संसृतौ भवितव्यानाम् अहो नु विषमा गतिः । अहम् अप्य् अन्यवद् दैवाद् यूनाम् आमिषतां गतः
या जन्ममरणाच्या फेर्यात अडकलेल्या जीवांची स्थिती किती कठीण आहे! माझेही असेच झाले—दुसऱ्यांसारखेच मीही नशिबाने तरुणांच्या वासनेचा विषय ठरलो.
कष्टं मदपहारेण कलहो जायते ऽधुना । दिवि देवकुमाराणां कामाकुलधियाम् इह
आता माझ्या संयमाचा अभाव झाल्यामुळे, स्वर्गातील देवकुमारांच्या मनात वासना दाटून आल्याने तिथे भांडण सुरू झाले आहे.
गुरुदेवद्विजातीनां लज्जापरवशात्मना । कथम् अग्रे मया सम्यक् स्थातव्यं यामिनीस्त्रिया
गुरुजन आणि ब्राह्मण यांच्यासमोर लाजेखाली दबून, मी—रात्रीची स्त्री—त्यांच्यासमोर नीटपणे कशी उभी राहू?
इत्य् उक्त्वा क्षणम् एकं स तूष्णीं स्थित्वा मुनेस् सुतः । धैर्यम् आलम्ब्य कुम्भो ऽत्र पुनर् आह रघूद्वह
असे म्हणून, त्या ऋषिपुत्राने एक क्षण शांतपणे उभा राहिला. मग धीर गोळा करून कुम्भाने पुन्हा रघुकुळातील त्या राजाशी बोलायला सुरुवात केली.
किम् अज्ञ इव शोचामि किं मम क्षतम् आत्मनः । यथागतम् अयं देहो मत्तो ऽन्यो ऽनुभविष्यति
मी अज्ञानी माणसासारखा का दुःखी होतोय? माझ्या आत्म्याला काय इजा झाली आहे? हा देह जसा आला तसा दुसऱ्याला अनुभवायला मिळेल, मला नाही.
परिदेवनया को ऽर्थो देवपुत्र तवैतया । यद् आयाति तद् आयातु देहस्यात्मा न लिप्यते
हे देवपुत्रा, या शोकाचा काय उपयोग? देहाला जे काही येईल ते येऊ दे; आत्मा कधीच लागून राहत नाही.
कानिचिद् यानि दुःखानि सुखानि विहितानि वा । तानि सर्वाणि देहस्य देहिनो न तु कानिचित्
दुःख असो वा सुख, जी काही देहाला ठरलेली आहेत, ती सगळी देहासाठीच आहेत, देहधारक आत्म्यासाठी नाहीत.
यदि त्वम् अपि कार्याणाम् अखेदार्हो ऽपि खिद्यसि । तद् अन्येषाम् उपायस् स्यात् क इवागमभूषण
तुम्हीच जर कधीही थकत नाहीत, तरीसुद्धा जर कामांमध्ये खचता, तर इतरांसाठी कोणता उपाय उरेल, हे ज्ञानी लोकांचे भूषण?
खेदे ऽखेदोचितं वाच्यम् इति किं च त्वम् उक्तवान् । इदानीं समताम् एत्य तिष्ठाखिन्नो यथास्थितः
तू दुःखात किंवा दुःख नसतानाही जे बोलायचं असतं ते सांगितलंस. आता समत्व प्राप्त करून, जसा आहेस तसाच शांतपणे राहा.
ताव् एवमादिभिर् वाक्यैर् अन्योऽन्याश्वासनं स्वयम् । कृत्वा स्थितौ वने स्निग्धौ सुहृदौ खेदिनौ मिथः
अशा प्रकारच्या शब्दांनी दोघांनी एकमेकांना धीर दिला. दोघेही थकलेले, पण एकमेकांवर प्रेम करणारे मित्र, त्या जंगलात एकत्रच राहिले.
