यथा कटकशब्दार्थः पृथक्त्वार्हो ऽस्ति कानके । न नाम कटके तद्वज् जगच्छब्दार्थता परे
जसं सोन्यात 'कडा' या शब्दाचा अर्थ वेगळा असतो, पण सोन्यात प्रत्यक्ष 'कडा' असं काही नसतं, तसंच 'जगत्' या शब्दाचा अर्थ परमात्म्यात नाही.
ब्रह्मण्य् एवास्त्य् अनन्यात्म यथास्थितम् इदं जगत् । न जगच्छब्दकार्थो ऽस्ति हेम्नीव कटकादिता
हे जग जसं आहे तसं फक्त ब्रह्मातच आहे, त्याला वेगळी काही मूळतत्त्व नाही; जसं सोन्यात 'कडा'पण असत नाही, तसं या जगाला स्वतःचं अस्तित्व नाही.
असतैवासती तापनद्येव लहरी चला । मनसैवेन्द्रजालश्रीर् जागती प्रवितन्यते
हे जग दुःखाच्या प्रवाहातल्या लाटेसारखं क्षणिक आणि खोटंच आहे; जसं जादूगाराच्या मायेमधलं तेज फक्त मनानेच दिसतं, तसंच हे जग मनानेच उमटतं.
अविद्या संसृतिर् बन्धो माया मोहो महत् तमः । कल्पितानीति नामानि यस्यास् सकलवेदिभिः
अज्ञान, जन्ममरणाचा फेर, बंधन, माया, भ्रम, मोठं अंधार—हे सगळे शब्द ज्ञानी लोक ज्या गोष्टीला फक्त कल्पना मानतात, त्यासाठी वापरतात.
बन्धस्य तावद् रूपं त्वं कथ्यमानम् इदं शृणु । ततस् स्वरूपं मोक्षस्य ज्ञास्यसीन्दुसमानन
बंधाचा खरा स्वरूप मी तुला आता सांगतो, ऐक. त्यानंतर, चंद्रासारख्या सुंदर चेहरा असलेल्या तु, मुक्तीचं खरं स्वरूप तुला समजेल.
द्रष्टुर् दृश्यत्वसत्ताङ्ग बन्ध इत्य् अभिधीयते । द्रष्टा दृश्यवशाद् बद्धो दृश्याभावाद् विमुच्यते
ज्याला पाहणारा, पाहिलेलं आणि त्यांचं अस्तित्व असं तीन भाग असतात, त्याला बंधन म्हणतात. पाहणारा हा पाहिलेल्या गोष्टींवर अवलंबून असल्यामुळे बांधला जातो, आणि पाहिलेलं नाहीसं झालं की तो मोकळा होतो.
जगत् त्वम् अहम् इत्यादिसर्गात्मा दृश्यम् उच्यते । यावद् एतत् सम्भवति तावन् मोक्षो न विद्यते
‘जगत’, ‘मी’, ‘तु’ आणि अशा निर्माण झालेल्या सर्व गोष्टींना पाहिलेलं असं म्हणतात. जोपर्यंत हे सगळं टिकून आहे, तोपर्यंत मुक्ती मिळत नाही.
नेदं नेदम् इति व्यर्थैः प्रलापैर् नोपशाम्यति । सङ्कल्पजनकैर् दृश्यव्याधिः प्रत्युत वर्धते
‘हे नाही, ते नाही’ अशा व्यर्थ बोलण्याने हे पाहिलेल्या गोष्टींचं दुखणं कमी होत नाही; उलट, ज्या कल्पना या गोष्टींना जन्म देतात, त्यांच्यामुळे हे दुखणं वाढतंच.
न च तर्कभरक्षोदैर् न तीर्थनियमादिभिः । सतो दृश्यस्य जगतो यस्माद् एते विचारकाः
केवळ तर्काच्या ओझ्याने किंवा तीर्थयात्रेच्या नियमांनी या जगाचे खरे स्वरूप कळत नाही, कारण हे सर्व फक्त शोध घेण्याची साधने आहेत.
