अचेत्यचित्स्वरूपात्मा यत्र यत्रैष तिष्ठति । तत्र तत्रास्य दृश्यश्रीस् समुदेत्य् अप्य् अणूदरे
जिथे जिथे हे चेतन आणि जड स्वरूपाचं तत्त्व असतं, तिथे तिथे या जगाची शोभा प्रकट होते—even लहान कणातही.
तस्माद् अस्ति जगद् दृश्यं तत् प्रमृष्टम् इदं मया । त्यक्तं तपोध्यानजपैर् इति काञ्चिकतृप्तिवत्
म्हणून हे जग खरंच आहे; पण मी ते तप, ध्यान आणि जप यांच्या सहाय्याने स्वच्छ केलं आहे—जसं आरसा घासून स्वच्छ केल्यावर समाधान मिळतं.
यदि नाम जगद् दृश्यम् अस्ति तत् प्रतिबिम्बति । परमाणूदरे ऽप्य् अस्मिंश् चिदादर्शे न संशयः
हे जग जरी प्रत्यक्ष दिसत असलं, तरी ते शंकेशिवाय प्रत्येक कणामध्ये, या चैतन्याच्या आरशात उमटतं.
यत्र तत्र स्थितं राम यथादर्शे प्रबिम्बति । अद्रिद्यूर्वीनदीशादि चिदादर्शे तथैव हि
हे राम, जिथे कुठे हे जग असलं तरी, ते जसं आरशात प्रतिबिंबित होतं तसंच, पर्वत, पृथ्वी, नद्या वगैरे सगळं चैतन्याच्या आरशात उमटतं.
ततस् तत्र पुनर् दुःखं जरा मरणजन्मनी । भावाभावग्रहोत्सर्गास् स्थूलसूक्ष्मचलाचलाः
मग तिथेच पुन्हा दुःख, वार्धक्य, मृत्यू, जन्म, अस्तित्व आणि नास्तित्व यांची धरपकड आणि सोडून देणं, स्थूल-सूक्ष्म, हलणारी-अचल अशी सगळी स्थिती निर्माण होते.
इदं प्रमार्जितं दृश्यं मया नात्राहम् आस्थितः । एतद् एवाक्षयं बीजं समाधौ संसृतिस्मृतेः
हे दृश्य जग मी पूर्णपणे दूर केलं आहे; मी त्यात कुठेच राहात नाही. तरीही हेच जन्ममरणाच्या स्मरणासाठी समाधीत अखंड बीजासारखं राहिलं आहे.
सति त्व् अस्मिञ् जगद्दृश्ये निर्विकल्पसमाधिना । न चाक्षयसुषुप्तत्वं तुर्यं वाप्य् उपपद्यते
या जगाच्या दृश्याचा अनुभव असताना, विचाररहित समाधी, नाश न होणारी गाढ झोप किंवा चौथा अवस्था यापैकी कोणतीही अवस्था प्राप्त होत नाही.
व्युत्थाने हि समाधीनां सुषुप्तान्त इवाखिलम् । जगद्दुःखम् इदं भाति यथास्थितम् अखण्डितम्
समाधीमधून मन बाहेर आले की, जशी गाढ झोप संपल्यावर सर्व जग अखंड दुःखमय वाटते, तशीच ही सृष्टी जशी आहे तशीच दुःखरूप दिसते.
प्राप्तं भवति हे राम तत् किं नाम समाधिभिः । भूयो ऽनर्थनिपाते हि क्षणसाम्ये ऽपि किं सुखम्
हे राम, ते प्राप्त झाल्यावर समाधींचा काय उपयोग? कारण पुन्हा संकट आले की, अगदी क्षणभर समता टिकली तरी त्यात काहीच सुख राहत नाही.
यदि वापि समाधाने निर्विकल्पे स्थितिं व्रजेत् । तद् अक्षयसुषुप्ताभं तन् मन्ये नामलं पदम्
किंवा जर कोणी विचाररहित समाधीमध्ये स्थिर झाला, तर मी तीच नाश न होणाऱ्या गाढ झोपेसारखी, निर्मळ अवस्था मानतो.
