पयोधरपटच्छन्नं विद्युद्वलयभूषितम् । अभिसारिकया तुल्यं धाराधौताङ्गसञ्चयम्
पावसाच्या ढगांनी झाकलेला, विजेच्या कड्यांनी सजलेला, पावसाच्या धारा अंगावर घेतलेला तो एखाद्या प्रियकराला भेटायला निघालेल्या स्त्रीसारखा दिसत होता.
स्थितं सुमेघच्छायायां श्यामायां वसुधातले । वेगेनाभिसरन्तं तं तपोलक्ष्मीम् इव प्रियाम्
सुंदर काळ्या ढगांच्या सावलीत, काळ्या पृथ्वीवर उभा राहून, तो वेगाने पुढे येत होता — जणू तपश्चर्येची शोभा आपल्या प्रिय व्यक्तीकडे धावत येते तसा.
तस्य कृत्वा नमस्कारम् उक्तं च वहता मया । मुने नीलाब्दवस्त्रस् त्वम् अभिसारिकया समः
त्याला वंदन करून, मी वाहून नेला जात असताना म्हणालो, "हे मुनी, तुम्ही जणू निळ्या समुद्राच्या वस्त्रातले आहात, प्रियकराला भेटायला जाणाऱ्या स्त्रीसारखे दिसता."
इत्य् आकर्ण्य चुकोपासौ मयि मानद मानहा । विस्फार्य रक्ते नयने प्राह गम्भीरनिस्स्वनम्
हे ऐकून, अहंकार नष्ट करणाऱ्या आणि सन्मान देणाऱ्या, तो माझ्यावर रागावला; त्याने डोळे लाल करून मोठ्या गंभीर आवाजात बोलला.
पौत्रो ऽस्मि पद्मजस्येति गर्वितस् त्वं किम् ईदृशः । भव्या हि नतिम् आयान्ति गुणैर् वृक्षाः फलैर् इव
"तू कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्माचा नातू आहेस म्हणून गर्व करतोस, पण असं का वागतोस? खरं तर, चांगले लोक गुणांनी झुकतात, जसे झाडे फळांनी वाकतात."
वेश्याभिसारिकारूपो भवान् इत्य् अशुभं वचः । मयि वक्षि दुराचार मूढ देवकुमारक
"तू जसा वेश्येसारखा प्रियकराला भेटायला निघालेला दिसतोस, तशी अशुभ वाणी माझ्याशी बोलतोस, वाईट वागणारा, मूढ देवकुमार!"
स्तनकेशवती कान्ता हावभावविकारिणी । गच्छानेन दुरुक्तेन रात्रौ वेश्या भविष्यसि
अगं, सुंदर स्तन आणि केस असलेली प्रिये, तुझ्या हावभावांतून जे दिसतंय आणि तुझ्या कठोर बोलण्यासह जर तू गेलीस, तर रात्री तू वेश्याच होशील.
इति श्रुत्वाशुभं वाक्यम् उज्झितं जर्जरद्विजात् । विमृष्यामि मनाग् यावत् तावद् अन्तर्हितो मुनिः
त्या वृद्ध ब्राह्मणाने उच्चारलेलं हे अशुभ वाक्य ऐकून मी थोडा विचार करत असतानाच तो ऋषी अचानक अदृश्य झाला.
इत्य् उद्विग्नमनास् साधो सम्प्राप्तो ऽस्मि नभस्तलात् । एतत् ते कथितं सर्वं सम्पन्नो ऽस्मि निशाङ्गना
माझ्या मनात घालमेल असतानाच, हे सज्जना, मी आकाशातून इथे आलो; हे सर्व मी तुला सांगितलं आणि आता मी रात्रीची स्त्री झाले आहे.
अतिवाह्यं दिनान्तेषु स्त्रीत्वम् एतन् मया कथम् । योनिस्तनवता रात्रौ वक्तव्यं किं मया पितुः
हे स्त्रीत्व मी कित्येक दिवस सहन केलं, पण रात्री स्त्रीच्या रूपात असताना मी वडिलांना काय सांगू?
