तत् कञ्चिद् रचयाम्य् आशु प्रपञ्चं प्रज्ञया नवम् । येनायं भूपतिर् भर्ता रमते मयि मानदः
म्हणून मी माझ्या बुद्धीने लवकरच एखादे नवीन मायाजाल तयार करीन, ज्यामुळे माझा पती, हा राजा, मला आनंद देईल आणि माझ्यावर प्रेम करील.
इति सञ्चिन्त्य चूडाला कुम्भवेषधरा पतिम् । प्राह काननगुल्मस्था कोकिलं कोकिला यथा
अशी कल्पना करून, चूडाला साधूचे वेष घालून, जंगलातील झाडाझुडपांमध्ये लपून, आपल्या पतीशी बोलली, जशी कोकीळा कोकिळाशी बोलते.
चैत्रमासस्य शुक्ले ऽयं प्रतिपद्दिवसस् सुहृत् । अद्यास्थानं महारम्भं स्वर्गे भवति वै हरेः
आज चैत्र महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील प्रतिपदेचा दिवस आहे, हा दिवस मित्रांना प्रिय असतो. आजच्या दिवशी स्वर्गात हरिचा मोठा उत्सव साजरा होतो.
सन्निधानं मया तत्र कर्तव्यं पितुर् अग्रतः । यथास्थिता हि नियतिर् न सन्त्याज्या कदाचन
माझ्या वडिलांसमोर मला तिथे उपस्थित राहावं लागेल, कारण जशी नियती ठरलेली आहे, तशी ती कधीच टाळता येत नाही.
प्रतिपालयितव्यं मे त्वयेहाद्य वनावनौ । क्रीडता ध्यानपुष्पाभ्यां समुद्वेगम् अगच्छता
आज इथे या वनात तू माझी वाट पाहा, ध्यानाच्या फुलांमध्ये खेळत शांतपणे राहा.
आगच्छामि दिनान्ते ऽद्य निर्विकल्पं नभस्तलात् । स्वर्गाद् अतितराम् एव त्वत्सङ्गो मम तुष्टये
आज मी दिवसाच्या शेवटी आकाशातून परत येईन, मनात काहीच शंका न ठेवता. पण खरं सांगायचं तर, तुझ्या संगतीपेक्षा स्वर्गही मला अधिक प्रिय नाही.
इत्य् उक्त्वा मञ्जरीं कुम्भो ददौ मित्राय कौसुमीम् । प्रीतये स्वाम् इव प्रीतिं कान्तां नन्दनवृक्षजाम्
असं म्हणून कुम्भाने आपल्या मित्राला ती फुलांची मंजिरी दिली, जशी एखादा आपली आवडती, कल्पवृक्षावरून मिळालेली प्रिया, स्वतःच्या आनंदासाठी देतो.
आगन्तव्यं त्वया शीघ्रम् एवं वदति भूपतौ । पुप्लुवे च वनाद् व्योम शरन्मुग्धपयोदवत्
राजाने, 'तू लवकर येशील,' असं सांगितलं आणि मग तो वनातून आकाशात उडून गेला, जणू शरदऋतूतील वाऱ्याने मोहित झालेला मेघ.
पुष्पजालं जहौ व्योम व्रजन् कुसुमदामजम् । विसारि वनवातेन हिमं हैम इवाम्बुदः
तो आकाशातून जात असताना, फुलांची माळ वनातील वाऱ्याने उडून गेली, जशी सोन्याच्या मेघातून हिमकण खाली पडतात.
शिखिध्वजो व्रजन्तं तं ददर्शादर्शनं गतम् । उन्निद्रो ऽब्दं यथा बर्ही सत्प्रीतिर् हि सुदुस्त्यजा
शिखिध्वजाने त्याला नजरेआड जाताना पाहिलं, जसा एखादा मोर ढग नजरेआड जाताना पाहतो; कारण खरी मैत्री सोडणं फार कठीण असतं.
