विचेरतुस् तौ सुहृदौ क्वचिद् धूलिविधूसरौ । क्वचिच् चन्दनदिग्धाङ्गौ क्वचिद् भस्मानुरञ्जितौ
ते दोघे मित्र इकडे तिकडे भटकत होते, कधी धुळीने माखलेले, कधी चंदन लावलेले, तर कधी राखेने सजलेले दिसत होते.
क्वचिद् दिव्याम्बरधरौ चीराम्बरधरौ क्वचित् । क्वचित् पल्लवसञ्छन्नौ क्वचित् कुसुममण्डितौ
कधी ते दिव्य वस्त्र घालत, कधी झाडाच्या सालीची वस्त्रे परिधान करत, कधी पानांनी झाकलेले असत, तर कधी फुलांनी सजलेले असत.
दिनैः कतिपयैर् एव गतचित्ततया तया । सत्त्वोदात्ततया चैव राजा कुम्भवद् आबभौ
फक्त काही दिवसांतच, मन शांत झाल्यामुळे आणि स्वभाव निर्मळ झाल्यामुळे, राजा कुंभासारखा स्थिर आणि शांत दिसू लागला.
अथ तं सुरगर्भाभं चूडाला सा शिखिध्वजम् । दृष्ट्वा शोभाम् उपगतं चिन्तयाम् आस मानिनी
मग चूडाळा, अभिमानाने भरलेली, शिखिध्वजाला देवपुत्रासारखा तेजस्वी आणि सुंदर झालेला पाहून विचार करू लागली.
अयं पतिर् अनिन्द्यात्मा तथेमा वनभूमयः । इयं स्थितिर् अनायासा यो न कामी स वञ्चितः
माझे पती दोषरहित आहेत, हे वनही शांत आहे; आणि ही स्थिती अगदी सहज आहे. ज्याच्या मनात इच्छा नाही, तो खरोखरच फसला आहे.
जीवन्मुक्तधियां भोगे यथाप्राप्तम् अतिष्ठताम् । एकग्रहात्मिका तुच्छा मूढतैवोदिता भवेत्
ज्यांच्या मनाला जगातच मुक्ती मिळाली आहे, जे मिळेल ते स्वीकारतात, त्यांच्यासाठी एकाच गोष्टीत गुंतून राहणे अगदी क्षुल्लक आहे आणि ते फक्त अज्ञानामुळेच होते.
निजः पतिर् अनिन्द्यात्मा निराधित्वं नवं वयः । गृहाणि पुष्पजालानि सा हता या न कामिनी
जिचे पती दोषरहित, निर्लेप आणि तरुण आहेत, तरीसुद्धा जी फुलांच्या माळा स्वीकारत नाही, अशी जी स्त्री कामना करत नाही, तीच खरोखर दुर्दैवी आहे.
वनपुष्पलतागेहे स्वायत्ते भर्तरि प्रिये । रमते या न निर्दुःखा सा हतैव दुरङ्गना
वनातील फुलांनी वेढलेल्या घरात, प्रिय पती आपल्या अधीन असताना, जी स्त्री दुःखरहित असूनही आनंद घेत नाही, तीच खरी दुर्दैवी आहे.
वश्यं विवाहितं कान्तं पतिम् आसाद्य निर्जने । स्त्री सती या न रमते तां धिग् अस्तु दुरङ्गनाम्
एकटी असताना, आपल्यावर प्रेम करणारा आणि लग्न केलेला पती मिळूनही जी स्त्री त्याच्यात आनंद मानत नाही, ती खरोखरच वाईट स्त्री आहे; अशा स्त्रीचे नाव घेणेही लाजिरवाणे आहे.
समुज्झता यथाप्राप्तम् अपि वेद्यविदा सता । अनिन्द्यं स्वम् उदारार्थं किं तज्ज्ञेन कृतं भवेत्
ज्ञानी आणि समजूतदार माणसाने निष्कलंक आणि उत्तम वस्तू मिळवली, तरी ती चांगल्या हेतूसाठी वापरली नाही, तर त्यात काय मोठेपणा आहे?
