इत्थं सुखेषु ननु दुःखदशासु चेत्थं स्थातव्यम् इत्य् अधिगतं यद् इहाङ्ग जीवैः । तज्ज्ञाज्ञभूतनिचयस् स्फुरितस् तद् एव दुर्लङ्घ्य एष नियतो नियतेर् विलासः
अहो, सुखात किंवा दुःखात जसे वागावे तसेच वागावे, अशी समजूत जिवांना येथे झाली आहे. ही समजूत ज्ञान आणि अज्ञान यांचा एकत्रित परिणाम आहे. हेच पार करता येत नाही; हेच नियतीचा अटळ खेळ आहे.
एवं स्थिते महाभाग कथम् उद्वेगम् ईदृशम् । लब्धवान् असि देवो ऽपि स्वर्गाद् अपि सुखास्पदात्
अशा परिस्थितीत, महाभागा, तुम्ही देव असूनसुद्धा, स्वर्गापेक्षाही अधिक सुख असताना, असा अस्वस्थपणा कसा अनुभवला?
शृणु कार्यम् इदं चित्रं मदीयं वसुधाधिप । कथयामि तवाशेषं स्वर्गे यद् वृत्तम् अद्य मे
राजन, माझ्या आयुष्यात घडलेली ही विलक्षण गोष्ट ऐका. आज स्वर्गात माझ्यावर काय घडले ते सर्व मी तुम्हाला सांगतो.
सुहृद्य् आवेदितं दुःखं परम् आयाति तानवम् । घनं जडं कृष्णम् अपि मुक्तवृष्टिर् इवाम्बुदः
मित्राने आपले दुःख सांगितले की, त्याची तीव्रता हळूहळू कमी होते; जणू काही दाट, काळा, जड मेघ पाऊस सोडून हलका होतो.
सुहृदा पृच्छता साधु चेतो याति प्रसन्नताम् । स्निह्यतोपगतेनाशु कतकेन जलं यथा
मित्राने प्रेमाने विचारल्यावर मन लगेच प्रसन्न होतं, जसं कटकाच्या फळामुळे पाणी पटकन स्वच्छ होतं.
अहं तावद् इतो यातो भवते पुष्पमञ्जरीम् । दत्त्वा गगनम् उल्लङ्घ्य सम्प्राप्तश् च त्रिविष्टपम्
मी तुला फुलांची एक माळ देऊन इथून निघालो, आकाश ओलांडून स्वर्गात पोहोचलो.
तत्र पित्रा सहेन्द्रस्य सभास्थाने यथाक्रमम् । स्थित्वोत्थाय तथोत्थानकाले पित्रा विसर्जितः
तिथे इंद्राच्या सभागृहात मी वडिलांसोबत योग्य पद्धतीने उभा राहिलो; मग उठायची वेळ आल्यावर वडिलांनी मला परवानगी दिली.
इहागन्तुम् अहं स्वर्गं त्यक्त्वा सम्प्राप्तवान् नभः । दिवाकरहयैस् सार्धं वहाम्य् अनिलवर्त्मनि
स्वर्ग सोडून मी इथे आलो, सूर्यकिरणांसोबत वाऱ्याच्या मार्गाने आकाशातून प्रवास केला.
अथैकत्र गतो भानुर् एकेनान्येन वर्त्मना । आगच्छाम्य् अहम् आकाशसागरात् पतिताकृतिः
मग सूर्य एका वाटेने आणि मी दुसऱ्या वाटेने एका जागी गेलो. आकाशसागरातून खाली पडल्यासारखा मी तिथे पोहोचलो.
अथाग्रे वारिपूर्णानां मेघानां मध्यवर्त्मना । अपश्यं मुनिम् आयान्तम् अहं दुर्वाससं जवात्
मग पाण्याने भरलेल्या ढगांच्या मधून जात असताना, मी दुर्वास ऋषी झपाट्याने येताना पाहिले.
