न तृप्तिम् अधिगच्छामि वचसां वदतस् तव । ऐन्दवीनां मरीचीनां चकोरस् तृषितो यथा
तुझ्या बोलण्याने मला समाधान मिळत नाही, जसं चकोर पक्ष्याला चंद्रकिरणांमधून तहान भागत नाही.
तृप्तो ऽपि भूयः पृच्छामि त्वां प्रश्नम् इमम् ईश्वर । को नाम तृप्तो ऽप्य् अग्रस्थं न पिबत्य् अमृतासवम्
समाधान मिळालं असलं तरी मी तुला पुन्हा हाच प्रश्न विचारतो, प्रभो. कारण, समाधान मिळाल्यावरही समोर ठेवलेलं अमृत कोण प्यायचं टाळेल?
किम् उच्यते मुनिश्रेष्ठ मिथ्यापुरुषनामकम् । वस्त्व् अवस्तूकृतजगद्वस्तुजातं वदाशु मे
मुनिश्रेष्ठ, या खोट्या पुरुषाबद्दल काय सांगितलं जातं? हे खरे आणि खोटे यांच्यापासून बनलेल्या जगाबद्दल मला लवकर सांग.
मिथ्यापुरुषबोधाय शृणु राघव शोभनाम् । इमाम् आख्यायिकां हासजननीं मदुदीरिताम्
राघव, या खोट्या पुरुषाच्या समजून घेण्यासाठी मी सांगणारी ही गोड आणि हसवणारी गोष्ट नीट ऐक.
अस्ति कश्चिन् महाबाहो मायायन्त्रमयः पुमान् । बालपेलवधीर् मूढो गूढो मौर्ख्येण केवलम्
हे महाबाहो, तिथे एक माणूस आहे, जो माया या यंत्राने बनलेला आहे. तो लहानपणीसारखा भोळा, दुर्बल, मूर्ख आणि अज्ञानामुळे पूर्णपणे झाकलेला आहे.
स एकान्ते क्वचिज् जातश् शून्ये तत्रैव तिष्ठति । केशोण्डुकम् इव व्योम्नि मृगतृष्णेव वा मरौ
तो कुठेतरी एकांतात, रिकाम्या जागेत जन्माला आला आणि तिथेच राहतो, जणू आकाशात केसाचा गोळा किंवा वाळवंटात मृगजळ असावा तसा.
तस्माद् अन्यन् न तत्रास्ति यद् अस्ति च स एव तत् । यच् चान्यत् तत् सदाभासं न स पश्यति दुर्मतिः
तिथे दुसरे काहीच नाही; जे काही आहे ते फक्त तोच आहे. इतर जे काही दिसते ते नेहमी फसवे भास आहे, पण तो मंदबुद्धी माणूस ते ओळखू शकत नाही.
सङ्कल्पस् तस्य सञ्जातस् तत्र वृद्धिम् उपेयुषः । खस्याहं खम् अहं खं मे खं रक्षामीति निश्चलः
त्याच्या मनात एक विचार उगवला आणि वाढू लागला — 'मी आकाश आहे, आकाश म्हणजे मी, आकाश माझे आहे, मला आकाशाचे रक्षण करायचे आहे,' आणि तो त्या विचारात स्थिर राहिला.
खं स्थापयित्वा रक्षामि वस्त्व् इष्टं रक्ष्यम् आदरात् । इति सञ्चिन्तयन् व्योमरक्षार्थम् सो ऽकरोद् गृहम्
‘मी आकाश सुरक्षित ठेवीन आणि जपून ठेवलेली वस्तू सांभाळीन,’ असे मनाशी ठरवून त्याने आकाशाच्या रक्षणासाठी एक घर बांधले.
तस्य कोशे बबन्धास्थां रक्षितं खं मयेत्य् असौ । गृहाकाशेन सन्तुष्टस् स्थितस् स रघुनन्दन
माझ्या रक्षणामुळे आकाश सुरक्षित झाले, असे म्हणत त्याने ते आकाश एका पेटीत ठेवले आणि त्या घराच्या आकाशात समाधानी राहू लागला, हे रघुनंदना.