शिखिध्वजदृशाम् अन्ते व्योम्नि कुम्भवपुर् जहौ । सानावर्तेव वारिश्रीर् मुग्धा स्वं रूपम् आययौ
शिखिध्वजाच्या नजरेच्या शेवटी, कुम्भाचं रूप आकाशात नाहीसं झालं, जसं डोंगरावरून पाणी हळूहळू ओघळून जातं, तसं त्याचं खरं रूप प्रकट झालं.
प्राप मञ्जरिताकारकल्पवृक्षोपमं पुरम् । स्फुरत्पताकम् आत्मीयं स्वर्गरम्यं दिवः पथा
तो आकाशमार्गाने आपल्या शहरात पोहोचला, जिथे फुलांनी डवरलेली कल्पवृक्षासारखी शोभा होती, पताका फडकत होत्या आणि ते स्वर्गासारखं रम्य होतं.
अन्तःपुरम् अदृश्यैव विवेश ललनाकुलम् । मधुमासमहालक्ष्मीर् लसल्लतम् इव द्रुमम्
तो कुणालाही न दिसता, स्त्रियांनी गजबजलेल्या अंतःपुरात गेला, जणू वसंत ऋतूची देवी फुलांनी बहरलेल्या झाडात शिरली आहे.
राजकार्याण्य् अशेषाणि तत्र सम्पाद्य सत्वरम् । शिखिध्वजवनं गन्तुं पुनर् आपुप्लुवे नभः
तिथे त्याने सर्व राजकार्यातली कामं लवकर पूर्ण केली आणि मग पुन्हा शिखिध्वजाच्या वनात जायला आकाशात उडून गेला.
उल्लङ्घ्य गगनाध्वानं समं दिनकरांशुभिः । शिखिध्वजवनं शैले ददर्श गगने स्थिता
आकाशाचा मार्ग ओलांडून, सूर्यकिरणांसोबत, तिने डोंगरावर असलेले मोरध्वजाचे आश्रम आकाशात उभे असताना पाहिले.
तं दृष्ट्वा कुम्भरूपं तत् पुनर् जग्राह सत्वरम् । शिखिध्वजस्य पुरतः पपात च खपुष्पवत्
तो कुंभाचा रूप पाहताच तिने ते रूप पटकन परत घेतले आणि आकाशातून फुल जसे खाली पडते तसे ती मोरध्वजाच्या समोर उतरली.
तत्र म्लानद्युति मुखं चकाराखिन्नमानसम् । इन्दुं सनीहारम् इव यामा खिन्नम् इवाम्बुजम्
तेथे तिच्या चेहऱ्यावरची कांती फिकी पडली, मन थकले; जणू चंद्राचा प्रकाश मंदावला आहे किंवा रात्रीचे कमळ थकले आहे.
तं दृष्ट्वा तादृगाकारं समुत्तस्थौ शिखिध्वजः । बभूव खिन्नचेताश् च समुवाचेदम् आदृतः
त्याला असे अवस्थेत पाहून मोरध्वज उठून उभा राहिला, त्याचे मन व्याकुळ झाले आणि त्याने आदराने असे बोलले:
देवपुत्र नमस् ते ऽस्तु विमना इव लक्ष्यसे । कुम्भस् त्वं त्यज संरम्भम् इदम् आसनम् आस्यताम्
देवपुत्रा, तुला माझा नमस्कार असो. तू काहीसा उदास दिसतो आहेस. कुंभा, तुझा अस्वस्थपणा सोड आणि कृपया या आसनावर बस.
सन्तो विदितवेद्या ये ते हि हर्षविषादजाम् । नाश्रयन्ति स्थितिं स्वस्थाः पद्मा इव जलार्द्रताम्
जे खरे जाणणारे आहेत, त्यांना आनंद किंवा दुःख यांचा परिणाम होत नाही; ते कमळासारखे असतात, जसे पाण्याने न भिजलेले कमळ, तसेच ते नेहमी शांत असतात.