पयोधरपटच्छन्नं विद्युद्वलयभूषितम् । अभिसारिकया तुल्यं धाराधौताङ्गसञ्चयम्
पावसाच्या ढगांनी झाकलेला, विजेच्या कड्यांनी सजलेला, पावसाच्या धारा अंगावर घेतलेला तो एखाद्या प्रियकराला भेटायला निघालेल्या स्त्रीसारखा दिसत होता.
स्थितं सुमेघच्छायायां श्यामायां वसुधातले । वेगेनाभिसरन्तं तं तपोलक्ष्मीम् इव प्रियाम्
सुंदर काळ्या ढगांच्या सावलीत, काळ्या पृथ्वीवर उभा राहून, तो वेगाने पुढे येत होता — जणू तपश्चर्येची शोभा आपल्या प्रिय व्यक्तीकडे धावत येते तसा.
तस्य कृत्वा नमस्कारम् उक्तं च वहता मया । मुने नीलाब्दवस्त्रस् त्वम् अभिसारिकया समः
त्याला वंदन करून, मी वाहून नेला जात असताना म्हणालो, "हे मुनी, तुम्ही जणू निळ्या समुद्राच्या वस्त्रातले आहात, प्रियकराला भेटायला जाणाऱ्या स्त्रीसारखे दिसता."
इत्य् आकर्ण्य चुकोपासौ मयि मानद मानहा । विस्फार्य रक्ते नयने प्राह गम्भीरनिस्स्वनम्
हे ऐकून, अहंकार नष्ट करणाऱ्या आणि सन्मान देणाऱ्या, तो माझ्यावर रागावला; त्याने डोळे लाल करून मोठ्या गंभीर आवाजात बोलला.
पौत्रो ऽस्मि पद्मजस्येति गर्वितस् त्वं किम् ईदृशः । भव्या हि नतिम् आयान्ति गुणैर् वृक्षाः फलैर् इव
"तू कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्माचा नातू आहेस म्हणून गर्व करतोस, पण असं का वागतोस? खरं तर, चांगले लोक गुणांनी झुकतात, जसे झाडे फळांनी वाकतात."
वेश्याभिसारिकारूपो भवान् इत्य् अशुभं वचः । मयि वक्षि दुराचार मूढ देवकुमारक
"तू जसा वेश्येसारखा प्रियकराला भेटायला निघालेला दिसतोस, तशी अशुभ वाणी माझ्याशी बोलतोस, वाईट वागणारा, मूढ देवकुमार!"
स्तनकेशवती कान्ता हावभावविकारिणी । गच्छानेन दुरुक्तेन रात्रौ वेश्या भविष्यसि
अगं, सुंदर स्तन आणि केस असलेली प्रिये, तुझ्या हावभावांतून जे दिसतंय आणि तुझ्या कठोर बोलण्यासह जर तू गेलीस, तर रात्री तू वेश्याच होशील.
इति श्रुत्वाशुभं वाक्यम् उज्झितं जर्जरद्विजात् । विमृष्यामि मनाग् यावत् तावद् अन्तर्हितो मुनिः
त्या वृद्ध ब्राह्मणाने उच्चारलेलं हे अशुभ वाक्य ऐकून मी थोडा विचार करत असतानाच तो ऋषी अचानक अदृश्य झाला.
इत्य् उद्विग्नमनास् साधो सम्प्राप्तो ऽस्मि नभस्तलात् । एतत् ते कथितं सर्वं सम्पन्नो ऽस्मि निशाङ्गना
माझ्या मनात घालमेल असतानाच, हे सज्जना, मी आकाशातून इथे आलो; हे सर्व मी तुला सांगितलं आणि आता मी रात्रीची स्त्री झाले आहे.
अतिवाह्यं दिनान्तेषु स्त्रीत्वम् एतन् मया कथम् । योनिस्तनवता रात्रौ वक्तव्यं किं मया पितुः
हे स्त्रीत्व मी कित्येक दिवस सहन केलं, पण रात्री स्त्रीच्या रूपात असताना मी वडिलांना काय सांगू?
