विचारयाचार्यपरम्पराणां मतेन सत्येन सितेन तावत् । यावद् विशुद्धां स्वयम् एव बुद्धाम् अनन्तरूपां परताम् उपैषि
गुरूंच्या परंपरेतील मतांचा विचार करून आणि त्यांच्या सत्य, स्वच्छ मतांनी, तू स्वतःच निर्मळ, निराकार आणि जागरूक बुद्धीची सर्वोच्च अवस्था प्राप्त करशील.
आर्यसङ्गमयुक्त्यादौ प्रज्ञां वृद्धिं नयेद् बलात् । ततो महापुरुषता महापुरुषलक्षणैः
सज्जनांची संगत आणि योग्य विचार यामुळे आपली प्रज्ञा जबरदस्तीने वाढते; त्यानंतर महान पुरुषांची जी लक्षणे आहेत, ती प्राप्त होतात.
यो यो येन गुणेनेह पुरुषः प्रविराजते । शिक्षेत तं तम् एवाशु तस्माद् बुद्धिविवृद्धये
या या गुणामुळे माणूस इथे उजळतो, ते ते गुण त्याच्याकडून लवकर शिकावेत, कारण त्यानेच बुद्धी वाढते.
महापुरुषता त्व् एषा शमादिगुणशालिनी । सम्यग्ज्ञानं विना राम सिद्धिम् एति न कस्यचित्
शांतता वगैरे गुणांनी सजलेली ही मोठेपणाची अवस्था आहे; पण हे राम, खरी समज नसेल तर कुणालाही सिद्धी मिळत नाही.
ज्ञानाच् छमादयो यान्ति वृद्धिं सत्पुरुषक्रमात् । श्लाघनीयाः फलेनान्तर् वृष्टेर् इव नवाङ्कुराः
समजुतीतून शांतता आणि इतर सद्गुण उत्तम लोकांच्या पावलावर पाऊल ठेवून वाढतात; ते गुण आतून मिळणाऱ्या फळामुळे कौतुकास्पद असतात, जसे पावसाने नवीन कोंब फुटतात.
शमादिभ्यो गुणेभ्यश् च वर्धते ज्ञानम् उत्तमम् । अन्नात्मकेभ्यो यज्ञेभ्यश् शालिवृष्टिर् इवोत्तमा
शांतता वगैरे गुणांमुळे श्रेष्ठ ज्ञान वाढते, जसे अन्नरूपी यज्ञांमधून उत्तम तांदळाची पिके येतात.
गुणाश् शमादयो ज्ञानाच् छमादिभ्यस् तथा ज्ञता । परस्परं विवर्धेते एते ऽब्दसरसी यथा
शांतीसारख्या गुणांचा जन्म ज्ञानातून होतो आणि ज्ञान हे शांतीसारख्या गुणांमुळेच वाढते. हे दोन्ही गुण एकमेकांना वाढवतात, जसं नदी आणि समुद्र परस्पर वाढतात.
ज्ञानं सत्पुरुषाचाराज् ज्ञानात् सत्पुरुषक्रमः । परस्परं गतौ वृद्धिं ज्ञानसत्पुरुषक्रमौ । एको ऽपि नैतयोस् तावत् पुरुषस्येह सिध्यति
ज्ञान हे सत्पुरुषांच्या वर्तनातून मिळतं, आणि ज्ञानामुळे सत्पुरुषांचा मार्ग सापडतो. हे दोन्ही, म्हणजे ज्ञान आणि सत्पुरुषांचा मार्ग, एकमेकांच्या सहवासाने वाढतात. यापैकी एकट्यानेच माणसाचं पूर्ण कल्याण होत नाही.
यथा कलमरक्षिण्या गीत्या वितततारया । खगोत्सादेन सहितो गीतानन्दः प्रसाध्यते
जसं कुशल गायिकेच्या गाण्याला पक्ष्याच्या आनंददायक स्वरांनी साथ मिळाली, की त्या गाण्याचा आनंद पूर्णत्वास जातो,
ज्ञानसत्पुरुषेहाभ्याम् अकर्त्रा कर्तृरूपिणा । तथा पुंसा निरिच्छेन समम् आसाद्यते पदम्
तसंच, ज्ञान आणि सत्पुरुषांचा संग यांच्या सहाय्याने, जो माणूस इच्छा आणि अहंकार सोडतो, तोच सर्वोच्च स्थितीला पोहोचतो.