संसृतौ भवितव्यानाम् अहो नु विषमा गतिः । अहम् अप्य् अन्यवद् दैवाद् यूनाम् आमिषतां गतः
या जन्ममरणाच्या फेर्यात अडकलेल्या जीवांची स्थिती किती कठीण आहे! माझेही असेच झाले—दुसऱ्यांसारखेच मीही नशिबाने तरुणांच्या वासनेचा विषय ठरलो.
कष्टं मदपहारेण कलहो जायते ऽधुना । दिवि देवकुमाराणां कामाकुलधियाम् इह
आता माझ्या संयमाचा अभाव झाल्यामुळे, स्वर्गातील देवकुमारांच्या मनात वासना दाटून आल्याने तिथे भांडण सुरू झाले आहे.
गुरुदेवद्विजातीनां लज्जापरवशात्मना । कथम् अग्रे मया सम्यक् स्थातव्यं यामिनीस्त्रिया
गुरुजन आणि ब्राह्मण यांच्यासमोर लाजेखाली दबून, मी—रात्रीची स्त्री—त्यांच्यासमोर नीटपणे कशी उभी राहू?
इत्य् उक्त्वा क्षणम् एकं स तूष्णीं स्थित्वा मुनेस् सुतः । धैर्यम् आलम्ब्य कुम्भो ऽत्र पुनर् आह रघूद्वह
असे म्हणून, त्या ऋषिपुत्राने एक क्षण शांतपणे उभा राहिला. मग धीर गोळा करून कुम्भाने पुन्हा रघुकुळातील त्या राजाशी बोलायला सुरुवात केली.
किम् अज्ञ इव शोचामि किं मम क्षतम् आत्मनः । यथागतम् अयं देहो मत्तो ऽन्यो ऽनुभविष्यति
मी अज्ञानी माणसासारखा का दुःखी होतोय? माझ्या आत्म्याला काय इजा झाली आहे? हा देह जसा आला तसा दुसऱ्याला अनुभवायला मिळेल, मला नाही.
परिदेवनया को ऽर्थो देवपुत्र तवैतया । यद् आयाति तद् आयातु देहस्यात्मा न लिप्यते
हे देवपुत्रा, या शोकाचा काय उपयोग? देहाला जे काही येईल ते येऊ दे; आत्मा कधीच लागून राहत नाही.
कानिचिद् यानि दुःखानि सुखानि विहितानि वा । तानि सर्वाणि देहस्य देहिनो न तु कानिचित्
दुःख असो वा सुख, जी काही देहाला ठरलेली आहेत, ती सगळी देहासाठीच आहेत, देहधारक आत्म्यासाठी नाहीत.
यदि त्वम् अपि कार्याणाम् अखेदार्हो ऽपि खिद्यसि । तद् अन्येषाम् उपायस् स्यात् क इवागमभूषण
तुम्हीच जर कधीही थकत नाहीत, तरीसुद्धा जर कामांमध्ये खचता, तर इतरांसाठी कोणता उपाय उरेल, हे ज्ञानी लोकांचे भूषण?
खेदे ऽखेदोचितं वाच्यम् इति किं च त्वम् उक्तवान् । इदानीं समताम् एत्य तिष्ठाखिन्नो यथास्थितः
तू दुःखात किंवा दुःख नसतानाही जे बोलायचं असतं ते सांगितलंस. आता समत्व प्राप्त करून, जसा आहेस तसाच शांतपणे राहा.
ताव् एवमादिभिर् वाक्यैर् अन्योऽन्याश्वासनं स्वयम् । कृत्वा स्थितौ वने स्निग्धौ सुहृदौ खेदिनौ मिथः
अशा प्रकारच्या शब्दांनी दोघांनी एकमेकांना धीर दिला. दोघेही थकलेले, पण एकमेकांवर प्रेम करणारे मित्र, त्या जंगलात एकत्रच राहिले.