अथार्कस् तस्य कुम्भस्य स्त्रीत्वम् उत्पादयन्न् इव । जगामास्तं जगद्दीपो दीपस् स्नेहक्षयाद् इव
मग जणू त्या घड्याला स्त्रीत्व येत आहे असं भासत, सूर्य मावळला. जसं दिव्याचं तेल संपल्यावर दिवा विझतो, तसं जगाचा दीपक असलेला सूर्यही अस्ताला गेला.
व्यवहारभरैस् सार्धं पद्मास् सङ्कोचम् आययुः । मार्गाश् च पथिकैस् सार्धं पान्थस्त्रीहृदयानि च
दैनंदिन व्यवहाराच्या ओझ्यामुळे कमळांची पाकळी बंद झाली. रस्ते, प्रवासी आणि प्रवाशांच्या स्त्रियांची मनंही आकुंचित झाली.
दाशवद् विहगान् सर्वान् कुर्वद् एकत्र पुञ्जितान् । तारकारत्नजालाढ्यं भुवनं श्यामतां ययौ
सर्व पक्षी जाळ्यात अडकावेत तसे, ताऱ्यांच्या तेजस्वी गाठांनी सजलेले हे जग काळोखात बुडाले.
खं हसन्न् इव ताराढ्यं विकासं कुमुदाकरः । ययाव् उन्नादचक्राह्वं भ्रमद्भ्रमरपेटकः
ताऱ्यांनी भरलेले आकाश जणू हसल्यासारखे वाटले; आणि चंद्र, जसा फुललेल्या कमळाच्या तलावाभोवती भ्रमर गुंजतात तसा, रात्रभर फिरत राहिला.
सुहृदौ ताव् अथोत्थाय सन्ध्याम् उद्यन्निशाकराम् । वन्दयित्वा तथा कृत्वा जप्यं गुल्मान्तरे स्थितौ
मग ते दोघे मित्र उठले, चंद्र उगवत असताना संध्याकाळी वंदन केले, आपली जपमाळ पूर्ण केली आणि झाडांच्या गडद सावलीत उभे राहिले.
ततः कुम्भश् शनैस् तत्र स्त्रैणम् अभ्याहरन् वपुः । शिखिध्वजं पुरस्संस्थं प्रोवाच गलदक्षरम्
नंतर कुंभाने तिथे हळूहळू स्त्रीचे रूप घेतले आणि समोर उभ्या असलेल्या शिखिध्वजाला, शब्द ओठांवर अडखळत, बोलू लागला.
पतामीव स्फुरामीव द्रवामीवाङ्गयष्टिभिः । लज्जयेव च हे राजन् मन्ये स्त्रीत्वं व्रजाम्य् अहम्
राजा, मला असं वाटतंय की मी जणू कोसळते आहे, अंगात थरथर होतेय, अंग वितळतंय, आणि मला लाजही वाटतेय; असं वाटतंय की मी बाई होते आहे.
पश्येमे परिवर्धन्ते राजन् मम शिरोरुहाः । प्रस्फुरत्तारकामाला दिनान्ते तिमिरा इव
राजा, बघा, माझे केस वाढत आहेत, जणू दिवसभरानंतर आकाशात ताऱ्यांची माळ चमकत वाढते, तशीच काळोखी पसरते तसं वाटतंय.
पश्येमौ मम जायेते प्रोन्मुखाव् उरसि स्तनौ । कोरकाव् इव पद्मिन्या वसन्ते गगनोन्मुखौ
पहा, माझ्या छातीवर दोन उंचावलेले स्तन उमटत आहेत, जणू वसंतात आकाशाकडे तोंड करून उमलणाऱ्या कमळाच्या कळ्या.
आगुल्फम् एव लम्बानि सम्पद्यन्ते ऽम्बराणि मे । देहाद् एव सखे पश्य स्त्रिया इव शनैश् शनैः
माझे कपडे आता फक्त घोट्यापर्यंतच पोहोचतात; मित्रा, माझ्या स्वतःच्या शरीरातून मी हळूहळू स्त्रीसारखी होत चालले आहे, बघ.
