तेन स्मोपविशेत्य् उक्ते कुम्भ आहासने विशन् । गिरा विषण्णया शीर्णवंशस्वनसमानया
त्याने 'कृपया बस' असे म्हटल्यावर कुंभा त्या आसनावर बसला. त्याचा आवाज खंगलेला आणि तुटलेल्या वासरीसारखा उदास होता.
यावद्देहम् अवस्थासु समचित्ततयैव ये । कर्मेन्द्रियैर् न तिष्ठन्ति न ते तत्त्वधियश् शठाः
जे लोक सर्व अवस्थांमध्ये मन शांत ठेवतात आणि कर्मेंद्रियांनी काहीही करत नाहीत, असे सत्य जाणणारे लोक खोटे किंवा दांभिक नसतात.
ये ह्य् अतत्त्वविदो मूढा राजन् बालतयैव ते । अवस्थाभ्यः पलायन्ते गृहीताभ्यस् स्वभावतः
राजा, जे लोक सत्याची ओळख नसल्यामुळे अज्ञानात आणि बालकासारखे वागतात, ते आपल्याला नैसर्गिकपणे चिकटलेल्या परिस्थितींमधून पळ काढतात.
यावत्तिलं यथा तैलं यावद्देहं दशा तथा । यो न देहदशाम् एति स च्छिनत्त्य् असिनाम्बरम्
जसा तीळात तेल असतं, तसंच शरीराची अवस्था टिकून राहते; जो माणूस शरीराच्या पलीकडील अवस्थेला पोहोचत नाही, तो तलवारीने फक्त वस्त्र कापतो, तसं केवळ बाह्य आवरणच दूर करतो.
एष देहदशादुःखपरिहारो ह्य् अनुत्तमः । यत् साम्यं चेतसो योगान् न तु कर्मेन्द्रियस्थितेः
शरीराच्या अवस्थेमुळे होणाऱ्या दुःखातून खरी मुक्ती म्हणजे मनाची समत्व स्थिती, योगामुळे मिळणारी शांतता; केवळ कर्मेंद्रियांना आवर घालण्यात ती नाही.
यावद्देहं यथाचारं दशास्व् अङ्ग विजानता । कर्मेन्द्रियैर् हि स्थातव्यं न तु बुद्धीन्द्रियैः क्वचित्
प्रिय, जोपर्यंत शरीर आहे आणि त्याच्या गरजा आहेत, तोपर्यंत कर्मेंद्रियांनीच कृत्य करावं; पण कधीही बुद्धीेंद्रियांनी तसं करायचं नाही.
परमेष्ठिप्रभृतयस् सर्व एवोदिताशयाः । देहावस्थासु तिष्ठन्ति नियतेर् एष निश्चयः
ब्रह्मादि सर्वजण, त्यांच्या मनातील इच्छेनुसार, देहाच्या अवस्थेतच राहतात; हे सर्व नियतीनेच ठरलेले आहे.
अज्ञतत्त्वज्ञभूतादि दृश्यजातम् इदं हि यत् । तत् सर्वम् एव नियतिं धावत्य् अम्बु यथाम्बुधिम्
अज्ञान, ज्ञान, जड, जिवंत—दिसणाऱ्या या सर्व गोष्टी नियतीनुसारच चालतात, जशी पाणी समुद्राकडे वाहतं.
तज्ज्ञा बुद्ध्यादिसाम्येन पाण्यादिचलनेन च । नियतिं यापयन्तीमां यावद्देहम् अखण्डिताः
जे लोक हे जाणतात, ते बुद्धीची समता आणि हातांची हालचाल यामुळे, देह टिकेपर्यंत नियती अखंड राखतात.
अज्ञास् तु सर्वक्षोभेण सुखदुःखदशाहताः । नियतिं यापयन्त्य् अङ्ग देहलक्षैर् विखण्डिताः
पण जे अज्ञानी आहेत, ते सुखदुःखाच्या झटक्यांनी आणि अनेक त्रासांनी अस्वस्थ होऊन, आपली नियती अनेक वेदनांनी छिन्नविछिन्न देहानेच पूर्ण करतात, प्रिय.
