वस्तुतो नास्त्य् अहङ्कारः पुत्र मिथ्याभ्रमो ह्य् असौ । असन् सन्न् इव सम्पन्नो बालवेतालवच् छठः
खरं सांगायचं तर, अहंकार असतो असं वाटतं, पण तो खरं तर नाहीच, मुला. तो एक चुकीचा भ्रम आहे. जसा एखाद्या लहान मुलाच्या खेळात काहीतरी आहे असं भासतं, पण ते खरं नसतं, तसंच हे आहे.
यथा रज्ज्वां भुजङ्गत्वं मराव् अम्बुमतिर् यथा । मिथ्यावभासात् स्फुरति तथा मिथ्याप्य् अहङ्कृतिः
जसं दोरीत साप आहे असं वाटतं किंवा मरीचीत पाणी आहे असं भासतं, पण ते फक्त भ्रम असतो, तसंच अहंकारसुद्धा फक्त चुकीच्या समजुतीमुळे दिसतो.
असद् एव यथा द्वित्वं मोहाद् इन्दोर् विलोक्यते । तथा स्फुरत्य् अहङ्कारो नसत्यो नाम सत्यवत्
जसं भ्रमामुळे एक चंद्र दोन दिसतो, पण प्रत्यक्षात तो एकच असतो, तसंच अहंकारही खरा नसतानाही खरा वाटतो.
एकम् आद्यन्तरहितं चिन्मात्रम् अमलं ततम् । खाद् अप्य् अतितराम् अच्छं विद्यते सर्ववेदनम्
एक अशी शुद्ध, निर्मळ चैतन्य आहे, जिला सुरुवात किंवा शेवट नाही, ती सर्वत्र पसरलेली आहे, आकाशापेक्षाही अधिक स्वच्छ आहे आणि सर्व काही जाणणारी आहे.
सर्वत्र सर्वदा सर्वप्रकारं सर्वजन्तुषु । तद् एवैकं कचत्य् अम्बु विलोलास्व् इव वीचिषु
सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व प्रकारांनी, सर्व जीवांत, ते एकच सतत फिरत असतं — जसं लाटांमध्ये पाणी सतत हलतं.
अत्र को ऽयम् अहम्भावः कुतो वा कथम् उत्थितः । क्वाब्धेर् जातो रजोराशिः क्वानलाद् उत्थितम् जलम्
इथे हा 'मी'पणाचा भाव काय आहे? तो कुठून आणि कसा निर्माण झाला? समुद्रात धुळीचा ढीग कुठे तयार होतो? किंवा आगीत पाणी कुठून येतं?
अयं सो ऽहम् इति व्यर्थं प्रत्ययं त्यज पुत्रक । तुच्छं परिमिताकारं दिक्कालविवशीकृतम्
मुला, 'हेच मी आहे' असा व्यर्थ विचार सोड. तो रिकामा आहे, मर्यादित रूपाचा आहे, आणि दिशा, काळ यांच्यावर अवलंबून असतो.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नं स्वच्छं नित्योदितं ततम् । सर्वार्थमयम् एकार्थं चिन्मात्रम् अमलं भवान्
तू असा आहेस की जो दिशा, काळ यांच्याने मर्यादित होत नाही; स्वच्छ, नेहमीच तेजस्वी, सर्वत्र पसरलेला, सर्व अर्थांचा सार, एकच अर्थ असलेला, शुद्ध चैतन्य, कलंकरहित.
फलकुसुमदलानां सर्वदिक्संस्थितानां रस इव जगतां त्वं संस्थितस् सर्वदैव । विमलतरचिदात्मा नित्यम् एवात्यनन्तः क इव किल तवाहंनिश्चयो भावमूर्ते
फळे, फुले आणि पानांचा रस जसा सर्व दिशांना पसरतो, तसाच तूही सर्व जगात नेहमीच वास करतोस. तुझं स्वरूप अगदी निर्मळ चैतन्य आहे, नेहमीच अनंत आहे; मग 'मी' असं ठामपणे म्हणण्यासारखं काही तुझ्यात कसं असेल, हे साकार स्वरूपा?