सदाचारक्रमः प्रोक्तो मयैष रघुनन्दन । तथोपवेश्यते सम्यग् अयं ज्ञानक्रमो ऽधुना
रघुकुळातील आनंदा, मी आता योग्य आचारधर्माची क्रमवार माहिती दिली आहे. आता मी तुला ज्ञानाचा क्रम व्यवस्थित सांगणार आहे.
इदं यशस्यम् आयुष्यं पुरुषार्थफलप्रदम् । तज्ज्ञाद् आप्तात्मशास्त्रार्थाच् छ्रोतव्यं किल धीमता
हे ज्ञान प्रसिद्ध आहे, आयुष्य वाढवणारे आहे आणि मनुष्याच्या चारही पुरुषार्थांचे फळ देणारे आहे. म्हणून, ज्याने शास्त्राचा अर्थ समजून घेतला आहे आणि जो विश्वासू आहे, अशा ज्ञानी व्यक्तीकडून हे ऐकावे.
श्रुत्वा तु बुद्धिनैर्मल्याद् बलाद् यास्यसि सत्पदम् । यथा कतकसंश्लेषात् प्रसादम् अवशं पयः
हे ऐकल्यावर, बुद्धी शुद्ध असल्यामुळे, तू नक्कीच सत्य अवस्थेला पोहोचशील; जसे कतकाच्या फळाच्या स्पर्शाने पाणी आपोआप स्वच्छ होते.
विदितवेद्यम् इदं हि मनो मुने विवशम् एव हि याति परं पदम् । यद् अवबुद्धम् अखण्डितम् उत्तमं तदवबोधदशां न जहाति हि
मुनिवर, मनाला जे जाणण्यासारखे आहे ते समजले, की ते आपोआपच परमपदाला पोहोचते; आणि जेव्हा ते अखंड, श्रेष्ठ ज्ञान अनुभवते, तेव्हा ती अवस्था सोडत नाही.
वाग्भाभिर् ब्रह्मविद् ब्रह्म भाति स्वप्न इवात्मनि । यद् इदं तत् स्वशब्दार्थैर् यो यद् वेत्ति स वेत्तु तत्
ब्रह्म जाणणारा जसा शब्दांनी ब्रह्मासारखा दिसतो, तसाच माणूस स्वप्नात स्वतःच्याच रूपात दिसतो. प्रत्येक गोष्टीला तिच्या नावाचा अर्थ असतो; ज्याला जे समजतं, त्याने तेच जाणावं.
न्यायेनानेन सर्वस्मिन् सर्गे ब्रह्माम्बरे सति । किम् इदं कस्य वक्षीति चोद्यचञ्चुर् निराकृतः
या विचाराने, सर्व सृष्टीमध्ये ब्रह्माचं अस्तित्व असताना, 'हे काय आणि कुणाचं आहे?' असा प्रश्न विचारणं निरर्थक ठरतं.
अहं तावद् यथाज्ञानं यथावस्तु यथाक्रमम् । यथास्वभावं वच्मीदं तत् सर्वं श्रूयतां बुधाः
माझ्या समजुतीनुसार, वस्तुस्थितीनुसार, योग्य क्रमाने आणि त्याच्या स्वभावाप्रमाणे मी हे सर्व सांगतो; ज्ञानी लोकांनी ते ऐकावं.
स्वप्नवत् पश्यति जगच् चिन्नभो देहविन्मयम् । स्वप्नसंसारदृष्टान्ता इहैवान्तस् समन्विताः
जसा स्वप्नात जग दिसतं, तसंच चैतन्य या देहरूप जगाला पाहतं. इथेच स्वप्न आणि संसार यांचे दाखले एकत्र सापडतात.
