वदन् व्यवहरन् स्वपन् । नापूर्वं कुरुते किञ्चित् सत्यम् इत्य् एव भावय
पाहणे, ऐकणे, स्पर्श करणे, वास घेणे, बोलणे, वागणे, स्वप्न पाहणे—यातून काहीही नवीन घडत नाही; हेच खरे समज.
यद् यत् करोषि तत् तत्त्वं चिन्मात्रम् अमलं ततम् । ब्रह्म प्रबृंहिताकारं तस्माद् अन्यन् न विद्यते
तू जे काही करतोस, त्याचा खरा अर्थ म्हणजे शुद्ध, सर्वत्र पसरलेली चेतना—ब्रह्म, ज्याला अंत नाही; त्यापलीकडे काहीच नाही.
पदार्थजाते सर्वस्मिन् संवित्सारतया स्थिते । संविद् एवेदम् अखिलं जगन् नान्यास्ति कल्पना
सर्व वस्तूंच्या समूहात जिथे केवळ चैतन्याचा सार आहे, तिथे हे संपूर्ण जग फक्त चैतन्यच आहे; दुसरी कोणतीही कल्पना उरत नाही.
संवित्स्फुरणमात्रे ऽस्मिञ् जगज्जालकनामनि । इदम् अन्यद् इदं चान्यद् इति मिथ्याग्रहः कुतः
या केवळ चैतन्याच्या प्रकाशात, ज्याला जगाचा जाळं म्हणतात, 'हे वेगळं, ते वेगळं' असा खोटा समज कसा निर्माण होईल?
सम्भवाद् अखिलाकारेणैकस्या एव संविदः । संवेद्यम् अपि नास्त्य् एव बन्धमोक्षाव् अतः कुतः
एकाच चैतन्याने सर्व रूपात वावरण्यामुळे, जाणण्यासारखं काहीच खरं अस्तित्वात नाही; मग बंधन किंवा मुक्ती कशी असू शकेल?
मोक्षो ऽयम् एष खलु बन्ध इति प्रसह्य चिन्ता निरस्य सकला विकलाभिमानः । मौनी वशी विगतमानमदो महात्मा कुर्वन् स्वकार्यम् अनहङ्कृतिर् एव तिष्ठ
'हीच मुक्ती, हेच बंधन' अशा सर्व विचारांना पूर्णपणे बाजूला ठेवून आणि सर्व भेदभावाचा अभिमान सोडून, मौनात, संयमित, अहंकार आणि गर्व टाकून, हे महात्मा, स्वतःच्या कर्तव्याचं पालन करीत, निरहंकारीपणे राहा.
महाकर्ता महाभोक्ता महात्यागी भवानघ । सर्वाश् शङ्काः परित्यज्य धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम्
हे पापरहित, तू मोठ्या धाडसाने काम करणारा, मोठ्या आनंदाने उपभोग घेणारा, आणि मोठ्या मनाने त्याग करणारा हो. सर्व शंका बाजूला ठेवून, कायमचा धैर्याचा आधार धर.
किम् उच्यते महाकर्ता महात्यागी किम् उच्यते । किम् उच्यते महाभोक्ता सम्यक् कथय मे प्रभो
'मोठ्या धाडसाने काम करणारा' म्हणजे काय? 'मोठ्या मनाने त्याग करणारा' म्हणजे काय? 'मोठ्या आनंदाने उपभोग घेणारा' म्हणजे काय? हे सर्व मला स्पष्टपणे सांग, प्रभो.
एतद् व्रतत्रयं राम पुरा चन्द्रार्धमौलिना । भृङ्गीशायोत्तमं प्रोक्तं येनासौ विज्वरस् स्थितः
हे राम, हे तीन व्रत पूर्वी चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या प्रभूंनी भृंगीला सांगितले होते, ज्यामुळे तो सर्व दुःखांपासून मुक्त झाला.
सुमेरोर् उत्तरे शृङ्गे पूर्वं शशिकलाधरः । अतिष्ठद् अग्निसङ्काशे समग्रपरिवारवान्
सुमेरू पर्वताच्या उत्तरेकडील शिखरावर, चंद्रकोरी धारण करणारे प्रभू पूर्वी अग्निप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते आणि आपल्या सर्व परिवारासह तेथे वास करत होते.