तन्वि किं शीघ्रम् एव त्वं विघ्नितानन्दम् आगता । आनन्दायैव भूतानि यतन्ते यानि कानिचित्
कोमल मुली, तुझा आनंद हरपून इतक्या लवकर का आलीस? सगळ्या जीवांना फक्त आनंदच हवा असतो, ते कोणतेही असो.
भूयस् तोषय तं गच्छ कान्तं प्रणयवृत्तिभिः । परस्परेप्सितस्नेहो दुर्लभो हि जगत्त्रये
जा, आपल्या प्रियकराला आणखी प्रेमाने आनंदी कर. एकमेकांना हवी असलेली खरी माया या तिन्ही जगांत फार दुर्मिळ आहे.
अहम् एतेन चार्थेन नोद्वेगं यामि मानिनि । यद् यद् इष्टतमं लोके तद् तद् देयं विजानता
हे काही मला त्रासदायक वाटत नाही, अभिमानी मुली. या जगात ज्याला सर्वात जास्त आवडते, ते समजून असणाऱ्याने द्यावे.
अहं कुम्भश् च तन्वङ्गि वीतरागाव् इह स्थितौ । दुर्वासश्शापजा बाला त्वं यद् इच्छसि तत् कुरु
मी आणि कुम्भ, दोघेही येथे आसक्तिरहित राहतो. दुर्वासांच्या शापामुळे जन्मलेली मुलगी, तुला जे हवे ते कर.
एवम् एष महाभाग स्त्रीपुम्भावो हि चञ्चलः । कामो ह्य् अष्टगुणस् स्त्रीणां न कोपं कर्तुम् अर्हसि
अहो, या स्त्री-पुरुषांची वृत्ती फारच चंचल असते. स्त्रियांच्या मनात वासना आठ प्रकारांनी असते, म्हणून तू रागावू नकोस.
अबलाहम् अनेनास्मि क्रान्ता गहनकानने । त्वयि सन्ध्याजपपरे किं करोमि वराकिका
मी दुर्बळ आहे आणि या वासनांनी या घनदाट जंगलात मला जिंकले आहे. तू संध्याकाळच्या जपात मग्न असताना, या बिचाऱ्या स्त्रीने काय करावे?
अबला वाक्यमात्रेण तावन् नरनिरोधनम् । करोति यावच् छिड्गेन नाङ्गे स्वे विनिवेशिता
दुर्बळ स्त्री फक्त बोलण्याने काही काळ पुरुषाला थांबवू शकते, पण जरा प्रयत्न केला की ती स्वतः त्याच्या अंगावर जाऊन बसते.
स्त्रियास् सुन्दर यातायाः परपुंसाङ्गसङ्गमम् । मन्युर् निषेध आक्रन्दस् सतीत्वं किं करिष्यति
सुंदरा, एखादी स्त्री दुसऱ्या पुरुषाच्या अंगाशी एकरूप झाली की, राग, मनाई किंवा दु:ख — या सतीत्वाने काय साध्य होईल?
अबला स्त्री तथा बाला मूढाहम् अपराधिनी । क्षन्तुम् अर्हसि मां नाथ क्षमावन्तो हि साधवः
मी दुर्बल स्त्री आहे, लहान आहे, मूर्ख आहे आणि चुकीची आहे; प्रभो, मला क्षमा करावी, कारण सज्जन लोक नेहमीच क्षमाशील असतात.
मन्युर् मम न बाले ऽन्तर् विद्यते ख इव द्रुमः । केवलं साधुनिन्द्यत्वान् नेच्छामि त्वाम् अहम् वधूम्
माझ्या मनात लहान मुलीबद्दल राग येत नाही, जसा आकाशात झाड नसते; फक्त सज्जन लोकांनी निंदनीय म्हटल्यामुळेच मी तुला पत्नी म्हणून स्वीकारू इच्छित नाही.
सुहृत्त्वेन वनान्तेषु पूर्ववत् समम् अङ्गने । वीतरागतया नित्यं तपसैव रमावहे
मित्रत्वाने, पूर्वीप्रमाणे, या वनात तुझ्यासोबत मी नेहमीच वैराग्याने आणि तपश्चर्येत आनंद मानीन, हे अंगणे.
एवं समतया तत्र स्थिते तस्मिञ् शिखिध्वजे । चूडाला चिन्तयाम् आस तत्सत्येनोदिताशया
अशा प्रकारे समत्वाने शिखिध्वज तिथे स्थिर झाला तेव्हा, चूडाळा त्याने सत्याने सांगितलेल्या हेतूचा विचार करू लागली.
अहो बत परं साम्यं भगवान् अयम् आगतः । वीतरागभयक्रोधो जीवन्मुक्तो ऽवतिष्ठति
अहो, किती अद्भुत समता आली आहे! हा पूज्य पुरुष आता सर्व वासना, भीती आणि राग यांना सोडून मुक्त अवस्थेत उभा आहे.
नैनं हरन्ति भोगाशा न महत्यो ऽपि सिद्धयः । न सुखानि न दुःखानि नापदो न च सम्पदः
त्याला सुखाची इच्छा, मोठ्या सिद्धी किंवा कोणतेही भोग आकर्षित करू शकत नाहीत; सुख-दुःख, अपयश किंवा संपत्ती यापैकी काहीही त्याच्यावर परिणाम करत नाही.
चिन्तितास् सकला एव प्रयान्त्य् एनम् अनिन्दिताः । मन्ये महर्द्धयः कान्ता नारायणम् इवापरम्
त्याच्या मनात आलेले सर्व विचार निःसंशयपणे निघून जातात; मला वाटते, मोठ्या संपत्ती आणि सुंदर गोष्टी त्याच्यासाठी दुसऱ्या नारायणासारख्या आहेत.