इति प्राप्य परं योगम् उपदेशम् अनुत्तमम् । जीवन्मुक्तो बभूवासौ ततो देवगुरोस् सुतः
अशा प्रकारे श्रेष्ठ योग आणि सर्वोच्च उपदेश मिळाल्यावर, त्या देवगुरूंचा पुत्र जिवंत असतानाच मुक्त झाला.
निर्भावो निरहङ्कारश् छिन्नग्रन्थिः प्रशान्तधीः । कचो यथा स्थितो राम तथा तिष्ठाविकारवान्
स्वत्वाचा अभाव, अहंकार नाहीसा, सर्व बंधने तुटलेली आणि मन शांत—असा तो, हे राम, जसा स्थिर पाणी असतं तसा, बदल न होता तसाच राहिला.
अहङ्कारम् असद् विद्धि मैनम् आश्रय मा त्यज । असतश् शशशृङ्गस्य किल त्यागग्रहौ कुतः
अहंकार हा खोटा आहे हे जाण, त्यावर विसंबू नकोस, आणि त्याला सोडून दे. कारण जी वस्तूच नाही, जशी सशाच्या शिंगे नाहीत, तिला धरायचं किंवा सोडायचं कसं शक्य आहे?
असम्भवत्य् अहङ्कारे क्व ते मरणजन्मनी । नभःक्षेत्रतया व्युप्तं केन सङ्गृह्यते फलम्
जेव्हा 'मी'पणाचा भावच नसतो, तेव्हा तुझ्यासाठी जन्म-मृत्यू कुठे येणार? जसं आकाश सगळीकडे भरलेलं असतं, तसंच, त्याचा काही परिणाम कोण पकडू शकतो?
निरंशं शान्तसङ्कल्पं सर्वभावात्मकं ततम् । परमाद् अप्य् अणोस् सूक्ष्मं चिन्मात्रं त्वं निरामयम्
तू अखंड, शांतचित्त, सर्वत्र व्यापलेला, अगदी लहान कणापेक्षाही सूक्ष्म, शुद्ध चैतन्य आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त आहेस.
यथाम्भसस् तरङ्गादि यथा हेम्नो ऽङ्गदादि वा । तद् एवातद् इवाभासं तथाहम्भावनं चितः
जसं पाण्यातून लाटा येतात किंवा सोन्यातून दागिने बनतात, तसं चैतन्यातून 'मी'पणाचा भाव दिसतो, तो स्वतःच आहे आणि वेगळा वाटतो.
अबोधेन जगत् सर्वं मायामयम् इव स्थितम् । बोधेन सकलं ब्रह्मरूपं सम्पद्यते ऽनघ
अज्ञानामुळे हे सगळं जग मायेचं वाटतं; पण ज्ञानामुळे, हे निष्पापा, सर्व काही ब्रह्मरूप होतं.
द्वित्वैकत्वमती त्यक्त्वा शेषस्थस् सुखितो भव । मा दुःखितो भव व्यर्थं त्वं मिथ्यापुरुषो यथा
द्वैत किंवा एकत्व या कल्पना सोडून, उरलेल्यात स्थिर राहा आणि आनंदी रहा. व्यर्थ दुःखी होऊ नका, जणू काही खोट्या माणसासारखे.
मायेयम् अतिदुष्पारा सांसारी सारतां गता । शरदा मिहिकेवाशु बोधेनायाति तानवम्
हा संसार माया आहे, पार करायला फार कठीण आहे, पण तो खरा वाटतो. तरीसुद्धा, जसा शरद ऋतूतील धुका ज्ञानामुळे पटकन विरघळतो, तसाच हा संसारही नाहीसा होतो.
परमाम् आगतो ऽस्म्य् अन्तस् तृप्तिं ज्ञानामृतेन ते । अवग्रहभयाक्रान्तस् स्वासारेणेव चातकः
तुझ्या ज्ञानरूपी अमृतामुळे मला अंतर्यामी परम तृप्ती मिळाली आहे, जशी चातक पक्ष्याला दुष्काळाची भीती असताना पावसाच्या थेंबाने समाधान मिळते.
अमृतेनेव सिक्तो ऽहम् अन्तर् गच्छामि शीतताम् । उपरीव समस्तानां तिष्ठाम्य् अतुलसम्पदाम्
जणू काही अमृताने अभिषेक झाल्यासारखा मी मनाने शीतलता अनुभवतो; आणि सर्वांच्या वर, अतुलनीय संपत्तीमध्ये उभा राहतो.