भूषणान्य् उरुरत्नानि माल्यानि विविधानि च । पश्येमान्य् अङ्ग जायन्ते स्वाङ्गेभ्यो वृक्षपुष्पवत्
पाहा, माझ्या अंगावरूनच दागिने, मौल्यवान रत्ने आणि विविध प्रकारच्या फुलांच्या माळा उगवत आहेत, जणू काही झाडावर फुले फुलतात तशी.
पश्यायं स्वयम् एवोद्यच्चन्द्रांशुभरसुन्दरः । मूर्ध्नि पट्टांशुको जातो नीहारो ऽद्राव् इवाङ्ग मे
पहा, चंद्रकिरणांसारखा उजळ आणि सुंदर असा एक वस्त्र माझ्या डोक्यावर आपोआप प्रकट झाला आहे, जणू डोंगरावर धुके पसरावे तसे.
सर्वाणि कान्तालिङ्गानि जातानि मम मानद । हा धिक् कष्टं विषादो मे किं करोम्य् अङ्गनास्म्य् अहम्
सर्व सौंदर्यचिन्हे माझ्यात निर्माण झाली आहेत, हे मान्यवर; हाय, किती दु:ख! मला फारच वेदना होत आहेत—मी आता स्त्री झाले, मी काय करू?
हा धिक् कष्टम् अहो साधो स्थित एवाहम् अङ्गना । संविदानुभवाम्य् अन्तर् नितम्बं जघनान्वितम्
हाय, किती कठीण! हे सज्जन, मी आता खरोखरच स्त्री झाले आहे; आतून मला कंबर आणि नितंब यांची जाणीव स्पष्टपणे होत आहे.
विपिने कुम्भ इत्य् उक्त्वा तूष्णीं खिन्नो बभूव ह । राजापि च तम् आलोक्य तथैवासीद् विषण्णधीः
जंगलात 'कुंभा' असे म्हणून तो गप्प बसला आणि खिन्न झाला. राजाही त्याला तसाच पाहून मनाने उदास झाला.
मुहूर्तमात्रेणोवाच शिखिध्वज इदं वचः । कष्टं सो ऽयं महासत्त्वस् सम्पन्नो वरवर्णिनी
थोड्या वेळाने शिखिध्वज म्हणाला, 'अरे, किती कठीण! हा महान आत्मा सुंदर स्त्रीच्या रूपात प्रकट झाला आहे.'
साधो विदितवेद्यस् त्वं जानासि नियतेर् गतिम् । अवश्यभाविन्य् अर्थे ऽस्मिन् मा खिन्नहृदयो भव
सज्जना, तू ज्ञानी आहेस, तुला सर्व जाणून आहे; नियतीची वाट कशी असते हेही तुला माहीत आहे. जे होणारच आहे त्यासाठी मनात दुःख धरू नकोस.
आपतन्ति दशास् तात सुधियां देहमात्रके । न चेतस्य् अधियां त्व् एताश् चित्तं यान्ति सदेहकम्
बाळा, अशी संकटे फक्त शरीराशी एकरूप झालेल्या ज्ञानी लोकांवर येतात; पण ज्यांचे मन उन्नत आहे, त्यांना ही स्थिती मनाला आणि शरीराला लागू पडत नाही.
एवम् अस्त्व् अनुतिष्ठामि यामिनीस्त्रीत्वम् आत्मनः । न खेदम् अनुगच्छामि नियतिः केन लङ्घ्यते
ठीक आहे, मी ही रात्र स्त्रीभावातच घालवीन. मला काहीही त्रास जाणवत नाही; कारण कोणाच्याही इच्छेने नियती बदलता येत नाही.
इति निर्णीय तौ खेदं तं नीत्वा तनुतां मिथः । एकतल्पे निशां तूष्णीं नीतवन्तौ चिरेण ताम्
अशा प्रकारे ठरवून, त्या दोघांनी आपला थकवा एकमेकांच्या सोबतीने कमी केला आणि बराच वेळ एकाच पलंगावर शांतपणे रात्र घालवली.