तत् कञ्चिद् रचयाम्य् आशु प्रपञ्चं प्रज्ञया नवम् । येनायं भूपतिर् भर्ता रमते मयि मानदः
म्हणून मी माझ्या बुद्धीने लवकरच एखादे नवीन मायाजाल तयार करीन, ज्यामुळे माझा पती, हा राजा, मला आनंद देईल आणि माझ्यावर प्रेम करील.
इति सञ्चिन्त्य चूडाला कुम्भवेषधरा पतिम् । प्राह काननगुल्मस्था कोकिलं कोकिला यथा
अशी कल्पना करून, चूडाला साधूचे वेष घालून, जंगलातील झाडाझुडपांमध्ये लपून, आपल्या पतीशी बोलली, जशी कोकीळा कोकिळाशी बोलते.
चैत्रमासस्य शुक्ले ऽयं प्रतिपद्दिवसस् सुहृत् । अद्यास्थानं महारम्भं स्वर्गे भवति वै हरेः
आज चैत्र महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील प्रतिपदेचा दिवस आहे, हा दिवस मित्रांना प्रिय असतो. आजच्या दिवशी स्वर्गात हरिचा मोठा उत्सव साजरा होतो.
सन्निधानं मया तत्र कर्तव्यं पितुर् अग्रतः । यथास्थिता हि नियतिर् न सन्त्याज्या कदाचन
माझ्या वडिलांसमोर मला तिथे उपस्थित राहावं लागेल, कारण जशी नियती ठरलेली आहे, तशी ती कधीच टाळता येत नाही.
प्रतिपालयितव्यं मे त्वयेहाद्य वनावनौ । क्रीडता ध्यानपुष्पाभ्यां समुद्वेगम् अगच्छता
आज इथे या वनात तू माझी वाट पाहा, ध्यानाच्या फुलांमध्ये खेळत शांतपणे राहा.
आगच्छामि दिनान्ते ऽद्य निर्विकल्पं नभस्तलात् । स्वर्गाद् अतितराम् एव त्वत्सङ्गो मम तुष्टये
आज मी दिवसाच्या शेवटी आकाशातून परत येईन, मनात काहीच शंका न ठेवता. पण खरं सांगायचं तर, तुझ्या संगतीपेक्षा स्वर्गही मला अधिक प्रिय नाही.
इत्य् उक्त्वा मञ्जरीं कुम्भो ददौ मित्राय कौसुमीम् । प्रीतये स्वाम् इव प्रीतिं कान्तां नन्दनवृक्षजाम्
असं म्हणून कुम्भाने आपल्या मित्राला ती फुलांची मंजिरी दिली, जशी एखादा आपली आवडती, कल्पवृक्षावरून मिळालेली प्रिया, स्वतःच्या आनंदासाठी देतो.
आगन्तव्यं त्वया शीघ्रम् एवं वदति भूपतौ । पुप्लुवे च वनाद् व्योम शरन्मुग्धपयोदवत्
राजाने, 'तू लवकर येशील,' असं सांगितलं आणि मग तो वनातून आकाशात उडून गेला, जणू शरदऋतूतील वाऱ्याने मोहित झालेला मेघ.
पुष्पजालं जहौ व्योम व्रजन् कुसुमदामजम् । विसारि वनवातेन हिमं हैम इवाम्बुदः
तो आकाशातून जात असताना, फुलांची माळ वनातील वाऱ्याने उडून गेली, जशी सोन्याच्या मेघातून हिमकण खाली पडतात.
शिखिध्वजो व्रजन्तं तं ददर्शादर्शनं गतम् । उन्निद्रो ऽब्दं यथा बर्ही सत्प्रीतिर् हि सुदुस्त्यजा
शिखिध्वजाने त्याला नजरेआड जाताना पाहिलं, जसा एखादा मोर ढग नजरेआड जाताना पाहतो; कारण खरी मैत्री सोडणं फार कठीण असतं.