तेन स्मोपविशेत्य् उक्ते कुम्भ आहासने विशन् । गिरा विषण्णया शीर्णवंशस्वनसमानया
त्याने 'कृपया बस' असे म्हटल्यावर कुंभा त्या आसनावर बसला. त्याचा आवाज खंगलेला आणि तुटलेल्या वासरीसारखा उदास होता.
यावद्देहम् अवस्थासु समचित्ततयैव ये । कर्मेन्द्रियैर् न तिष्ठन्ति न ते तत्त्वधियश् शठाः
जे लोक सर्व अवस्थांमध्ये मन शांत ठेवतात आणि कर्मेंद्रियांनी काहीही करत नाहीत, असे सत्य जाणणारे लोक खोटे किंवा दांभिक नसतात.
ये ह्य् अतत्त्वविदो मूढा राजन् बालतयैव ते । अवस्थाभ्यः पलायन्ते गृहीताभ्यस् स्वभावतः
राजा, जे लोक सत्याची ओळख नसल्यामुळे अज्ञानात आणि बालकासारखे वागतात, ते आपल्याला नैसर्गिकपणे चिकटलेल्या परिस्थितींमधून पळ काढतात.
यावत्तिलं यथा तैलं यावद्देहं दशा तथा । यो न देहदशाम् एति स च्छिनत्त्य् असिनाम्बरम्
जसा तीळात तेल असतं, तसंच शरीराची अवस्था टिकून राहते; जो माणूस शरीराच्या पलीकडील अवस्थेला पोहोचत नाही, तो तलवारीने फक्त वस्त्र कापतो, तसं केवळ बाह्य आवरणच दूर करतो.
एष देहदशादुःखपरिहारो ह्य् अनुत्तमः । यत् साम्यं चेतसो योगान् न तु कर्मेन्द्रियस्थितेः
शरीराच्या अवस्थेमुळे होणाऱ्या दुःखातून खरी मुक्ती म्हणजे मनाची समत्व स्थिती, योगामुळे मिळणारी शांतता; केवळ कर्मेंद्रियांना आवर घालण्यात ती नाही.
यावद्देहं यथाचारं दशास्व् अङ्ग विजानता । कर्मेन्द्रियैर् हि स्थातव्यं न तु बुद्धीन्द्रियैः क्वचित्
प्रिय, जोपर्यंत शरीर आहे आणि त्याच्या गरजा आहेत, तोपर्यंत कर्मेंद्रियांनीच कृत्य करावं; पण कधीही बुद्धीेंद्रियांनी तसं करायचं नाही.
परमेष्ठिप्रभृतयस् सर्व एवोदिताशयाः । देहावस्थासु तिष्ठन्ति नियतेर् एष निश्चयः
ब्रह्मादि सर्वजण, त्यांच्या मनातील इच्छेनुसार, देहाच्या अवस्थेतच राहतात; हे सर्व नियतीनेच ठरलेले आहे.
अज्ञतत्त्वज्ञभूतादि दृश्यजातम् इदं हि यत् । तत् सर्वम् एव नियतिं धावत्य् अम्बु यथाम्बुधिम्
अज्ञान, ज्ञान, जड, जिवंत—दिसणाऱ्या या सर्व गोष्टी नियतीनुसारच चालतात, जशी पाणी समुद्राकडे वाहतं.
तज्ज्ञा बुद्ध्यादिसाम्येन पाण्यादिचलनेन च । नियतिं यापयन्तीमां यावद्देहम् अखण्डिताः
जे लोक हे जाणतात, ते बुद्धीची समता आणि हातांची हालचाल यामुळे, देह टिकेपर्यंत नियती अखंड राखतात.
अज्ञास् तु सर्वक्षोभेण सुखदुःखदशाहताः । नियतिं यापयन्त्य् अङ्ग देहलक्षैर् विखण्डिताः
पण जे अज्ञानी आहेत, ते सुखदुःखाच्या झटक्यांनी आणि अनेक त्रासांनी अस्वस्थ होऊन, आपली नियती अनेक वेदनांनी छिन्नविछिन्न देहानेच पूर्ण करतात, प्रिय.