अथ कालेन तत् तस्य गृहं नाशम् उपाययौ । ऋत्वन्तरेणर्तुर् इव वातेनेव तरङ्गकः
काळानुसार त्याचे ते घर नष्ट झाले, जसे ऋतू बदलल्यावर ऋतू संपतो किंवा वाऱ्याने लाट विखुरते.
हा गृहाकाश नष्टं त्वं हा क्व यातम् असि क्षणात् । हा हा भग्नम् असि स्वच्छम् इत्य् अथैतच् छुशोच सः
अरे, घरातील आकाश, तू हरवलेस! अरे, क्षणात कुठे गेलास? अरे, पारदर्शक आकाश, तू तुटलास! असे म्हणत तो शोक करू लागला.
इति शोकं चिरं कृत्वा पुनस् तत्रैव दुर्मतिः । कूपं चक्रे खरक्षार्थं कूपाकाशपरो ऽभवत्
असा बराच काळ शोक करून, त्या मूर्ख माणसाने पुन्हा तिथेच गाढवासाठी विहीर खोदली आणि त्या विहिरीच्या जागेतच त्याचं मन गुंतलं.
ततो नाशं स कालेन नीतः कूपो ऽपि तस्य वै । कूपाकाशमहाशोकविधुरो ऽसौ ततो ऽभवत्
नंतर काळानुसार त्याची ती विहीरही नष्ट झाली; आणि तो विहिरीच्या जागेच्या मोठ्या दुःखात बुडून गेला.
कूपाकाशप्रलापान्ते कुम्भं तत्रैव सो ऽकरोत् । कुम्भाकाशपरो भूत्वा स्वयं निर्वृतिम् आययौ
विहिरीच्या जागेसाठी केलेल्या रडण्याच्या शेवटी त्याने तिथेच एक मडके केलं; मग तो त्या मडक्यातल्या जागेत रमला आणि त्याला स्वतःला समाधान मिळालं.
कुम्भो ऽपि तस्य कालेन नाशं नीतो रघूद्वह । याम् एव दिशम् आदत्ते दुर्भगस् सापि नश्यति
रघुकुळातील श्रेष्ठा, त्या माणसाचं मडकेही काळानुसार नष्ट झालं; आणि दुर्दैवी माणूस ज्या दिशेला वळतो, ती दिशा सुद्धा नाहीशी होते.
कुम्भाकाशप्रलापान्ते खरक्षार्थं चकार सः । कुण्डं तत्रैव तेनासौ कुण्डाकाशपरो ऽभवत्
मडक्यातील आकाशाबद्दलची चर्चा संपल्यावर, त्याने मीठ साठवण्यासाठी तिथे एक खोळ बनवली; आणि मग तो त्या खोळीतील आकाशातच गुंग झाला.
कुण्डम् अप्य् अस्य कालेन कानने नाशम् आययौ । तेजसेव तमस् तेन कुण्डाकशां शुशोच सः
काळानुसार, त्या खोळीचाही जंगलात नाश झाला; जसा प्रकाश अंधाराने झाकला जातो, तसा तो खोळीतील आकाशासाठी दुःखी झाला.
कुण्डकाकाशशोकान्ते खरक्षार्थं चकार सः । चतुश्शालं महाशालं तदाकाशपरो ऽभवत्
खोळीतील आकाशासाठीचं दुःख संपल्यावर, त्याने मीठ साठवण्यासाठी चार खांबांची मोठी वाडीसारखी जागा बांधली; आणि मग तो त्या वाड्यातील आकाशातच रमला.
तद् अप्य् अस्य जहाराशु कालः कवलितप्रजः । जीर्णं पर्णं यथा वातस् स तच्छोकपरो ऽभवत्
पण काळाने, जो सर्वांना गिळतो, ती वाडीदेखील लवकरच हिरावून घेतली; जसा वारा सुकलेलं पान उडवून नेतो, तसा तो त्या वाडीसाठी दुःखात बुडून गेला.