अथार्कस् तस्य कुम्भस्य स्त्रीत्वम् उत्पादयन्न् इव । जगामास्तं जगद्दीपो दीपस् स्नेहक्षयाद् इव
मग जणू त्या घड्याला स्त्रीत्व येत आहे असं भासत, सूर्य मावळला. जसं दिव्याचं तेल संपल्यावर दिवा विझतो, तसं जगाचा दीपक असलेला सूर्यही अस्ताला गेला.
व्यवहारभरैस् सार्धं पद्मास् सङ्कोचम् आययुः । मार्गाश् च पथिकैस् सार्धं पान्थस्त्रीहृदयानि च
दैनंदिन व्यवहाराच्या ओझ्यामुळे कमळांची पाकळी बंद झाली. रस्ते, प्रवासी आणि प्रवाशांच्या स्त्रियांची मनंही आकुंचित झाली.
दाशवद् विहगान् सर्वान् कुर्वद् एकत्र पुञ्जितान् । तारकारत्नजालाढ्यं भुवनं श्यामतां ययौ
सर्व पक्षी जाळ्यात अडकावेत तसे, ताऱ्यांच्या तेजस्वी गाठांनी सजलेले हे जग काळोखात बुडाले.
खं हसन्न् इव ताराढ्यं विकासं कुमुदाकरः । ययाव् उन्नादचक्राह्वं भ्रमद्भ्रमरपेटकः
ताऱ्यांनी भरलेले आकाश जणू हसल्यासारखे वाटले; आणि चंद्र, जसा फुललेल्या कमळाच्या तलावाभोवती भ्रमर गुंजतात तसा, रात्रभर फिरत राहिला.
सुहृदौ ताव् अथोत्थाय सन्ध्याम् उद्यन्निशाकराम् । वन्दयित्वा तथा कृत्वा जप्यं गुल्मान्तरे स्थितौ
मग ते दोघे मित्र उठले, चंद्र उगवत असताना संध्याकाळी वंदन केले, आपली जपमाळ पूर्ण केली आणि झाडांच्या गडद सावलीत उभे राहिले.
ततः कुम्भश् शनैस् तत्र स्त्रैणम् अभ्याहरन् वपुः । शिखिध्वजं पुरस्संस्थं प्रोवाच गलदक्षरम्
नंतर कुंभाने तिथे हळूहळू स्त्रीचे रूप घेतले आणि समोर उभ्या असलेल्या शिखिध्वजाला, शब्द ओठांवर अडखळत, बोलू लागला.
पतामीव स्फुरामीव द्रवामीवाङ्गयष्टिभिः । लज्जयेव च हे राजन् मन्ये स्त्रीत्वं व्रजाम्य् अहम्
राजा, मला असं वाटतंय की मी जणू कोसळते आहे, अंगात थरथर होतेय, अंग वितळतंय, आणि मला लाजही वाटतेय; असं वाटतंय की मी बाई होते आहे.
पश्येमे परिवर्धन्ते राजन् मम शिरोरुहाः । प्रस्फुरत्तारकामाला दिनान्ते तिमिरा इव
राजा, बघा, माझे केस वाढत आहेत, जणू दिवसभरानंतर आकाशात ताऱ्यांची माळ चमकत वाढते, तशीच काळोखी पसरते तसं वाटतंय.
पश्येमौ मम जायेते प्रोन्मुखाव् उरसि स्तनौ । कोरकाव् इव पद्मिन्या वसन्ते गगनोन्मुखौ
पहा, माझ्या छातीवर दोन उंचावलेले स्तन उमटत आहेत, जणू वसंतात आकाशाकडे तोंड करून उमलणाऱ्या कमळाच्या कळ्या.
आगुल्फम् एव लम्बानि सम्पद्यन्ते ऽम्बराणि मे । देहाद् एव सखे पश्य स्त्रिया इव शनैश् शनैः
माझे कपडे आता फक्त घोट्यापर्यंतच पोहोचतात; मित्रा, माझ्या स्वतःच्या शरीरातून मी हळूहळू स्त्रीसारखी होत चालले आहे, बघ.