प्राप्यते सति दृश्ये ऽस्मिन् न च तन् नाम केनचित् । यत्र तत्र किलायाति चित्तभ्रान्त्या जगद्भ्रमः
ही दृष्टी असताना, ती अवस्था कोणालाही मिळत नाही; कारण मनाच्या भ्रांतीमुळे कुठेही जगाचा भ्रम निर्माण होतो.
द्रष्टाथ यदि पाषाणरूपतां भावयन् बलात् । किलास्ते तत् तदन्ते ऽपि भूयो ऽस्योदेति दृश्यता
द्रष्टा जबरदस्तीने आपली अवस्था दगडासारखी करतो, तरीही शेवटी पुन्हा त्याला जगाचे दर्शन होतेच.
न च पाषाणतातुल्या निर्विकल्पसमाधयः । केषाञ्चित् स्थितिम् आयान्ति सर्वैर् इत्य् अनुभूयते
विचाररहित समाधी काही जणांना दगडासारखी अवस्था देत नाही; हे सर्वांनी अनुभवले आहे.
न च पाषाणतातुल्या रूढिं यातास् समाधयः । भवन्त्य् अग्र्यं पदं शान्तं चिद्रूपम् अजम् अव्ययम्
दगडासारखी झालेली समाधी पूर्णत्वाला जात नाही; तीच शांत, सर्वोच्च, चैतन्यस्वरूप, अजन्मा आणि अविनाशी अवस्था होते.
तस्माद् यदीदं सद् दृश्यं तन् न शाम्येत् कदाचन । शाम्येत् तपोजपध्यानैर् दृढम् इत्य् अज्ञकल्पना
म्हणून, हे जे काही आपल्याला दिसतंय, ते खरंच अस्तित्वात असतं असं मानलं, तर ते कधीच नाहीसं होणार नाही. तप, जप किंवा ध्यान यांमुळे ते पूर्णपणे नाहीसं होईल असं समजणं, हे अज्ञानाचं कल्पनाच आहे.
आलीनवल्लरीरूपं यथा पद्माक्षकोटरे । आस्ते कमलिनीबीजं तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
जसं बंद कमळाच्या देठात कमळाचं बी असतं, तसं पाहणाऱ्याच्या अंतरात हे दृश्याचं ज्ञान असतं.
यथा रसः पदार्थेषु यथा तैलं तिलादिषु । कुसुमेषु यथामोदस् तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
जसं पदार्थांत रस असतो, तिळासारख्या बीयांत तेल असतं, आणि फुलांत सुगंध असतो, तसंच पाहणाऱ्यात हे दृश्याचं ज्ञान असतं.
यत्र यत्र स्थितस्यापि कर्पूरादेस् सुगन्धता । यथोदेति तथा दृश्यं चिद्धातोर् उदरे जगत्
कुठेही कर्पूर किंवा अशा पदार्थांना ठेवले, तिथे त्यांचा सुगंध पसरतो; तसंच, हे जग चैतन्याच्या अंतरात प्रकट होतं.
यथा चात्र तव स्वप्नसङ्कल्पश् चित्तराज्यधीः । स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस् तस्माद् धृद्य् अस्ति दृश्यभूः
जसं तुझ्या स्वप्नात, कल्पनेत आणि मनाच्या राज्याच्या विचारात सगळं फक्त तुझ्या स्वतःच्या अनुभवातूनच उमगतं, तसंच हे बाह्य जगही आपल्या मनातच असतं.
तस्माच् चित्तविकल्पस्थः पिशाचो बालकं यथा । विनिहन्त्य् एवम् एषान्तर् द्रष्टारं दृश्यरूपिका
म्हणून, जसा मनातल्या कल्पनेतला एखादा भूत लहान मुलाला त्रास देतो किंवा नष्ट करतो, तसंच हे दिसणारं जगही आतून पाहणाऱ्याला नष्ट करतं.