इत्थं सुखेषु ननु दुःखदशासु चेत्थं स्थातव्यम् इत्य् अधिगतं यद् इहाङ्ग जीवैः । तज्ज्ञाज्ञभूतनिचयस् स्फुरितस् तद् एव दुर्लङ्घ्य एष नियतो नियतेर् विलासः
अहो, सुखात किंवा दुःखात जसे वागावे तसेच वागावे, अशी समजूत जिवांना येथे झाली आहे. ही समजूत ज्ञान आणि अज्ञान यांचा एकत्रित परिणाम आहे. हेच पार करता येत नाही; हेच नियतीचा अटळ खेळ आहे.
एवं स्थिते महाभाग कथम् उद्वेगम् ईदृशम् । लब्धवान् असि देवो ऽपि स्वर्गाद् अपि सुखास्पदात्
अशा परिस्थितीत, महाभागा, तुम्ही देव असूनसुद्धा, स्वर्गापेक्षाही अधिक सुख असताना, असा अस्वस्थपणा कसा अनुभवला?
शृणु कार्यम् इदं चित्रं मदीयं वसुधाधिप । कथयामि तवाशेषं स्वर्गे यद् वृत्तम् अद्य मे
राजन, माझ्या आयुष्यात घडलेली ही विलक्षण गोष्ट ऐका. आज स्वर्गात माझ्यावर काय घडले ते सर्व मी तुम्हाला सांगतो.
सुहृद्य् आवेदितं दुःखं परम् आयाति तानवम् । घनं जडं कृष्णम् अपि मुक्तवृष्टिर् इवाम्बुदः
मित्राने आपले दुःख सांगितले की, त्याची तीव्रता हळूहळू कमी होते; जणू काही दाट, काळा, जड मेघ पाऊस सोडून हलका होतो.
सुहृदा पृच्छता साधु चेतो याति प्रसन्नताम् । स्निह्यतोपगतेनाशु कतकेन जलं यथा
मित्राने प्रेमाने विचारल्यावर मन लगेच प्रसन्न होतं, जसं कटकाच्या फळामुळे पाणी पटकन स्वच्छ होतं.
अहं तावद् इतो यातो भवते पुष्पमञ्जरीम् । दत्त्वा गगनम् उल्लङ्घ्य सम्प्राप्तश् च त्रिविष्टपम्
मी तुला फुलांची एक माळ देऊन इथून निघालो, आकाश ओलांडून स्वर्गात पोहोचलो.
तत्र पित्रा सहेन्द्रस्य सभास्थाने यथाक्रमम् । स्थित्वोत्थाय तथोत्थानकाले पित्रा विसर्जितः
तिथे इंद्राच्या सभागृहात मी वडिलांसोबत योग्य पद्धतीने उभा राहिलो; मग उठायची वेळ आल्यावर वडिलांनी मला परवानगी दिली.
इहागन्तुम् अहं स्वर्गं त्यक्त्वा सम्प्राप्तवान् नभः । दिवाकरहयैस् सार्धं वहाम्य् अनिलवर्त्मनि
स्वर्ग सोडून मी इथे आलो, सूर्यकिरणांसोबत वाऱ्याच्या मार्गाने आकाशातून प्रवास केला.
अथैकत्र गतो भानुर् एकेनान्येन वर्त्मना । आगच्छाम्य् अहम् आकाशसागरात् पतिताकृतिः
मग सूर्य एका वाटेने आणि मी दुसऱ्या वाटेने एका जागी गेलो. आकाशसागरातून खाली पडल्यासारखा मी तिथे पोहोचलो.
अथाग्रे वारिपूर्णानां मेघानां मध्यवर्त्मना । अपश्यं मुनिम् आयान्तम् अहं दुर्वाससं जवात्
मग पाण्याने भरलेल्या ढगांच्या मधून जात असताना, मी दुर्वास ऋषी झपाट्याने येताना पाहिले.