मुमुक्षुव्यवहारोक्तिमयात् प्रकरणाद् अनु । अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं परिकथ्यते
मोक्षाची इच्छा असलेल्या साधकाच्या वर्तनाविषयी सांगितल्यानंतर, आता उत्पत्ती या विषयावर मी सविस्तरपणे सांगणार आहे.
बन्धो ऽयं दृश्यसद्भावो दृश्याभावे न बन्धनम् । न सम्भवति दृश्यं तु यथेदं तच् छृणु क्रमात्
बंध म्हणजे दृश्य गोष्टींचे अस्तित्व होय; दृश्य नसताना बंधन राहत नाही. हे दृश्य कसे निर्माण होते, ते मी तुला क्रमाने सांगतो, नीट ऐक.
उत्पद्यते यो जगति स एव किल वर्धते । स एव मोक्षम् आप्नोति स्वर्गं वा नरकं च वा
जगात जे काही निर्माण होते, तेच वाढते; तेच मुक्ती, स्वर्ग किंवा नरक मिळवते.
अतस् ते स्ववबोधार्थं तत् तावत् कथयाम्य् अहम् । उत्पत्तिं संसृताव् एति पूर्वम् एव हि यो यथा
म्हणून तुझ्या स्वतःच्या समजून घेण्यासाठी, मी आता तुला सांगतो—या संसारात उत्पत्ती आधीच होते, जशी नेहमी होत आली आहे.
इदं प्रकरणार्थं त्वं सङ्क्षेपाच् छृणु राघव । ततः प्रकथयिष्यामि विस्तरं ते यथेप्सितम्
राघव, या विषयासाठी मी तुला थोडक्यात सांगतो, नीट ऐक. नंतर तुला हवे तसे सविस्तर सांगीन.
यद् इदं दृश्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । तत् सुषुप्त इव स्वप्नः कल्पान्ते प्रविनश्यति
हे जे काही आपण पाहतो, हे सगळं जग—चल आणि अचल—कल्पाच्या शेवटी, जसं स्वप्न गाढ झोपेत नाहीसं होतं, तसं नाहीसं होतं.
ततस् स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं यत् किञ्चिद् अवशिष्यते
त्यावेळी जे उरतं, ते शांत आणि खोल असतं, तिथे ना प्रकाश असतो ना अंधार; ते नावही देता येत नाही, दिसतही नाही, असं काहीतरी उरतं.
ऋतम् आत्मा परं ब्रह्म सत्यम् इत्यादिका बुधैः । कल्पिता व्यवहारार्थं यस्य सञ्ज्ञा महात्मनः
सत्य, आत्मा, परब्रह्म, हकीकत—हे सगळे शब्द ज्ञानी लोकांनी व्यवहारासाठी त्या महानत्वाला दिले आहेत.
स तथाभूत एवात्मा स्वयम् अन्य इवोल्लसन् । जीवताम् उपयातीव भाविनामकदर्थनाम्
तो आत्मा जसा आहे तसाच, पण दुसऱ्यासारखा भासतो आणि तेजाने चमकत जणू तो भविष्यातील अनुभवांना सामोरे जाणाऱ्या सर्व जीवांमध्ये प्रवेश करतो असे वाटते.
ततस् स जीवशब्दार्थकलनाकुलतां गतः । मनो भवति मौनात्मा मननान् मन्थरीभवत्
मग तो 'जीव' या नावाच्या गोंधळात पडतो आणि मन बनतो; तो शांत आत्मा विचारांमुळे जड आणि मंदावतो.
मनस् सम्पद्यते तेन महतः परमात्मनः । सुस्थिराद् अस्थिराकारस् तरङ्ग इव वारिधेः
म्हणूनच त्या परब्रह्मातून मन निर्माण होते; स्थिरातून अस्थिर रूप येते, जणू समुद्रातून लाट निर्माण होते.
तत् स्वयं स्वैरम् एवाशु सङ्कल्पयति नित्यशः । तेनेयम् इन्द्रजालश्रीर् विततेव वितन्यते
ते मन आपल्या इच्छेने सतत आणि वेगाने कल्पना करत राहते; त्याच्यामुळे ही जादूगाराच्या खेळासारखी भासणारी भव्य माया सर्वत्र पसरते.