संसृतौ भवितव्यानाम् अहो नु विषमा गतिः । अहम् अप्य् अन्यवद् दैवाद् यूनाम् आमिषतां गतः
या जन्ममरणाच्या फेर्यात अडकलेल्या जीवांची स्थिती किती कठीण आहे! माझेही असेच झाले—दुसऱ्यांसारखेच मीही नशिबाने तरुणांच्या वासनेचा विषय ठरलो.
कष्टं मदपहारेण कलहो जायते ऽधुना । दिवि देवकुमाराणां कामाकुलधियाम् इह
आता माझ्या संयमाचा अभाव झाल्यामुळे, स्वर्गातील देवकुमारांच्या मनात वासना दाटून आल्याने तिथे भांडण सुरू झाले आहे.
गुरुदेवद्विजातीनां लज्जापरवशात्मना । कथम् अग्रे मया सम्यक् स्थातव्यं यामिनीस्त्रिया
गुरुजन आणि ब्राह्मण यांच्यासमोर लाजेखाली दबून, मी—रात्रीची स्त्री—त्यांच्यासमोर नीटपणे कशी उभी राहू?
इत्य् उक्त्वा क्षणम् एकं स तूष्णीं स्थित्वा मुनेस् सुतः । धैर्यम् आलम्ब्य कुम्भो ऽत्र पुनर् आह रघूद्वह
असे म्हणून, त्या ऋषिपुत्राने एक क्षण शांतपणे उभा राहिला. मग धीर गोळा करून कुम्भाने पुन्हा रघुकुळातील त्या राजाशी बोलायला सुरुवात केली.
किम् अज्ञ इव शोचामि किं मम क्षतम् आत्मनः । यथागतम् अयं देहो मत्तो ऽन्यो ऽनुभविष्यति
मी अज्ञानी माणसासारखा का दुःखी होतोय? माझ्या आत्म्याला काय इजा झाली आहे? हा देह जसा आला तसा दुसऱ्याला अनुभवायला मिळेल, मला नाही.
परिदेवनया को ऽर्थो देवपुत्र तवैतया । यद् आयाति तद् आयातु देहस्यात्मा न लिप्यते
हे देवपुत्रा, या शोकाचा काय उपयोग? देहाला जे काही येईल ते येऊ दे; आत्मा कधीच लागून राहत नाही.
कानिचिद् यानि दुःखानि सुखानि विहितानि वा । तानि सर्वाणि देहस्य देहिनो न तु कानिचित्
दुःख असो वा सुख, जी काही देहाला ठरलेली आहेत, ती सगळी देहासाठीच आहेत, देहधारक आत्म्यासाठी नाहीत.
यदि त्वम् अपि कार्याणाम् अखेदार्हो ऽपि खिद्यसि । तद् अन्येषाम् उपायस् स्यात् क इवागमभूषण
तुम्हीच जर कधीही थकत नाहीत, तरीसुद्धा जर कामांमध्ये खचता, तर इतरांसाठी कोणता उपाय उरेल, हे ज्ञानी लोकांचे भूषण?
खेदे ऽखेदोचितं वाच्यम् इति किं च त्वम् उक्तवान् । इदानीं समताम् एत्य तिष्ठाखिन्नो यथास्थितः
तू दुःखात किंवा दुःख नसतानाही जे बोलायचं असतं ते सांगितलंस. आता समत्व प्राप्त करून, जसा आहेस तसाच शांतपणे राहा.
ताव् एवमादिभिर् वाक्यैर् अन्योऽन्याश्वासनं स्वयम् । कृत्वा स्थितौ वने स्निग्धौ सुहृदौ खेदिनौ मिथः
अशा प्रकारच्या शब्दांनी दोघांनी एकमेकांना धीर दिला. दोघेही थकलेले, पण एकमेकांवर प्रेम करणारे मित्र, त्या जंगलात एकत्रच राहिले.