पयोधरपटच्छन्नं विद्युद्वलयभूषितम् । अभिसारिकया तुल्यं धाराधौताङ्गसञ्चयम्
पावसाच्या ढगांनी झाकलेला, विजेच्या कड्यांनी सजलेला, पावसाच्या धारा अंगावर घेतलेला तो एखाद्या प्रियकराला भेटायला निघालेल्या स्त्रीसारखा दिसत होता.
स्थितं सुमेघच्छायायां श्यामायां वसुधातले । वेगेनाभिसरन्तं तं तपोलक्ष्मीम् इव प्रियाम्
सुंदर काळ्या ढगांच्या सावलीत, काळ्या पृथ्वीवर उभा राहून, तो वेगाने पुढे येत होता — जणू तपश्चर्येची शोभा आपल्या प्रिय व्यक्तीकडे धावत येते तसा.
तस्य कृत्वा नमस्कारम् उक्तं च वहता मया । मुने नीलाब्दवस्त्रस् त्वम् अभिसारिकया समः
त्याला वंदन करून, मी वाहून नेला जात असताना म्हणालो, "हे मुनी, तुम्ही जणू निळ्या समुद्राच्या वस्त्रातले आहात, प्रियकराला भेटायला जाणाऱ्या स्त्रीसारखे दिसता."
इत्य् आकर्ण्य चुकोपासौ मयि मानद मानहा । विस्फार्य रक्ते नयने प्राह गम्भीरनिस्स्वनम्
हे ऐकून, अहंकार नष्ट करणाऱ्या आणि सन्मान देणाऱ्या, तो माझ्यावर रागावला; त्याने डोळे लाल करून मोठ्या गंभीर आवाजात बोलला.
पौत्रो ऽस्मि पद्मजस्येति गर्वितस् त्वं किम् ईदृशः । भव्या हि नतिम् आयान्ति गुणैर् वृक्षाः फलैर् इव
"तू कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्माचा नातू आहेस म्हणून गर्व करतोस, पण असं का वागतोस? खरं तर, चांगले लोक गुणांनी झुकतात, जसे झाडे फळांनी वाकतात."
वेश्याभिसारिकारूपो भवान् इत्य् अशुभं वचः । मयि वक्षि दुराचार मूढ देवकुमारक
"तू जसा वेश्येसारखा प्रियकराला भेटायला निघालेला दिसतोस, तशी अशुभ वाणी माझ्याशी बोलतोस, वाईट वागणारा, मूढ देवकुमार!"
स्तनकेशवती कान्ता हावभावविकारिणी । गच्छानेन दुरुक्तेन रात्रौ वेश्या भविष्यसि
अगं, सुंदर स्तन आणि केस असलेली प्रिये, तुझ्या हावभावांतून जे दिसतंय आणि तुझ्या कठोर बोलण्यासह जर तू गेलीस, तर रात्री तू वेश्याच होशील.
इति श्रुत्वाशुभं वाक्यम् उज्झितं जर्जरद्विजात् । विमृष्यामि मनाग् यावत् तावद् अन्तर्हितो मुनिः
त्या वृद्ध ब्राह्मणाने उच्चारलेलं हे अशुभ वाक्य ऐकून मी थोडा विचार करत असतानाच तो ऋषी अचानक अदृश्य झाला.
इत्य् उद्विग्नमनास् साधो सम्प्राप्तो ऽस्मि नभस्तलात् । एतत् ते कथितं सर्वं सम्पन्नो ऽस्मि निशाङ्गना
माझ्या मनात घालमेल असतानाच, हे सज्जना, मी आकाशातून इथे आलो; हे सर्व मी तुला सांगितलं आणि आता मी रात्रीची स्त्री झाले आहे.
अतिवाह्यं दिनान्तेषु स्त्रीत्वम् एतन् मया कथम् । योनिस्तनवता रात्रौ वक्तव्यं किं मया पितुः
हे स्त्रीत्व मी कित्येक दिवस सहन केलं, पण रात्री स्त्रीच्या रूपात असताना मी वडिलांना काय सांगू?