चतुश्शालखशोकान्ते खरक्षार्थं चकार ह । कुसूलम् अम्बुदाकारं तदाकाशपरस् स्थितः
चार खांबांच्या घराच्या दुःखातून बाहेर पडून, त्याने मीठ साठवण्यासाठी मेघासारखा एक गोदाम बांधले; आणि मग तो त्या गोदामाच्या जागेतच पूर्णपणे रमून गेला.
तद् अप्य् अस्य जहाराशु कालो वात इवाम्बुदम् । कुसूलाकाशशोकेन तेनासौ पर्यतप्यत
पण ते गोदामही काळाने वाऱ्याने मेघ उडवावा तसे लगेच हिरावून घेतले; आणि मग तो त्या गोदामाच्या जागेच्या दुःखाने पुन्हा होरपळू लागला.
एवं गृहचतुश्शालकुम्भकुण्डकुसूलकैः । तस्यापर्यवसानात्मा कालो ऽयम् अतिवर्तते
अशा रीतीने, घरे, चार खांबांची मंडपे, मडकी, हौद, गोदामे — या सर्वांमधून त्याचे अंत नसलेले अस्तित्व काळाच्या प्रवाहात वाहत राहते.
एवं स्थितस् स शठधीर् गगनं गुहायां गृह्णन् गृहे न गगनेन किलात्मबुद्ध्या । दुःखान्तरं घनतरं घनदुःखजालाद् आयाति याति च गतेर् गतिम् अङ्ग मूढः
असा तो कपटी मनाचा मनुष्य, गुहेत आकाश पकडतो, पण घरात आकाश आहे हे आत्मबुद्धीने ओळखत नाही; जाड दुःखांच्या जाळ्यातून तो एक दुःख सोडून दुसऱ्यात जात राहतो, मित्रा, आणि या प्रवासात सतत गोंधळलेला राहतो.
मिथ्यानरप्रसङ्गेन किं मायापुरुषः प्रभो । कथितो ऽयं त्वया व्योमरक्षणं च किम् उच्यते
प्रभो, या माया-माणसाबद्दल बोलण्यात काय अर्थ आहे? आणि तुम्ही सांगितलेला 'आकाशाचा रक्षक' म्हणजे नेमकं काय?
शृणु राम यथाभूतम् एतत् प्रकटयामि ते । मिथ्यापुरुषवृत्तान्तकथनं कथयाधुना
राम, नीट ऐक, मी तुला हे जसं आहे तसं सांगतो. या माया-माणसाची गोष्ट मी आता सांगतो.
मायायन्त्रमयः प्रोक्तो यः पुमान् रघुनन्दन । एनं तं त्वम् अहङ्कारं विद्धि शून्याम्बरोत्थितम्
रघुनंदना, जो माणूस मायेच्या यंत्रातून बनलेला आहे असं म्हणतात, तो म्हणजे अहंकारच आहे, जो रिकाम्या आकाशातून निर्माण होतो.
यस्मिन्न् आकाशकोणे ऽस्मिन् साधो जगद् इदं स्थितम् । तद् अनन्तम् असच् छून्यं सर्गादौ भवति स्वयम्
सज्जना, या आकाशाच्या कोपऱ्यात हे जग आहे, ते आकाश अनंत, खोटं आणि रिकामं आहे, आणि सृष्टीच्या सुरुवातीला ते आपोआप प्रकट होतं.
अन्तस्स्थितसुदुर्लक्ष्यब्रह्मव्योम्नो ऽथ शब्दखात् । तस्माद् उदेत्य् अहङ्कारः पूर्वं स्पन्द इवानिलात्
त्या अगदी सूक्ष्म, ओळखता न येणाऱ्या ब्रह्माच्या आकाशातून आणि नादाच्या पोकळीतून, अहंकार उगवतो — अगदी वाऱ्यातून स्पंदन जसं निर्माण होतं, तसं.
वृद्धिं यातस् स गगने कल्पयत्य् आत्मतां शठः । अनात्मात्माभिमानेन तेनासौ यतते ततः
तो अहंकार वाढून, आकाशात स्वतःला खरा समजतो; हा कपटी, जे खरं नाही त्यालाच स्वतः असं मानतो आणि पुढे पुढे प्रयत्न करत राहतो.