यथाङ्कुरो ऽन्तर् बीजस्य संस्थितो देशकालतः । करोति भासुरं देहं तनोत्य् एवं हि दृश्यधीः
जसं बीजात असलेला अंकुर योग्य वेळ आणि जागा मिळाली की तेजस्वी देह तयार करतो, तसंच हे दिसणारं विश्वही आपल्या मनात विस्तारतं.
द्रव्यस्य हृद्य् एव चमत्कृतिर् यथा सदोदितास्त्य् अस्तमयोज्झितोदरे । द्रव्यस्य चिन्मात्रशरीरिणस् तथा स्वभावभूतास्त्य् उदरे जगत्स्थितिः
जसं एखाद्या वस्तूचं आश्चर्य नेहमी मनातच उमटतं आणि ते कधीच संपत नाही, तसंच ज्याचं शरीर केवळ चैतन्याचं आहे, त्याच्या अंतरात हे सगळं जग आपोआप वास करतं.
इदम् आकाशजाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । उत्पत्त्याख्यं प्रकरणं येन राघव बुध्यसे
हे आकाशजाचं कथानक ऐक, कानांना खरोखरच आनंद देणारं आहे. हे 'उत्पत्ती' नावाचं प्रकरण तुला समजून येईल, राघव.
अस्तीहाकाशजो नाम द्विजः परमधार्मिकः । ध्यानैकनिष्ठस् सततं प्रजानां च हिते रतः
एक आकाशज नावाचा द्विज होता, तो अत्यंत धर्मनिष्ठ, नेहमी ध्यानात मग्न आणि सगळ्या जीवांच्या कल्याणात रमलेला होता.
स चिरं जीवति यदा तदा मृत्युर् अचिन्तयत् । सर्वाण्य् एव क्रमेणाहं भूतान्य् अद्मि किलाक्षयः
तो बराच काळ जगला तेव्हा मृत्यू विचार करू लागला — 'मी सगळ्या जीवांना वेळेनुसार संपवतो, कारण मी कधीही संपत नाही.'
एवम् आकाशजं विप्रं न कस्माद् भक्षयाम्य् अहम् । अत्र मे कुण्ठिता शक्तिः खड्गधारा यथोपले
पण या आकाशज ब्राह्मणाला मी का गिळू शकत नाही? या बाबतीत माझी शक्ती कमी पडते, जशी दगडावर तलवारीची धारा बोथट होते.
इति सञ्चिन्त्य तं हन्तुम् अगच्छत् तत्पुरं तदा । त्यजन्त्य् उद्यमम् उद्युक्ता न कदाचन केचन
असं ठरवून मृत्यू त्याला मारायला त्या शहरात गेला; पण जे खरंच ठरवून काही करतात, ते कधीच आपला प्रयत्न सोडत नाहीत.
ततस् तत्सदनं यावन् मृत्युः प्रविशति स्वयम् । तावद् एनं दहत्य् अग्निः कल्पान्तज्वलनोपमः
मग मृत्यू जसा त्या घरात शिरला, तसंच त्या क्षणी प्रलयाच्या आगीसारखी ज्वाळा उठली आणि त्याला जाळून टाकलं.
अग्निज्वालामहाजालं विदार्यान्तर्गतो ऽप्य् असौ । द्विजं दृष्ट्वा समादातुं हस्तेनैच्छत् प्रयत्नतः
त्या मोठ्या आगीच्या जाळ्यातून वाट काढून आत गेल्यावरही, मृत्यूने पूर्ण ताकदीने त्या ब्राह्मणाला हाताने पकडायचा प्रयत्न केला.
न चाशकत् पुरो दृष्टम् अपि हस्तशतैर् द्विजम् । बलवान् अप्य् अवष्टब्धुं सङ्कल्पपुरुषं यथा
पण समोर दिसत असूनही, मृत्यू शंभर हातांनीही त्या ब्राह्मणाला पकडू शकला नाही; जसा ठाम निश्चय असलेल्या माणसाला कुणीही आवरू शकत नाही.