अथ तां दयितां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । शिखिध्वज उवाचेदम् आश्चर्याकुलया गिरा
तेव्हा आपल्या प्रियेचे दर्शन होताच शिखिध्वजाच्या डोळ्यांत आश्चर्याने चमक आली आणि तो विस्मयाने भरलेल्या आवाजात म्हणाला:
का त्वम् उत्पलपत्त्राक्षि कुतः प्राप्तासि सुन्दरि । किमीहासि कियत्कालं किमर्थम् इह तिष्ठसि
अगं, कमळासारख्या डोळ्यांची तू कोण आहेस? कुठून आलीस, सुंदरि? तुला इथे काय हवं आहे, किती दिवस झालीस इथे, आणि कोणत्या कारणासाठी थांबली आहेस?
अङ्गेन व्यवहारेण स्मितेनानुनयेन च । मम जाया विलासेन चूडालेवोपलक्ष्यसे
तुझ्या देहयष्टीत, वागण्यात, हलक्या हास्यात आणि मोहक चालीत मला माझी पत्नी चूडाळा दिसते.
एवम् एव प्रभो विद्धि चूडालास्मि न संशयः । अकृत्रिमेन देहेन लब्धो ऽस्य् अद्य मया स्वयम्
होय, प्रभो, नक्कीच ओळख, मीच चूडाळा आहे; आज मी या नैसर्गिक देहाने स्वतः तुझ्याकडे आले आहे.
कुम्भादिदेहनिर्माणस् त्वां बोधयितुम् एष मे । प्रपञ्चश् शतशाखत्वम् इह यातो वनान्तरे
कुंभ वगैरे देहांची निर्मिती मी फक्त तुला जागं करण्यासाठी केली; म्हणूनच या वनात मी असंख्य रूपं घेतली.
यदा राज्यं परित्यज्य मोहेन तपसे वनम् । त्वम् अगास् तत्प्रभृत्य् एव त्वद्बोधायाहम् उद्यता
जेव्हा तू मोहाने राज्य सोडून तपासाठी वनात आलास, त्याच क्षणापासून मी तुझ्या जागृतीसाठी प्रयत्न करत आहे.
अनेन कुम्भदेहेन मयैवं त्वं विबोधितः । मायया न तु कुम्भादि किञ्चित् सत्यं महीपते
या कुंभाच्या रूपात मीच तुला जागं केलं; हे सगळं माझ्या मायेमुळे घडलं — राजन, कुंभ किंवा इतर काही खरं नव्हतं.
बुद्धो विदितवेद्यस् त्वं ध्यानेनैतद् अखण्डितम् । सर्वं पश्यसि तत्त्वज्ञ ध्यानेनाश्व् अवलोकय
तू आता जागृत झाला आहेस, तुला जे जाणायचं आहे ते कळलं आहे, आणि ध्यानाने तू हे अखंड सत्य पाहतोस; सत्य जाणणाऱ्या, ध्यानाने सर्व काही अगदी घोडा दिसावा तसं पाहा.
अथ चूडालयेत्य् उक्ते बद्ध्वा परिकरं नृपः । आत्मोदन्तम् अशेषेण ध्यानेनालम् अवैक्षत
चूडाळा असं म्हणताच, राजाने आपलं वस्त्र नीट बांधलं आणि ध्यानाच्या जोरावर आपल्या संपूर्ण आयुष्याची गोष्ट पूर्णपणे पाहिली.
आ स्वराज्यपरित्यागाच् चूडालादर्शनावधिम् । सर्वं मुहूर्तध्यानेन स्वात्मोदन्तं ददर्श सः
स्वराज्याचा त्याग केल्यापासून चूडाळा भेटेपर्यंतचा सगळा प्रवास त्याने एका क्षणाच्या ध्यानात स्पष्टपणे अनुभवला.
आ राज्यसम्परित्यागाद् वर्तमानक्षणक्रमम् । सर्वम् आलोक्य भूपालो विरराम समाधितः
राज्याचा पूर्णपणे त्याग केल्यापासून आत्ताच्या या क्षणापर्यंतचं सगळं त्याने पाहिलं आणि मग तो समाधीतून बाहेर आला.