शिखिध्वजदृशाम् अन्ते व्योम्नि कुम्भवपुर् जहौ । सानावर्तेव वारिश्रीर् मुग्धा स्वं रूपम् आययौ
शिखिध्वजाच्या नजरेच्या शेवटी, कुम्भाचं रूप आकाशात नाहीसं झालं, जसं डोंगरावरून पाणी हळूहळू ओघळून जातं, तसं त्याचं खरं रूप प्रकट झालं.
प्राप मञ्जरिताकारकल्पवृक्षोपमं पुरम् । स्फुरत्पताकम् आत्मीयं स्वर्गरम्यं दिवः पथा
तो आकाशमार्गाने आपल्या शहरात पोहोचला, जिथे फुलांनी डवरलेली कल्पवृक्षासारखी शोभा होती, पताका फडकत होत्या आणि ते स्वर्गासारखं रम्य होतं.
अन्तःपुरम् अदृश्यैव विवेश ललनाकुलम् । मधुमासमहालक्ष्मीर् लसल्लतम् इव द्रुमम्
तो कुणालाही न दिसता, स्त्रियांनी गजबजलेल्या अंतःपुरात गेला, जणू वसंत ऋतूची देवी फुलांनी बहरलेल्या झाडात शिरली आहे.
राजकार्याण्य् अशेषाणि तत्र सम्पाद्य सत्वरम् । शिखिध्वजवनं गन्तुं पुनर् आपुप्लुवे नभः
तिथे त्याने सर्व राजकार्यातली कामं लवकर पूर्ण केली आणि मग पुन्हा शिखिध्वजाच्या वनात जायला आकाशात उडून गेला.
उल्लङ्घ्य गगनाध्वानं समं दिनकरांशुभिः । शिखिध्वजवनं शैले ददर्श गगने स्थिता
आकाशाचा मार्ग ओलांडून, सूर्यकिरणांसोबत, तिने डोंगरावर असलेले मोरध्वजाचे आश्रम आकाशात उभे असताना पाहिले.
तं दृष्ट्वा कुम्भरूपं तत् पुनर् जग्राह सत्वरम् । शिखिध्वजस्य पुरतः पपात च खपुष्पवत्
तो कुंभाचा रूप पाहताच तिने ते रूप पटकन परत घेतले आणि आकाशातून फुल जसे खाली पडते तसे ती मोरध्वजाच्या समोर उतरली.
तत्र म्लानद्युति मुखं चकाराखिन्नमानसम् । इन्दुं सनीहारम् इव यामा खिन्नम् इवाम्बुजम्
तेथे तिच्या चेहऱ्यावरची कांती फिकी पडली, मन थकले; जणू चंद्राचा प्रकाश मंदावला आहे किंवा रात्रीचे कमळ थकले आहे.
तं दृष्ट्वा तादृगाकारं समुत्तस्थौ शिखिध्वजः । बभूव खिन्नचेताश् च समुवाचेदम् आदृतः
त्याला असे अवस्थेत पाहून मोरध्वज उठून उभा राहिला, त्याचे मन व्याकुळ झाले आणि त्याने आदराने असे बोलले:
देवपुत्र नमस् ते ऽस्तु विमना इव लक्ष्यसे । कुम्भस् त्वं त्यज संरम्भम् इदम् आसनम् आस्यताम्
देवपुत्रा, तुला माझा नमस्कार असो. तू काहीसा उदास दिसतो आहेस. कुंभा, तुझा अस्वस्थपणा सोड आणि कृपया या आसनावर बस.
सन्तो विदितवेद्या ये ते हि हर्षविषादजाम् । नाश्रयन्ति स्थितिं स्वस्थाः पद्मा इव जलार्द्रताम्
जे खरे जाणणारे आहेत, त्यांना आनंद किंवा दुःख यांचा परिणाम होत नाही; ते कमळासारखे असतात, जसे पाण्याने न भिजलेले कमळ, तसेच ते नेहमी शांत असतात.