जगद् दृश्यं तु यद्य् अस्ति न शाम्यत्य् एव तत् क्वचित् । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः
हे जग खरंच दिसत असेल, तर ते कधीच संपत नाही; कारण जे खोटं आहे त्याचं अस्तित्व नसतं आणि जे खरं आहे ते कधीच नाहीसं होत नाही.
अचेत्यचित्स्वरूपात्मा यत्र यत्रैष तिष्ठति । तत्र तत्रास्य दृश्यश्रीस् समुदेत्य् अप्य् अणूदरे
जिथे जिथे हे चेतन आणि जड स्वरूपाचं तत्त्व असतं, तिथे तिथे या जगाची शोभा प्रकट होते—even लहान कणातही.
तस्माद् अस्ति जगद् दृश्यं तत् प्रमृष्टम् इदं मया । त्यक्तं तपोध्यानजपैर् इति काञ्चिकतृप्तिवत्
म्हणून हे जग खरंच आहे; पण मी ते तप, ध्यान आणि जप यांच्या सहाय्याने स्वच्छ केलं आहे—जसं आरसा घासून स्वच्छ केल्यावर समाधान मिळतं.
यदि नाम जगद् दृश्यम् अस्ति तत् प्रतिबिम्बति । परमाणूदरे ऽप्य् अस्मिंश् चिदादर्शे न संशयः
हे जग जरी प्रत्यक्ष दिसत असलं, तरी ते शंकेशिवाय प्रत्येक कणामध्ये, या चैतन्याच्या आरशात उमटतं.
यत्र तत्र स्थितं राम यथादर्शे प्रबिम्बति । अद्रिद्यूर्वीनदीशादि चिदादर्शे तथैव हि
हे राम, जिथे कुठे हे जग असलं तरी, ते जसं आरशात प्रतिबिंबित होतं तसंच, पर्वत, पृथ्वी, नद्या वगैरे सगळं चैतन्याच्या आरशात उमटतं.
ततस् तत्र पुनर् दुःखं जरा मरणजन्मनी । भावाभावग्रहोत्सर्गास् स्थूलसूक्ष्मचलाचलाः
मग तिथेच पुन्हा दुःख, वार्धक्य, मृत्यू, जन्म, अस्तित्व आणि नास्तित्व यांची धरपकड आणि सोडून देणं, स्थूल-सूक्ष्म, हलणारी-अचल अशी सगळी स्थिती निर्माण होते.
इदं प्रमार्जितं दृश्यं मया नात्राहम् आस्थितः । एतद् एवाक्षयं बीजं समाधौ संसृतिस्मृतेः
हे दृश्य जग मी पूर्णपणे दूर केलं आहे; मी त्यात कुठेच राहात नाही. तरीही हेच जन्ममरणाच्या स्मरणासाठी समाधीत अखंड बीजासारखं राहिलं आहे.
सति त्व् अस्मिञ् जगद्दृश्ये निर्विकल्पसमाधिना । न चाक्षयसुषुप्तत्वं तुर्यं वाप्य् उपपद्यते
या जगाच्या दृश्याचा अनुभव असताना, विचाररहित समाधी, नाश न होणारी गाढ झोप किंवा चौथा अवस्था यापैकी कोणतीही अवस्था प्राप्त होत नाही.
व्युत्थाने हि समाधीनां सुषुप्तान्त इवाखिलम् । जगद्दुःखम् इदं भाति यथास्थितम् अखण्डितम्
समाधीमधून मन बाहेर आले की, जशी गाढ झोप संपल्यावर सर्व जग अखंड दुःखमय वाटते, तशीच ही सृष्टी जशी आहे तशीच दुःखरूप दिसते.
प्राप्तं भवति हे राम तत् किं नाम समाधिभिः । भूयो ऽनर्थनिपाते हि क्षणसाम्ये ऽपि किं सुखम्
हे राम, ते प्राप्त झाल्यावर समाधींचा काय उपयोग? कारण पुन्हा संकट आले की, अगदी क्षणभर समता टिकली तरी त्यात काहीच सुख राहत नाही.