आत्मवृत्तान्तम् अखिलं तद् एनं स्मारयाम्य् अहम् । कुम्भरूपम् इदं त्यक्त्वा चूडालैव भवाम्य् अहम्
मी त्याला त्याचा संपूर्ण भूतकाळ आठवण करून देईन, कारण मीच खरी चूडाळा आहे, या कुंभाराच्या रूपाचा त्याग करून.
इति सञ्चिन्त्य चूडाला चूडालावपुर् अक्षतम् । दर्शयाम् आस तत्राशु त्यक्त्वा मदनिकावपुः
अशी विचार करून चूडाळा तिथे क्षणातच आपलं निरागस रूप दाखवत, मदनिकेचं रूप सोडून उभी राहिली.
तस्मान् मदनिकादेहाच् चूडाला निर्गतेव सा । बभाव् इन्द्वमला मुक्ता निर्गतेव समुद्गकात्
मदनिकेच्या देहातून जणू चूडाळा बाहेर आली, जशी शिंपल्यातून निर्मळ मोती बाहेर पडतो.
तां ददर्शानवद्याङ्गीं पुरः प्रणयपेशलाम् । कान्तो मदनिकाम् एव चूडालां दयितां स्थिताम्
त्याने समोर आपल्या प्रिय चूडाळेला पाहिलं, तिचं अंग निर्दोष होतं आणि ती प्रेमळपणे मदनिकेच्या रूपात उभी होती.
समुदिताम् इव माधवपद्मिनीम् उपगताम् इव भूमितलाच् छ्रियम् । प्रकटिताम् इव रत्नसमुद्गकात् परिददर्श निजां दयितां नृपः
राजाने आपल्या प्रियतमेचं दर्शन घेतलं, जणू वसंतातील उमललेलं कमळ, जणू पृथ्वीवर अवतरलेलं सौभाग्य, किंवा रत्नाच्या पेटीतून बाहेर पडलेला तेजस्वी रत्न.
अथ तां दयितां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । शिखिध्वज उवाचेदम् आश्चर्याकुलया गिरा
तेव्हा आपल्या प्रियेचे दर्शन होताच शिखिध्वजाच्या डोळ्यांत आश्चर्याने चमक आली आणि तो विस्मयाने भरलेल्या आवाजात म्हणाला:
का त्वम् उत्पलपत्त्राक्षि कुतः प्राप्तासि सुन्दरि । किमीहासि कियत्कालं किमर्थम् इह तिष्ठसि
अगं, कमळासारख्या डोळ्यांची तू कोण आहेस? कुठून आलीस, सुंदरि? तुला इथे काय हवं आहे, किती दिवस झालीस इथे, आणि कोणत्या कारणासाठी थांबली आहेस?
अङ्गेन व्यवहारेण स्मितेनानुनयेन च । मम जाया विलासेन चूडालेवोपलक्ष्यसे
तुझ्या देहयष्टीत, वागण्यात, हलक्या हास्यात आणि मोहक चालीत मला माझी पत्नी चूडाळा दिसते.
एवम् एव प्रभो विद्धि चूडालास्मि न संशयः । अकृत्रिमेन देहेन लब्धो ऽस्य् अद्य मया स्वयम्
होय, प्रभो, नक्कीच ओळख, मीच चूडाळा आहे; आज मी या नैसर्गिक देहाने स्वतः तुझ्याकडे आले आहे.
कुम्भादिदेहनिर्माणस् त्वां बोधयितुम् एष मे । प्रपञ्चश् शतशाखत्वम् इह यातो वनान्तरे
कुंभ वगैरे देहांची निर्मिती मी फक्त तुला जागं करण्यासाठी केली; म्हणूनच या वनात मी असंख्य रूपं घेतली.
यदा राज्यं परित्यज्य मोहेन तपसे वनम् । त्वम् अगास् तत्प्रभृत्य् एव त्वद्बोधायाहम् उद्यता
जेव्हा तू मोहाने राज्य सोडून तपासाठी वनात आलास, त्याच क्षणापासून मी तुझ्या जागृतीसाठी प्रयत्न करत आहे.
अनेन कुम्भदेहेन मयैवं त्वं विबोधितः । मायया न तु कुम्भादि किञ्चित् सत्यं महीपते
या कुंभाच्या रूपात मीच तुला जागं केलं; हे सगळं माझ्या मायेमुळे घडलं — राजन, कुंभ किंवा इतर काही खरं नव्हतं.
बुद्धो विदितवेद्यस् त्वं ध्यानेनैतद् अखण्डितम् । सर्वं पश्यसि तत्त्वज्ञ ध्यानेनाश्व् अवलोकय
तू आता जागृत झाला आहेस, तुला जे जाणायचं आहे ते कळलं आहे, आणि ध्यानाने तू हे अखंड सत्य पाहतोस; सत्य जाणणाऱ्या, ध्यानाने सर्व काही अगदी घोडा दिसावा तसं पाहा.
अथ चूडालयेत्य् उक्ते बद्ध्वा परिकरं नृपः । आत्मोदन्तम् अशेषेण ध्यानेनालम् अवैक्षत
चूडाळा असं म्हणताच, राजाने आपलं वस्त्र नीट बांधलं आणि ध्यानाच्या जोरावर आपल्या संपूर्ण आयुष्याची गोष्ट पूर्णपणे पाहिली.
आ स्वराज्यपरित्यागाच् चूडालादर्शनावधिम् । सर्वं मुहूर्तध्यानेन स्वात्मोदन्तं ददर्श सः
स्वराज्याचा त्याग केल्यापासून चूडाळा भेटेपर्यंतचा सगळा प्रवास त्याने एका क्षणाच्या ध्यानात स्पष्टपणे अनुभवला.