समाधिविरतो हर्षविकासिनयनाम्बुजः । विसार्य तरसा बाहू पुलकोज्ज्वलतां गतः
समाधी सोडल्यावर त्याच्या डोळ्यांत आनंद फुलला, त्याने पटकन दोन्ही हात पसरले आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले.
गलदङ्गं लसत्स्नेहम् उद्यद्बाष्पं स्फुरत्स्पृहम् । आलिलिङ्ग चिरं कान्तां नकुलो नकुलीम् इव
त्याच्या अंगाला थरथर कापरे येत होती, डोळ्यातून अश्रू येत होते, ओठांवर प्रेम झळकत होतं आणि मनात ओढ दाटून आली होती. अशा अवस्थेत त्याने आपल्या प्रियेचा अगदी मृगाच्या जोडीदारासारखा घट्ट मिठी मारून बराच वेळ तिला कवेत घेतलं.
तयोर् आलिङ्गने तस्मिंस् तत्र भावो बभूव यः । न स वासुकिजिह्वाभिर् वक्तुं वर्षैर् हि शक्यते
त्या दोघांच्या मिठीत जो भाव निर्माण झाला, तो अगदी वासुकीच्या असंख्य जिभांनीही कित्येक वर्षे सांगता येणार नाही असा होता.
चित्रस्थाव् इव पङ्केन कृताव् इव गलत्तनू । शैलाद् इव समुत्कीर्णौ श्लिष्टाव् आस्तां चिरं प्रियौ
मातीमध्ये रंगवलेल्या चित्रांसारखे, वितळणाऱ्या देहांसारखे, डोंगरावरून फेकल्या गेलेल्या जणू काही, हे दोघं प्रियकर-प्रेयसी एकमेकांना घट्ट बिलगून खूप वेळ तसेच राहिले.
मुहूर्तेन गलद्घर्मजालौ पुलकपीवरौ । बाहू विश्लथताम् ईषन् निन्यतुस् तौ शनैः प्रियौ
क्षणातच त्यांचे हात घामाने ओले झाले, अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि मग हळूहळू ते हात सैल होत गेले, दोघंही शांतपणे एकमेकांना अलगद सोडू लागले.
अमृतापूर्णहृदयं संशून्यहृदयोपमम् । उन्मुक्तभुजम् आस्तां ताव् अलक्ष्यस्थितलोचनम्
त्याच्या हृदयात अमृत भरलेलं होतं, पण ते रिकाम्या हृदयासारखंच वाटत होतं. त्याचे हात मोकळे होते आणि त्याची नजर कुठे स्थिर आहे हे कुणालाही कळू शकत नव्हतं. तो तसाच शांतपणे बसून राहिला.
घनानन्दः क्षणं स्थित्वा तूष्णीं प्रणयपेशलम् । कान्ताचिबुकसंलग्नकरः प्रोवाच भूपतिः
घनानंद काही क्षण शांतपणे उभा राहिला, त्याच्या मनात प्रेमळ कोमलता होती. त्याने आपला हात आपल्या प्रियतमेच्या हनुवटीवर ठेवला आणि मग त्या राजाला म्हणाला.
अहो नु मधुरस् स्निग्धः कान्तश् च कुलयोषिताम् । पुण्यश् चरितनिष्ष्यन्दस् स्वादवान् अमृताद् अपि
खरंच, कुलीन स्त्रियांचं वर्तन किती गोड, कोमल आणि मनमोहक असतं! त्यांच्या पुण्याईचं सार अगदी अमृतापेक्षाही गोड आणि मधुर असतं.
कियत्प्रमाणं तन्वङ्गि त्वया बालेन्दुमुग्धया । अनुभूतश् चिरं क्लेशो भर्तुर् अर्थेन दारुणः
अगं, चंद्राच्या कोवळ्या कलेसारख्या निरागस आणि सडपातळ असलेल्या तुजवर, पतीसाठी किती मोठा आणि दीर्घ काळाचा त्रास तू सहन केलास! तो त्रास खूपच कठीण होता.