यदि वापि समाधाने निर्विकल्पे स्थितिं व्रजेत् । तद् अक्षयसुषुप्ताभं तन् मन्ये नामलं पदम्
किंवा जर कोणी विचाररहित समाधीमध्ये स्थिर झाला, तर मी तीच नाश न होणाऱ्या गाढ झोपेसारखी, निर्मळ अवस्था मानतो.
प्राप्यते सति दृश्ये ऽस्मिन् न च तन् नाम केनचित् । यत्र तत्र किलायाति चित्तभ्रान्त्या जगद्भ्रमः
ही दृष्टी असताना, ती अवस्था कोणालाही मिळत नाही; कारण मनाच्या भ्रांतीमुळे कुठेही जगाचा भ्रम निर्माण होतो.
द्रष्टाथ यदि पाषाणरूपतां भावयन् बलात् । किलास्ते तत् तदन्ते ऽपि भूयो ऽस्योदेति दृश्यता
द्रष्टा जबरदस्तीने आपली अवस्था दगडासारखी करतो, तरीही शेवटी पुन्हा त्याला जगाचे दर्शन होतेच.
न च पाषाणतातुल्या निर्विकल्पसमाधयः । केषाञ्चित् स्थितिम् आयान्ति सर्वैर् इत्य् अनुभूयते
विचाररहित समाधी काही जणांना दगडासारखी अवस्था देत नाही; हे सर्वांनी अनुभवले आहे.
न च पाषाणतातुल्या रूढिं यातास् समाधयः । भवन्त्य् अग्र्यं पदं शान्तं चिद्रूपम् अजम् अव्ययम्
दगडासारखी झालेली समाधी पूर्णत्वाला जात नाही; तीच शांत, सर्वोच्च, चैतन्यस्वरूप, अजन्मा आणि अविनाशी अवस्था होते.
तस्माद् यदीदं सद् दृश्यं तन् न शाम्येत् कदाचन । शाम्येत् तपोजपध्यानैर् दृढम् इत्य् अज्ञकल्पना
म्हणून, हे जे काही आपल्याला दिसतंय, ते खरंच अस्तित्वात असतं असं मानलं, तर ते कधीच नाहीसं होणार नाही. तप, जप किंवा ध्यान यांमुळे ते पूर्णपणे नाहीसं होईल असं समजणं, हे अज्ञानाचं कल्पनाच आहे.
आलीनवल्लरीरूपं यथा पद्माक्षकोटरे । आस्ते कमलिनीबीजं तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
जसं बंद कमळाच्या देठात कमळाचं बी असतं, तसं पाहणाऱ्याच्या अंतरात हे दृश्याचं ज्ञान असतं.
यथा रसः पदार्थेषु यथा तैलं तिलादिषु । कुसुमेषु यथामोदस् तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
जसं पदार्थांत रस असतो, तिळासारख्या बीयांत तेल असतं, आणि फुलांत सुगंध असतो, तसंच पाहणाऱ्यात हे दृश्याचं ज्ञान असतं.
यत्र यत्र स्थितस्यापि कर्पूरादेस् सुगन्धता । यथोदेति तथा दृश्यं चिद्धातोर् उदरे जगत्
कुठेही कर्पूर किंवा अशा पदार्थांना ठेवले, तिथे त्यांचा सुगंध पसरतो; तसंच, हे जग चैतन्याच्या अंतरात प्रकट होतं.
यथा चात्र तव स्वप्नसङ्कल्पश् चित्तराज्यधीः । स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस् तस्माद् धृद्य् अस्ति दृश्यभूः
जसं तुझ्या स्वप्नात, कल्पनेत आणि मनाच्या राज्याच्या विचारात सगळं फक्त तुझ्या स्वतःच्या अनुभवातूनच उमगतं, तसंच हे बाह्य जगही आपल्या मनातच असतं.
तस्माच् चित्तविकल्पस्थः पिशाचो बालकं यथा । विनिहन्त्य् एवम् एषान्तर् द्रष्टारं दृश्यरूपिका
म्हणून, जसा मनातल्या कल्पनेतला एखादा भूत लहान मुलाला त्रास देतो किंवा नष्ट करतो, तसंच हे दिसणारं जगही आतून पाहणाऱ्याला नष्ट करतं.