न तृप्तिम् अधिगच्छामि वचसां वदतस् तव । ऐन्दवीनां मरीचीनां चकोरस् तृषितो यथा
तुझ्या बोलण्याने मला समाधान मिळत नाही, जसं चकोर पक्ष्याला चंद्रकिरणांमधून तहान भागत नाही.
तृप्तो ऽपि भूयः पृच्छामि त्वां प्रश्नम् इमम् ईश्वर । को नाम तृप्तो ऽप्य् अग्रस्थं न पिबत्य् अमृतासवम्
समाधान मिळालं असलं तरी मी तुला पुन्हा हाच प्रश्न विचारतो, प्रभो. कारण, समाधान मिळाल्यावरही समोर ठेवलेलं अमृत कोण प्यायचं टाळेल?
किम् उच्यते मुनिश्रेष्ठ मिथ्यापुरुषनामकम् । वस्त्व् अवस्तूकृतजगद्वस्तुजातं वदाशु मे
मुनिश्रेष्ठ, या खोट्या पुरुषाबद्दल काय सांगितलं जातं? हे खरे आणि खोटे यांच्यापासून बनलेल्या जगाबद्दल मला लवकर सांग.
मिथ्यापुरुषबोधाय शृणु राघव शोभनाम् । इमाम् आख्यायिकां हासजननीं मदुदीरिताम्
राघव, या खोट्या पुरुषाच्या समजून घेण्यासाठी मी सांगणारी ही गोड आणि हसवणारी गोष्ट नीट ऐक.
अस्ति कश्चिन् महाबाहो मायायन्त्रमयः पुमान् । बालपेलवधीर् मूढो गूढो मौर्ख्येण केवलम्
हे महाबाहो, तिथे एक माणूस आहे, जो माया या यंत्राने बनलेला आहे. तो लहानपणीसारखा भोळा, दुर्बल, मूर्ख आणि अज्ञानामुळे पूर्णपणे झाकलेला आहे.
स एकान्ते क्वचिज् जातश् शून्ये तत्रैव तिष्ठति । केशोण्डुकम् इव व्योम्नि मृगतृष्णेव वा मरौ
तो कुठेतरी एकांतात, रिकाम्या जागेत जन्माला आला आणि तिथेच राहतो, जणू आकाशात केसाचा गोळा किंवा वाळवंटात मृगजळ असावा तसा.
तस्माद् अन्यन् न तत्रास्ति यद् अस्ति च स एव तत् । यच् चान्यत् तत् सदाभासं न स पश्यति दुर्मतिः
तिथे दुसरे काहीच नाही; जे काही आहे ते फक्त तोच आहे. इतर जे काही दिसते ते नेहमी फसवे भास आहे, पण तो मंदबुद्धी माणूस ते ओळखू शकत नाही.
सङ्कल्पस् तस्य सञ्जातस् तत्र वृद्धिम् उपेयुषः । खस्याहं खम् अहं खं मे खं रक्षामीति निश्चलः
त्याच्या मनात एक विचार उगवला आणि वाढू लागला — 'मी आकाश आहे, आकाश म्हणजे मी, आकाश माझे आहे, मला आकाशाचे रक्षण करायचे आहे,' आणि तो त्या विचारात स्थिर राहिला.
खं स्थापयित्वा रक्षामि वस्त्व् इष्टं रक्ष्यम् आदरात् । इति सञ्चिन्तयन् व्योमरक्षार्थम् सो ऽकरोद् गृहम्
‘मी आकाश सुरक्षित ठेवीन आणि जपून ठेवलेली वस्तू सांभाळीन,’ असे मनाशी ठरवून त्याने आकाशाच्या रक्षणासाठी एक घर बांधले.
तस्य कोशे बबन्धास्थां रक्षितं खं मयेत्य् असौ । गृहाकाशेन सन्तुष्टस् स्थितस् स रघुनन्दन
माझ्या रक्षणामुळे आकाश सुरक्षित झाले, असे म्हणत त्याने ते आकाश एका पेटीत ठेवले आणि त्या घराच्या आकाशात समाधानी राहू लागला, हे रघुनंदना.