एवं दुरुत्तराद् अस्मात् संसारकुहराद् अहम् । उत्तारितो यया बुद्ध्या सा हि केनोपमीयते
अशी ही अद्भुत बुद्धी ज्यामुळे मी या कठीण आणि खोल संसाराच्या विहिरीतून बाहेर आलो, तिची तुलना कुणाशी करता येईल?
अरुन्धती शची गौरी गायत्री श्रीस् सरस्वती । समस्ताः पेलवायन्ते तन्व्यास् सत्त्वगुणश्रिया
अरुंधती, शची, गौरी, गायत्री, श्री आणि सरस्वती — या सर्वही त्या सतेज आणि गुणी कन्येच्या शीलासमोर अगदीच क्षीण वाटतात.
धीश्रीकान्तिक्षमामैत्रीकरुणाद्यासु सुन्दरि । कान्तास्व् आकारकान्तासु प्रथमैवासि लक्ष्यसे
सुंदर स्त्री, ज्यांच्यात बुद्धी, तेज, सहनशीलता, मैत्री आणि करुणा आहेत अशा सर्वांत, रूप आणि सौंदर्यात तूच सर्वात श्रेष्ठ आहेस.
परेणाध्यवसायेन त्वयाहम् अवबोधितः । केन प्रत्युपकारेण तुलाम् एष्यन्ति मे गुणाः
तुझ्या दृढ निश्चयामुळे मला खरी जाणीव झाली; मी तुला कोणत्या उपकाराने परतफेड करू शकतो, की माझे गुण तुझ्या गुणांशी समकक्ष होतील?
मोहाद् अनादिगहनाद् अनन्तविषमाद् अपि । पतिम् अध्यवसायिन्यस् तारयन्ति कुलस्त्रियः
मोहाच्या अगाध, अनादि अंधारातून आणि अनंत विषातूनही, आपल्या ठाम निश्चयामुळे कुलीन स्त्रिया आपल्या पतीला तारतात.
शास्त्रार्थगुरुमन्त्रादि न तथोत्तारणक्षमम् । यथैतास् स्नेहशालिन्यो भर्तॄणां कुलयोषितः
शास्त्राचा अर्थ, गुरू, मंत्र वगैरे गोष्टी ज्या प्रमाणात पतीला तारू शकत नाहीत, त्याहून अधिक प्रेमळ अशा या कुलीन स्त्रिया आपल्या पतीसाठी समर्थ असतात.
सखा भ्राता सुहृद् भृत्यो गुरुर् मन्त्रो धनं सुखम् । शास्त्रम् आयतनं दास्यस् सर्वं भर्तुः कुलस्त्रियः
कुलीन पत्नी पतीसाठी मित्र, भाऊ, सखा, सेविका, गुरू, मंत्र, धन, सुख, शास्त्र, आश्रय आणि सर्व काही असते.
सर्वदा सर्वयत्नेन पूजनीयाः कुलाङ्गनाः । लोकद्वयसुखं सम्यक् सर्वं तासु प्रतिष्ठितम्
कुलीन स्त्रियांना नेहमी सर्वतोपरी सन्मान द्यावा, कारण दोन्ही लोकातील सर्व सुख त्यांच्यातच नांदते.
निरिच्छायाः प्रयातायाः पारं संसारवारिधेः । कथम् अस्योपकारस्य करिष्ये ते प्रतिक्रियाम्
ज्यांनी कोणतीही इच्छा न ठेवता संसाराच्या अथांग सागराचा पार केला, अशा तुझ्या उपकाराचं मी कसं फेडू?
मन्ये कुलाङ्गनालोको लोके सर्वस् त्वयाधुना । नारीसौजन्यचर्चासु व्यपदेश्यो भविष्यति
माझ्या मते, आता तुझ्यामुळे या जगात कुलीन स्त्रियांच्या चांगुलपणाबद्दलच्या चर्चा सर्वत्र होतील.